Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
116
O'ZBEKISTONNING BARQAROR IQTISODIY RIVOJLANISHINI RAG'BATLANTIRISHDA
FAN, TEXNOLOGIYA VA INNOVATSIYA (FTI) PARKLARINING ROLI: MUAMMOLAR VA
TAVSIYALAR
Raxmatullayev Bunyod Dilshotovich
Innovatsiyalarni joriy qilish va Texnologiyalar transferi milliy ofisi
ORCID: 0009-0003-5014-0802
b.rakhmatullaev@mininnovation.uz
“
FTI parklar yangi, kichik, yuqori texnologiyali
firmalarning rivojlanishi va o‘sishini
rag‘batlantiruvc
hi inkubatorlar sifatida qaraladi, universitetlardan kompaniyalarga
texnologiya transferini osonlashtiradi, fakultetlar asosidagi spin-
offlarni rivojlantirishni qo‘llab
-
quvvatlaydi va innovatsion mahsu
lotlar va jarayonlarning rivojlanishini rag‘batlantirad
i
.”
Khanmirzaev, 2018
Annotatsiya.
O‘zbekiston Fan, texnologiya va innovatsiyalar (FTI) parklarining bo‘shliqlari
tahlili e’tibor qaratish va yaxshilash kerak bo‘lgan bir qancha muhim yo‘nalishlarni ochib beradi.
Ushbu parklarning hozirgi faoliyati tadqiqot institutlari, sanoat tarmoqlari va hukumat siyosati
o‘rtasida samarali hamkorlikka erishishda jiddiy muammolar bilan yuzlashib innovatsiyalar va
iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda
gi aralash natijalarni aks ettiradi.
Asosiy xulosalar shuni ko'rsata
diki, O‘zbekiston FTI parklari biznes
-inkubatsiya sohasida
muvaffaqiyatga erishgan bo‘lsa
-
da, ular hali ham muhim texnologik yutuqlarni qo‘llab
-
quvvatlash va iqtisodiyotni diversifikatsiya
qilishda kamchiliklarga ega. Asosiy to‘siqlar orasida
universitetla
r va sanoat tarmoqlari o‘rtasidagi hamkorlikning yetarli darajada mavjud emasligi,
venchur kapitaliga kirishning cheklanganligi va tadbirkorlik madaniyatining zaifligi kiradi.
Maqolada muvaffaqiyatli FTI parklari dinamik tadbirkorlik ruhi, tadqiqot institutlarining
faol ishtiroki va startaplarni har tomonlama qo‘llab
-quvvatlash bilan ajralib turadigan kuchli
mintaqaviy ekotizim doirasida rivojlanib borayotgani ta’kidlangan. Bunday qulay sha
rt-
sharoitlarni yaratish O‘zbekiston uchun muhim hisoblanadi. Strate
gik takliflar FTI park
boshqaruvining imkoniyatlari va ishtirokini kuchaytirish, moliyaviy resurslardan foydalanish
imkoniyatlarini kengaytirish va universitetlar va xususiy sektor o‘rtasi
dagi aloqalarni
yaxshilashni o‘z ichiga oladi. Tavsiyalar ilg‘or jahon tajribasiga asoslangan va O‘zbekiston
innovatsion tizimida manfaatdor tomonlar duch keladigan o‘ziga xos muammolarni hal qiluvchi
tavsiyalarga bo‘lingan.
Ushbu bo‘shliqlarni yo‘naltirilgan siyosat tashabbuslari va salohiyatni oshirish sa’y
-
harakatlari b
ilan bartaraf etish orqali O‘zbekiston o‘zining FTI parklaridan butun dunyo bo‘ylab
boshqa FTI parklarida kuzatilgan muvaffaqiyatli amaliyotlarga mos ravishda texnologik
innovatsiyalar va
iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab
-quvvatlash uchun foydalanishi mumkin.
Kalit so'zlar
:
Fan, Texnologiya va Innovatsiyalar (FTI) parklari, Biznes-universitet
hamkorligi, texnologiyalar transferi; Iqtisodiy o'sish, sanoat 4.0.
UO
‘
K: 330.101
VIII SON
—
AVGUST, 2024
116-133
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
117
РОЛЬ НАУЧНО
-
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ И ИННОВАЦИОННЫХ (НТИ) ПАРКОВ В
СОДЕЙСТВИИ УСТОЙЧИВОМУ ЭКОНОМИЧЕСКОМУ РАЗВИТИЮ УЗБЕКИСТАНА:
ПРОБЛЕМЫ И РЕКОМЕНДАЦИИ
Рахматуллаев Буняд Дилшотович
Национальный офис инноваций и трансфера технологий
«НТИ
-
парки рассматриваются как институты, которые действуют как инкубаторы,
содействуя развитию и росту новых, небольших, высокотехнологичных фирм,
содействуя передаче технологий от университетов компаниям, поощряя развитие
филиалов на базе факультетов и стимулируя разработка инновационных продуктов и
процессов»
Ханмирзаев, 2018 г.
Аннотация
.
Анализ пробелов в научно
-
технологических и инновационных (НТИ)
парков Узбекистана выявляет несколько важных областей, требующих внимания и
улучшения. Текущая деятельность этих парков демонстрирует смешанные результаты
в стимулировании инноваций и экономического роста, сталкиваясь с серьезными
проблемами в достижении эффективного сотрудничества между исследовательскими
учреждениями, промышленностью и государственными политиками.
Основные выводы показывают, что, хотя узбекские НТИ парки добились успехов в
инкубации бизнеса, они все еще отстают в содействии значительным технологическим
достижениям и диверсификации экономики. Основными препятствиями являются
недостаточное сотрудничество между университетами и промышленностью,
ограниченный доступ к венчурному капиталу и слабая предпринимательская культура.
Отчет подчеркивает, что успешные НТИ парки процветают в рамках сильной
региональной экосистемы, отмеченной динамичным предпринимательским духом,
активным участием исследовательских учреждений и комплексной поддержкой
стартапов. Создание таких благоприятных
условий будет иметь решающее значение
для Узбекистана. Стратегические предложения включают укрепление возможностей и
вовлеченности управления НТИ парками, улучшение доступа к финансовым ресурсам и
улучшение связей между университетами и частным сектором. Рекомендации
разделены на основанные на глобальных лучших практиках и на те, которые касаются
уникальных проблем, с которыми сталкиваются заинтересованные стороны в
инновационной системе Узбекистана
.
Устранение этих пробелов с помощью целенаправленных политических инициатив
и усилий по наращиванию потенциала позволит Узбекистану использовать свои НТИ
парки для содействия большему технологическому инновационному и экономическому
развитию, в соответствии с успешными практиками, наблюдаемыми в других НТИ
парках по всему миру.
Ключевые слова
:
Научно
-
технологические и инновационные парки (НТИ),
сотрудничество бизнеса и университетов, передача технологий; экономический рост,
промышленность 4.0.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
118
THE ROLE OF SCIENCE, TECHNOLOGY AND INNOVATION (STI) PARKS IN
PROMOTING SUSTAINABLE ECONOMIC DEVELOPMENT OF UZBEKISTAN:
PROBLEMS AND RECOMMENDATIONS
Raxmatullayev Bunyod Dilshotovich
National Office of Innovation and Technology Transfer
“STI parks are seen as
institutions that act as incubators, nurturing the development and
growth of new, small, high-technology firms, facilitating the transfer of technology from
universities to companies, encouraging the development of faculty-based spin-offs, and
stimulating
the development of innovative products and processes”
Khanmirzayev, 2018
Abstract.
The gap analysis of Uzbekistan's Science, Technology, and Innovation (STI) parks
reveals several important areas that need focus and enhancement. The current performance of
these parks reflects mixed outcomes in driving innovation and economic growth, facing
considerable challenges in achieving effective collaboration among research institutions,
industries, and government policies.
The main findings show that although Uzbek STI parks have made progress in business
incubation, they still fall short in fostering significant technological advancements and
diversifying the economy. Key obstacles include inadequate collaboration between universities
and industries, limited access to venture capital, and a weak entrepreneurial culture.
The report highlights that successful STI parks thrive within a strong regional ecosystem,
marked by a dynamic entrepreneurial spirit, active engagement from research institutions, and
comprehensive support for startups. Creating these favorable conditions will be essential for
Uzbekistan. Strategic suggestions involve strengthening the capabilities and engagement of STI
park management, enhancing access to financial resources, and improving connections between
universities and the private sector. The recommendations are categorized into those based on
global best practices and those addressing the unique challenges faced by stakeholders in
Uzbekistan's innovation system.
By tackling these gaps with focused policy initiatives and capacity-building efforts,
Uzbekistan can utilize its STI parks to foster greater technological innovation and economic
development, in line with successful practices seen in other STI parks around the world.
Key words
:
Science, Technology, and Innovation (STI) parks, Business-university
collaboration, technology transfer; Economic Growth, Industry 4.0.
Kirish.
Fan, Texnologiya va Innovatsiyalar (FTI) parklar umumiy qabul qilingan ta’rifga ega emas.
Butun
dunyo bo‘ylab FTIlar innovatsion hablar, innovatsiyalar va texnologiya markazlari,
tadqiqot parklari,
biznes innovatsiya markazlari, innovatsion parklar, texnoshaharlar,
texnopollar yoki texnopolislar deb yuritilishi mumkin.
Xalqaro ilmiy parklar va innovatsion hududlar assotsiatsiyasi (IASP) FTIni “asosiy
maqsadi innovatsiyalar tizimini rivojlantirish va unga aloqador korxonalarning
raqobatbardoshligini oshirish orqali jamiyatning boyligini oshirishga ixtisoslashgan
mutaxassi
slar tomonidan boshqariladigan tashkilot” sifatida tavsiflaydi. Bundan farqli o‘laroq,
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ta’lim, fan
va madaniyat masalalari bo‘yicha tashkiloti
(UNESKO) bu atamani yuqori texnologiyali klasterning har qanday shaklini o‘z
ichiga olgan
holda belgilaydi. Bundan tashqari, Birlashgan Millatlar Tashkilotining sanoatni rivojlantirish
tashkiloti (UNIDO) Birlashgan Millatlar Tashkilotining Savdo va Taraqqiyot Konferentsiyasi
(UNCTAD), Jahon banki va boshqa tashkilotlar bilan hamkor
likda FTIni “innovatsiyalar va
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
119
ilmiy-
tadqiqot ishlari uchun qulay muhit va ekotizimni ta’minlash orqali innovatsiyalar va
iqtisodiyotni rivojlantirishni maqsad qilgan ilmiy-tadqiqot muassasalari va texnologik
kompaniyalarni jalb qilish orqali texnologik ri
vojlanishni qoʻllab
-quvvatlovchi va
ragʻbatlantiruvchi hudud sifatida tavsiflaydi.
FTIlar akademik institutlar, sanoat kompaniyalari v
a moliyaviy hamkorlar o‘rtasida
aloqalarni o‘rnatish orqali bilim almashish, texnologiyalarni uzatish,
tadbirkorlikni
rivojlantirish, bozorga yo‘naltirilgan innovatsiyalar va investitsiyalarni rag‘batlantiradigan
muhitni ta’minlaydi. Binobarin, ITPlar sanoat raqobatbardoshligini oshirish, ish o‘rinlarini
yaratish va innovatsiyalarga asoslangan iqtisodiy riv
ojlanishni rag‘batlantirishda hal qiluvchi
rol o‘ynashi mumkin, bu esa 2030 yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda
sezilarli hissa qo‘shis
hi mumkin.
Quyida FTI parklarining 4 ta asosiy komponenti keltirilgan:
(1-rasm)
o
mulkchilikka asoslangan
tashabbus;
o
universitet yoki korxonalar bilan
rasmiy operativ aloqalar;
o
korxona rezidentlarining
texnologiyaga asoslangan
biznesini shakllantirish va
rivojlantirish;
o
startaplarning rivojlanishiga yordam berishda faol ishtirok etuvchi faol
boshqaruv
funksiyasi.
1-rasm. FTI parkining to'rtta asosiy komponenti
Adabiyotlar sharhi.
Fan va texnologiya parklari va inkubatorlari (ITPI) bilan bog‘liq konseptual
va ta’rifiy
muammolarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, ularning muvaffaqiyatining asosiy omillari bo‘yicha
konsensusga erishish juda qiyin. Bu omillar FTIning ichki va tashqi omill
ari bo‘lib, samaradorlik
ko‘p jihatdan ularning bir
-
birini to‘ldirishiga bog‘liq. Ushbu fikrlarni tasvirlash uchun biz Polsha
korxonalarni rivojlantirish agentligi tomonidan taqdim etilgan misollarga murojaat qilishimiz
mumkin, u butun dunyo bo‘ylab turli
parklar tajribasiga asoslangan muvaffaqiyatning bir
qancha omillarini o‘rgandi. Zielińskiga
(2014)
ko‘ra, bu omillarga quyidagilar kiradi:
•
tadbirkorlikni faol targ‘ib qiluvchi va tadqiqotchilar bilan yaqin aloqalarni o‘rnatuvchi
universitetning yaqinligi;
•
mahalliy hukumat, korxonalar va ilmiy muassasalar o'rtasida hamkorlik muhiti;
FTI
park
Ko'chmas mulk
asosida
Texnologiya
- biznesga
asoslangan
Ijarachi
korxonalarga
faol
ko'maklashish
Oliy ta'lim
muassasalari
yoki korxona
bilan rasmiy
operativ
aloqalar
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
120
•
jamiyat tomonidan innovatsiyalarga asoslangan korxonalarni qabul qilish va mahalliy
rivojlanish rejalariga muvofiqlashtirish;
•
aniq uzoq muddatli strate
giya va malakali kadrlar bilan ta’minlangan park funksiyalarini
bajarishda rahbariyatning salohiyati va ishtiroki;
•
venchur kapitaliga kirish;
•
hududni rivojlantirishga sodiqlik, kengaytirish imkoniyatlari hamda ijodkorlik, o‘zaro
ta‘sir va innovatsiyalarni rag‘batlantiradigan hududlarni shakllantirish;
•
biznesni qo‘llab
-quvvatlash xizmatlari va innovatsiyalarga ixtisoslashgan xizmatlarning
mavjudligi;
•
texnologik klasterlarni yaratish va ularning samaradorligini baholash bilan bir qatorda
turli darajadagi faol tarmoqlar;
•
o‘zaro hamkorlik rivojlantirish, ularning ehtiyojlarini aniqlash va tarmoqlar va
xizmatlar
ga kirishni ta’minlash uchun ijarachilarni tanlash;
•
parkni joylashish uchun jozibador qiluvchi texnologiya va transport infratuzilmasining
yuqori standartlari;
•
universitetning inkubatsiyadan oldingi dasturlari va startaplarni qo‘llab
-quvvatlash
mexanizmlariga ulangan texnologik inkubatorning ishlashi;
•
parkning jozibadorligini oshiradigan va ijarachi kompaniyalarning muvaffaqiyatlarini
targ
‘ib qiluvchi marketing faoliyati orqali ijobiy imidj yaratish.
Bu omillar kamdan-kam hollarda alohida uchraydi. Bu, ayniqsa, rivojlanayotgan
iqtisodlarga to‘g‘ri keladi, bu yerda firmalarning imkoniyatlari ko‘pincha universitetlarniki
bilan mos kelmaydi, F
TI parklarini boshqarish uchun malakali xodimlarni yollash qiyin bo‘ladi
va venchur kapitalistlar va angel-investorlar bu parklardan qochishga moyildirlar. Agar katta,
xilma-xil va yaxshi tashkil etilgan metropoliten iqtisodiyoti, kuchli tadqiqot asosi;
tadbirkorlikni rivojlantiruvchi madaniyati va FTI parkini rivojlantirish uchun resurslarga faol
hissa qo‘shadigan universitetlar yoki tadqiqot markazlarini o‘z ichiga olgan manfaatdor
tomonlar mavjud bo‘lmasa, FTI parkida proaktiv va tadbirkorlik boshqaruviga ega bo‘lish
yetarli bo‘lmaydi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda intellektual mulkni himoya qilish uchun
noqulaylik tug‘di
ruvchi o'ziga xos institutsional konteks quyi rivojlangan milliy bozor bilan
birgalikda FTI parklarining rivojlanishiga yanada to‘sqinli
k qiladi
(Comins and Rowe, 2008).
FTI parklari kompaniyalar, universitetlar va R&D tizimlarining salohiyatini oshirish
orqali ilm-
fan va biznes aloqalari uchun vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, bunday aloqalar davlat tadqiqot
tashkilotlari va universitetlardagi tadqiqot
sifatiga qaraganda firma xususiyatlariga ko‘proq ta’sir qiladi. Ilm
-fan va biznes aloqalari va FTI
parklarining modellari uchun umumiy siyosatlar Triple Helix tizimiga asoslangan bo‘lib, u
davlat ilmiy-tadqiqot ishlarini, ayniqsa, bilim talab qiladigan sanoat va xizmatlarni
tijoratlashtirishga urg‘u beradi. Ushbu yondashuv bilim
kapitallashuvini maksimal darajada
oshirish uchun bevosita sanoat aloqalarini yaratishga qaratilgan. STI parklari, texnologiyalar
transferi markazlari va vositachi tashkilotlarni tashkil etish soliq imtiyozlari va tartibga solish
choralari bilan to‘ldirila
digan davlat ilmiy-tadqiqot ishlarini sanoat bilan yaqindan
integratsiyalashuvini rag‘batlantirishi kerak.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda ushbu yondashuvning dolzarbligi davlat sektorining
ilmiy-
tadqiqot ishlari sifatiga va bilimlarni ko‘p talab qiladigan tarmoqlar ko‘lamiga bog'liq.
Akademik tadqiqotlar ochiqlik va ilmiy mukammallikni birinchi o‘ringa qo‘yadi, biznes esa
tijorat ahamiyatig
a ega va xususiy texnologiyaga e‘tibor qaratadi, bu esa Triple Helix modeli
ostida ilmiy-tadqiqot ishlarining gibridlanishini cheklaydi. Ushbu tarmoqlarni aniq tashkil etish
va baholashsiz, ilmiy-
tadqiqot va ishlanmalar qisqa muddatli qo‘llaniladigan bo‘li
shi mumkin,
natijada davlat ilmiy-tadqiqot ishlarining mukammalligiga putur yetkazadi. Aksincha, biznes
sektori jamoatchilik ilmiy-
tadqiqot ishlari bo‘yicha bilimlarni ahamiyatsiz yoki yetarli emas deb
topishi mumkin. Biroq, rivojlangan mamlakatlarda sanoa
tga o‘tish, firmalarning
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
121
universitetlarning o‘z tadqiqotlaridan foyda ko‘radigan rivojlangan ilmiy
-tadqiqot qobiliyatlari
tufayli asosiy tadqiqotlarga putur yetkazmadi. Universitet spin-off tashkil etish kuchli
universitet yordami va mavjud venchur kapitalni talab qiladi.
Patentlar orqali tijoratlashtirishda e’tibor qaratish, rivojlanayotgan mamlakatlarda
muhim bo‘lgan norasmiy professional tarmoqlar, bitiruvchilar oqimi, qo‘shma ilmiy
-tadqiqot
ishlari va konsalting kabi boshqa mexanizmlarni
e’tiborsiz qoldirib, Ilm
-fan va biznes
aloqalariga tor qarashni shakllantiradi. Ushbu iqtisodlar davlat ilmiy-tadqiqot ishlarini
moliya
lashtirishning sustligi, o‘qitishga yo‘naltirilganlik va sust yo‘lga qo‘yilgan Intellektual
mulk huquqlari tufayli patent
lashni rag‘batlantirishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Ilm
-fan
va biznes aloqalari modellari va STI parki turlari iqtisodiy rivojlanish bosqichlari va firma
salohiyatini aks ettiradi. Dastlab, firmalar ilmiy-
tadqiqot ishlari bo‘yicha maslahatga muhtoj.
O‘rta bosqichlarda ular ichki ilmiy
-tadqiqot ishlarini rivojlantiradilar va bunda tashqi
yordamga ehtiyoj seziladi. Yetakchi firmalar kuchli ilmiy-tadqiqot imkoniyatlariga ega, shuning
uchun ular pofessorlar va universitetlarning bevosita yordamiga unchali
k ham bog‘lanib
qolmagan. Ilm-fan va biznes aloqalarining rivojlanishi pofessorlar va universitetlarning ilmiy-
tadqiqot salohiyatiga, o
rientatsiyaga va siyosatni qoʻllab
-
quvvatlashiga bogʻliq. Yirik firmalar
kooperativdir, kichikroq firmalar esa vositachi yordamga muhtoj. Uzluksiz ilmiy-tadqiqot
ishlari Ilm-fan va biznes aloqalarining kuchayishi uchun juda muhimdir.
Asosiy tushunchalar:
•
FTI parklari universitetlar va kompaniyalar o‘rtasida bilim va texnologiya almashinuvini
osonlashtiradi, innovatsion mad
aniyatni rivojlantiradi va yangi biznes yaratishni qo‘llab
-
quvvatlaydi.
• Muvaffaqiyatli FTI parklari innovatsiyalar va iqtisodiyotni d
iversifikatsiya qilish uchun
ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini korxonalar bilan integratsiya qiladi.
• FTI parklarini adaptatsiya qilish O‘zbekistonning tovarga qaramlikni kamaytirish va
texnologiyani talab qiluvchi tarmoqlarni rag‘batlantirish maqsadlariga m
os keladi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
O‘zbekiston hukumati innovatsiyalar va texnologik taraqqiyotni rag‘batlantiri
shga
qaratilgan bir nechta FTI parklarini tashkil etdi, ularning aksariyati ushbu hisobotda qayd
etilgan. Bundan tashqari, universitetlar, hududiy tuzilmalar, kompaniyalar va erkin iqtisodiy
zonalar tomonidan tashkil etilgan parklar, innovatsion markazlar, akseleratorlar, biznes-
parklarning ko‘payishi ularning umumiy sonini sezilarli darajada oshirdi.
Ushbu bo‘lim beshta modelni, shu jumladan O‘zbekistonda keng miqyosda
shakllanayotgan FTI parklarini tavsiflaydi (quyidagi 1-jadvalga qarang). Ushbu modellar
O‘zbekiston innovatsion ekotizimining xususiyatlarini aks ettiradi va FTI parklariga yangi
yondashuvlarni ko‘rib chiqadi. Bizning tasnifimiz cheklangan o‘rganishlarga asoslanadi va
kutilganidek, misollarning hech biri to‘la misol bo‘lolmaydi. Shunga qaramay, u O‘zbekistondagi
FTI parklarining xilma-
xilligini ta’kidlaydi va qimmatli siyosat tushunchalarini taqdim etadi.
1-
jadvalda O‘zbekis
tondagi turli FTI park modellarining muhokamasi jamlangan. Ushbu
sharh O‘zbekiston o‘zining sanoat innovatsion siyosati d
oirasida turli turdagi FTI parklari bilan
tajriba o‘tkazayotganidan dalolat beradi. Natijada, mamlakat inkubatsiya va akseleratsiya
orqali innovatsiyalarga asoslangan kompaniyalarni yaratish va o'sishiga yordam beradigan
an’anaviy mustaqil FTI park modelid
an tashqariga chiqdi. Yangi tashabbus Erkin iqtisodiy
zonalarni (EIZ) texnoparklar boshqaruvidagi EIZlarga aylantirish bilan bir qatorda axborot
texnologiyalari xizmatlarida innovatsion ekotizim yaratish uchun virtual IT-parklarni
rivojlantirishni belgilay
di. Ushbu tashabbuslar davlat tomonidan muvofiqlashtiriladi va qo‘llab
-
quvvatlanadi. Bundan tashqari, davlat tomonidan qo‘llab
-quvvatlanadigan, ammo ichki
tashkiliy masalalarda biznes asoslanib boshqariladigan FTI parki modellari mavjud. Ushbu
parklar odat
da universitetlar bilan bog‘lanib, mahalliy sanoat bilan aloqalarni
mustahkamlashga, shuningdek, xolding kompaniyalari tomonidan boshqariladigan korporativ
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
122
diversifikatsiya strategiyalarining bir qismi bo‘lgan FTI parklari (inkubatorlar va
akseleratorlar) bilan bog'liq.
1-jadval
O‘zbekistonda STI parklari modellarining turlari
Mulkchilik
Universitetlar
va korxonalar
o‘rtasidagi
operativ aloqalar
Texnologiyaga
asoslangan
korxonalar
Ijarachilarga
faol yordam
berish
Umumiy holat
Mustaqil
FTI park
Moliyaviy
barqarorlik-
ning kaliti
Ikkinchi darajali
yoki magistratura
va PhD
tadqiqotlari uchun
joy sifatida
Haqiqiy
texnologiyaga
asoslangan
biznesning
yetishmasligi
Huquqiy
masalalarda
asosiy yordam
Boshqariladigan model
sifatida ishlab chiqilgan,
ammo texnologiyaga
asoslangan firmalarning
kam ta‘minlanishida
sezilarli cheklovlar
mavjud; Kuchli
barqarorlik va
texnologiyani yangilash
Universitet-
sanoat
aloqalarini
mustahkamla
shga
qaratilgan
FTI parklar
Ikkilamchi
masala
Asosiy mantiq
Inkubatsiyaga
kamroq e'tibor
qaratiladi va
sanoat
korxonalari
bilan hamkorlik
qilishga asosiy
urg‘u beriladi.
Hamkorlik-ka
e’tibor
qaratilishi
sababli
ikkilamchi
masala
Sanoat bilan aloqalarni
kuchaytirishning turli
xil yondashuvlari:
yaxshi ishlab chiqilgan
bo'lsa, u sanoatni
yangilashga muhim
hissa qo‘shadi.
Virtual IT
Park
Muammo
faqat IT
infratuzilma
siga (5G
tarmog‘iga)
kirishda
mavjud.
Ilmiy-tadqiqot
ishlarida ikkinchi
darajali:
Ta’lim va malaka
oshirish muhim
ahamiyatga ega
Asosiy e’tibor
qaratiladi,
ammo muhim
moliyaviy
to‘siqlar mavjud
Zaif mentorlik
tizimi
IT innovatsion
ekotizimini
yaxshilashda ko'plab
muvofiqlashtirish
muammolari
Korporativ
venchur
kapitali
shaklidagi
FTI parklar
Ikkilamchi
masala
Rivojlanmagan
Korporativ
venchur kapitali
dasturining
tarkibiy qismi
sifatida muhim
Aksiyadorlik
ulushi yoki
to‘liq nazorat
orqali faol
Bu texnologiyani
diversifikatsiya
qilishning istiqbolli yo‘li,
lekin faqat bir nechta
tadbirkorlik bilan
shug‘ullanadigan yirik
firmalar bilan
chegaralangan.
EIZ va
texnopark
boshqaru-
vidagi Erkin
Iqtisodiy
Zonalar
Ular
moliyaviy
mustaqil
bo‘lishlari
uchun EIZlar
uchun asosiy
masala
EIZda mavjud
emas, lekin
texnopark
boshqaruviga
asoslangan EIZga
o‘tishda
ahamiyatli
EIZda tanlovda
cheklangan;
Texnopark
tomonidan
boshqariluvchi
EIZ uchun
kelajakdagi
asosiy masala
EIZda
texnologik
bo‘lmagan
qo‘llab
-
quvvatlash-
cheklangan;
Texnopark
asosidagi EIZni
texnologiyani
yangilash
uchun zarur
Texnopark tomonidan
boshqariladigan EIZlar
manfaatdor tomonlar
o‘rtasida yaxs
hi
muvofiqlashtirish
mavjud bo‘lsa, oldinga
muhim va istiqbolli
qadamdir.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
123
Mustaqil FTI parklari
Xoh ular korporativ, sektorga asoslangan, universitet-sanoat hamkorligi yoki FTI
parklaridagi firmalarning yaqinligiga qaratilgan bo‘lsin, barcha
modellarda umumiy maqsad
innovatsion ekotizimlarni yaratishdir. Ba’zi modellarning boshqalarga qaraganda ko‘proq
muvaffaqiyatga erishish sabablarini faqatgina samarali strategiyalar va yaxshi boshqaruv
amaliyotlari bilan bog‘liq deb o‘ylash to‘g‘ri bo‘lmay
di. Shuningdek, ushbu parklar faoliyat
yuritadigan innovatsion ekotizimning qaysi bosqichda ekanligi ham muhim o‘rin tutadi. Shu
sababli, FTI parkini boshqarish nafaqat ichki boshqaruv masalalarini, balki innovatsion
ekotizimni kengroq boshqarishni ham o‘z
ichiga oladi. Bu manfaatdor tomonlar o‘rtasida kuchli
hamkorlikni talab qiladigan iqtisodiy tashkilotning darajasini ifodalaydi. Ular o‘zlari duch
kelayotgan muammolar va strategik maqsadl
ar haqida umumiy tushunchaga ega bo‘lishlari
kerak.
Mustaqil FTI parklari rivojlangan mamlakatlardagi parklardan keyin modellashtirilgan
bo‘lib, dastlab yangi texnologiyaga asoslangan kompaniyalar uchun inkubatorlar va startap
akseleratorlari sifatida xizm
at qilish uchun mo‘ljallangan. E’tiborga molik misollar INNO
texnoparki va Yashnobod texnoparki. 1-
jadvalda ko‘rsatilgan to‘rtta komponentga ko‘ra ushbu
texnoparklarda asosiy e’tibor mulkni boshqarish, moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va
texnologiyaga asoslangan korxonalarni joylashtirishga qaratilgan. Universitetlar bilan aloqa
o‘rnatish va ijarachilarning o‘sishini faol qo‘llab
-quvvatlash ham ularning maqsadlarining bir
qismi bo‘lsa
-
da, bu jihatlar ko‘pincha ikkinchi darajali yoki kam rivojlangan bo‘li
b qoladi.
Ijarachi kompaniyalar odatda O‘zbekiston
uchun yangi mahsulotlarni joriy etish orqali
texnologiyaga asoslangan biznes uchun rasmiy mezonlarni bajaradilar. Bu ularga milliy
innovatsion standartiga javob berish va turli imtiyozlardan, jumladan, foy
da solig‘i, bojxona
solig‘i, yer solig‘i va QQSdan
ozod qilish imkonini beradi. Biroq, ushbu FTI parklarining
texnologiyaga asoslangan firmalarni qo‘llab
-
quvvatlash zarurati ko‘pincha ularning moliyaviy
o‘zini o‘zi ta’minlash maqsadlariga zid keladi. Binob
arin, ular asta-sekin yoki vaqtincha
startaplarni r
ivojlantirishdan ko‘ra, ijara daromadiga ko‘proq e’tibor qaratishadi.
INNO texnoparki misolida, universitetlar bilan aloqalar o‘quv (laboratoriya) jihozlarini
taklif qilish bilan chegaralanadi va ularning
ijarachilarning o‘sishini qo‘llab
-quvvatlash asosan
firmalarga ma’muriy muammolarni hal qilishda yordam berishdan iborat. FTI parklarining
moliyaviy barqarorligini ta’minlashga bo‘lgan kuchli zarurat, muhim soliq imtiyozlari bilan
birgalikda ular uchun qoniqarli daromad olish uchun imkoniyatlar yaratishi mumkin. Bu kabi
jozibador moliyaviy rag‘batlantirishlar ijarachi kompaniyalarni o‘ziga jalb qilishi bilan birga,
texnologik maqsadlarga ega sanoat investitsiyalarni emas, balki ko‘chmas mulk sifatida
texnop
arklarga investitsiyalarni yo‘naltirilishiga olib k
eladi.
Shu bilan birga, ushbu texnoparklar iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish siyosatining
maqsadiga mos keladi. Tatariston Respublikasi davlat kompaniyasi va ikki nafar oʻzbekistonlik
tadbirkorning sar
moyasi hisobiga yangi tashkil etilgan “Chirchiq” te
xnopark
i import oʻrnini
bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi ham Rossiya, ham mahalliy kompaniyalarni oʻz ichiga
qamrab olgani bunga yaqqol misoldir. Biroq, texnologik taraqqiyot yoki sanoat siyosatining
maqsadlari bu holatlarda asosiy e’tibor beriladig
an omil hisoblanmaydi.
Ushbu model bilan bog‘liq muammo shundaki, texnoparklar asta
-sekin allaqachon tashkil
etilgan kompaniyalar yoki qo‘shma korxonalar uchun makonga aylanishi mumkin, biroq bu
holat ularning iqtisodiyotning texnologik imkoniyatlarini oshirishdagi rolini cheklovchi ijara
daromadlariga qaram qilib qo‘yadi. Ayniqsa ular eksportni ko‘paytirishga olib kelmasa yoki
yuqori qo‘shimcha qiymat yaratmasa bunday siyosatlarning davom etishi foydadan ko‘ra
ko‘proq xarajatlarga olib keladimi degan xavot
ir mavjud. Chirchiq mustaqil FTI parkiga misol
bo‘lib, u xususiy mulkchilikka alohida urg‘u beradi.
Universitet va sanoat aloqalarini mustahkamlashga qaratilgan FTI parklari
STI parklarining ushbu modeli universitetlarning ta’sir qilish faoliyatiga o‘tishi
ni aks
ettiruvchi rivojlanayotgan yondashuvni ifodalaydi. O‘zbekistondagi tajribalar juda turlicha
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
124
bo‘lib, muvaffaqiyatli modellardan tortib, hali rivojlanishning dastlabki bosqichidagi
modellargacha tasniflanadi. Shunisi e’tiborga loyiqki, muvaffaqiyatli
holatlarda sanoat aloqalari
rasmiy ravishda FTI parkini o‘z ichiga olmaydi, ammo amalda kuchli va doimiy aloqalar mavjud.
Ushbu modelning eng samarali misollarida universitet texnoparklari o‘z universitetlari
bilan chambarchas bog‘langan holda o‘qitish, il
miy tadqiqot va kasbiy tayyorgarlikda muhim
rol o‘ynaydi. Turin politexnika universiteti texnoparki va Toshkent toʻqimachilik va yengil
sanoat instituti texnoparki bunga yorqin misol boʻla oladi. Ikkala muassasa ham o‘z sohalarida
yetakchiliklik qiladi va mos rav
ishda avtomobilsozlik va to‘qimachilik sohalarida kasbiy ta’lim
va malaka oshirishning asosiy markazlari bo‘lib xizmat qiladi. Ikkala texnopark ham daromad
olish uchun birinchi navbatda ijarachilarga tayanmaydi; buning o‘rniga ular qo‘shma kasbiy
dasturlar, asbob-uskunalarni ijaraga olish, korxonalar uchun prototip ishlab chiqish va ishlab
chiqarish muammolariga yordam berish kabi hamkorlik orqali rivojlanadi.
Ikkala holatda ham texnoparklar universitetlarning alohida tashkiliy bo‘linmalari sifatida
faoliya
t yuritib, universitetlarning ta’lim missiyalari bilan bog‘liq bo‘lgan turli tadbirlar bilan
shug‘ullanadi. Garchi ularda bir nechta texnologiyaga asoslangan firmalar joylashgan bo‘lsalar
ham bu kompaniyalar tashkiliy jihatdan texnoparkning bir qismidir. Turin texnoparki xorijiy
texnologik bilimlarni, xususan, avtomobilsozlik sohasida amaliy o‘qitish va import
texnologiyalarini mahalliylashtirish va moslashtirish loyihalarida ishtirok etish orqali katta
hissa qo‘shadi. U universitet bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, uning faoliyatini kengroq
universitet funktsiyalaridan ajratishni qiyinlashtiradi. Xuddi shunday, Toshkent to‘qimachilik
va yengil sanoat instituti texnoparki ham universitetning o‘zi bilan mustahkam aloqaga ega. U
mukammal jihozlar va mustahkam strategik rejaga ega, uning muvaffaqiyati asosan yuqori
sifatli uskunalar va to‘qimachilik mutaxassislarini tayyorlashda yaqin hamkorlik bilan bog‘liq.
Ularning asosiy e’tibori inkubatsiya yoki akseleratsiyaga emas, balki ta‘lim va ilmiy
-tadqiqot
ishlari b
o‘yicha korxonalar bilan hamkorlikka qaratilgan.
1-
jadval
da ko‘rsatilgan komponentlarga kelsak, ikkala texnopark ham universitetlar va
o‘z sohalaridagi korxonalar bilan mustahkam operatsion aloqalarni saqlab turadi. Ular
texnoparkdagi firmalarni faol ravi
shda boshqaradilar, ammo bu ularning asosiy yo‘nalishi
emas. Turin misolida texnopark universitet mulkini boshqarishning ikkinchi darajali jihati
hisoblanadi, Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat instituti texnoparki uchun esa mulkni
boshqarish texnopar
kning umumiy faoliyatiga yaxshi integratsiyalashgan bo‘lib, uning
muvaffaqiyatli ishlashiga hissa qo‘shadi.
Ayrim universitetlar hatto rasmiy texnoparksiz ham korxonalar bilan yaxshi rivojlangan
operativ aloqalarga ega. Toshkent irrigat
siya va qishloq xo‘j
aligini mexanizatsiyalash
muhandislari instituti (TIIAME) nazariy ta’limni amaliy mashg‘ulotlar bilan samarali
uyg‘unlashtirgan strategiyasi va agrofirma ishlab chiqarish muammolarini tizimli tahlil qilish
tufayli O‘zbekistondagi sanoat
hamkorligida yetakchi sifatida ajralib turadi. TIIAME rasmiy
tashkil etilmagan FTI parklariga misoldir. Uning “uchinchi faoliyati”ning ko‘lami
(innovatsiyalar va texnologiyalar transferi kabi) shu qadar rivojlanganki, ular universitetning
o‘quv va tadqiqo
t funksiyalari bilan uzluksiz integratsiyalashgan. TIIAME innovatsion parkiga
ega boʻlib, avvalambor aniq dehqonchilikka yoʻnaltirilgan, biroq bu universitetning
texnologiyalar transferi va rivojlantirish boʻyicha keng koʻlamli faoliyatining bir jihati xol
os.
Bunga qarama-qar
shi o‘laroq, boshqa universitetlar hali ham rivojlanmagan sanoat
aloqalariga ega, ammo potentsialga ega. Toshkent davlat texnika universitetida uchinchi
faoliyat yo‘nalishi hali to‘liq rivojlanmagan; ammo, universitet ushbu sa’y
-harakatlarni
kengaytirishga
intilishini namoyon qiladi va texnologiyalar transferini qo‘llab
-quvvatlash
uchun ofis tashkil qilgan. Ushbu kengayishning asosiy sharti sanoatga qimmatli xizmatlarni
taklif qilish uchun zarur bo‘lgan uskunalarni modernizatsiya qilishdir. O‘zbekiston Mill
iy
universitetining biokimyo laboratoriyasi bu salohiyatni yaqqol namoyon etadi; u yangi asbob-
uskunalar bilan tadqiqot va o‘qitish imkoniyatlarini oshirishga o‘tishni boshdan kechirmoqda
va spin-off kompaniyasi orqali sertifikatlash xi
zmatlarini ko‘rsatis
hni rejalashtirmoqda.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
125
Biokimyo laboratoriyasida ham, Toshkent davlat texnika universitetida ham tadqiqot va
o‘lchov uskunalarini yangilash o‘qitish sifatini, tadqiqot samaradorligini oshirish, sinov va
sertifikatlashtirish xizmatlarini
ko‘rsatish salohiyat
ini kengaytirish hamda sanoat bilan ilmiy-
tadqiqot ishlarini olib borishda muhim ahamiyatga ega. Biokimyo laboratoriyasi yaxshi
istiqbollarga ega, shu bilan birga Toshkent davlat texnika universitetidagi ayrim
laboratoriyalarning sekin modernizatsiya qilinayotgani ularning yaqin sanoat hamkorligiga
oʻtishiga va uchinchi faoliyatni kengaytirishga toʻsqinlik qilmoqda.
Ushbu uchta muvaffaqiyatli holatdan kelib chiqqan holda, kuchli ilm-fan va sanoat
aloqalarini rivojlantirishning asosiy omi
li FTI parkining o‘z
iga xos tashkiliy tuzilmasida emas,
balki sanoat ehtiyojlariga mos keladigan ilmiy-tadqiqot salohiyatida va korxonalarga yangi
texnologiyalarni moslashtirish va o‘zlashtirishda yordam berish imkoniyatidadir.
Virtual IT Park va Rivojlanayotgan innovatsion ekotizimlar
O‘zbekistonda mulkchilik asosidagi FTI parklaridan tashqari, Raqamli texnologiyalar
vazirligi qoshida
virtual IT-park
tashkil etilgan. Park rezidentlarga 2028 yilgacha amal
qiladigan ekstraterritoriallikka asoslangan imtiyozlarni taqdim etadi. Bu imtiyozlar
daromad
solig‘ining kamaytirilishi (7,5%), korporativ yoki ijtimoiy soliqlarning yo‘qligi (0%)
va
import qilinadigan tovarlar va xizmatlar uchun nol bojxona to‘lovlari
ni o‘z ichiga oladi.
IT-Park
AKT taʼlimi, hardware vosit
alarini ishlab chiqish, robototexnika, internet
xizmatlari eksporti, maʼlumotlarni qayta ishlash va saqlash, elektron tijorat, fintech,
onlayn taʼlim, elektron hukumat, narsalar interneti, MedTech, va agrotexnika
kabi
sohalardagi kompaniyalarni jaalb qilgan holda muhim markaz
boʻlib xizmat qiladi. Bundan
tashqari, u
“Aqlli shahar”
va
“Xavfsiz shahar”
kabi tashabbuslarni qo‘llab
-quvvatlaydi,
Hack4Region149
kabi xakatonlarga mezbonlik qiladi va Toshkent va boshqa hududlarda
UCELL bilan
5G pilot loyihalari
ni amalga oshiradi. IT Park shuningdek, startap inkubatsiyasi,
akseleratsiya va IT ko‘nikmalarini rivojlantirish xizmatlarini taklif qiladi.
IT Akademiyasi
,
“One Million Uzbek Coders”
va
Digital University
kabi dasturlarni boshqaradi (US AID,
2022).
2020-yilda hukumat tadbirkorlik va startaplarni, shu jumladan startap-inkubatsiya va
targ‘ibot dasturlarini rivojlantirish maqsadida
Yoshlar ishlari agentligini
tashkil etdi. USAID
maʼlumotlariga koʻra,
450 ta kompaniya
IT-
parkning rezidenti boʻlib, soliq va bojxona
imtiyozlaridan foydalangan,
100 dan ortiq startap
esa inkubatsiya va akseleratsiya
dasturlarida ishtirok etgan. IT xizmatlari kapital talablari pastligi sharoitida mahalliy
bitiruvchilarning mavjudlig
i va dasturlash ko‘nikmalarini egallash imkoniyatlari sababli
mahalliy IT startaplarining ko‘payishiga zamin yaratildi. Biroq, o‘tish davri iqtisodiyotidagi
davlatlar bilan solishtirganda, bu yo‘nalishda O‘zbekiston biroz ortda qolayotgandek ko‘rinadi.
Ushbu firmalarning aksariyati
Toshkent
da to‘plangan bo‘lib, ular asosan raqamli
startaplardan iborat. Ular ko‘pincha mahalliy ilmiy tadqiqotlar bilan aloqalari yo‘q va asosiy
kapital qo‘yilmalarsiz chuqur tex
nologiyali yechimlarni emas, balki raqamli yuqori
t
exnologiyalarni ishlab chiqishga moyildirlar. Ko‘pgina startaplar mahalliy biznes uchun
oddiyroq IT-
ilovalarga e‘tibor qaratadi va raqamli yuqori texnologiyali firmalar sifatida
malakaga ega bo‘lmasligi mu
mkin.
O‘zbekiston Venchur Investorlar Assotsiatsiya
si (UzVCA) (2020)
maʼlumotlariga
koʻra, startap hamjamiyatining eng katta segmentlari
fintech
va
elektron tijorat
, jumladan
elektron marketplace va EdTech
, birinchi navbatda Oʻzbekiston bozoriga qaratilgan (TUZ
Ventures, 2021).
StartupBlink,
Global Startup Ecosystem Index 2023
Toshkent startap
ekotizimini global miqyosda
561-
o‘rin
ga qo‘ydi, bu 2022
-yildagiga qaraganda
165-
o‘rin
ga
sezilarli yaxshilanishni aks ettiradi, lekin umumiy reyting hali ham pastligidan dalolat beradi.
UZ VCA (2020) taʼkidlashicha, Oʻ
zbekistondagi startap-industriya uchun asosiy muammo erta
bosqichdagi startaplar va yanada yetuk kompaniyalarga qaratilgan venchur kapital fondlari
oʻrtasidagi tafovutni bartaraf etishdir. Shunga qaramay,
konvertatsiya qilinadigan kreditlar
,
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
126
option shartnomalari, kraudfanding shartnomalari va cheklangan sheriklik
kabi huquqiy
vositalar uchun me’yoriy
-huquqiy baza yaratilgan.
Osiyo taraqqiyot banki
(OTB) 2020-
yilda 1200 ga yaqin startaplar mavjudligini ma’lum
qildi, ularning aksariyati rivojlanishning
pre-seed and seed
bosqichida edi. Ushbu
bosqichlarda mahsulotlar hali ham dizayn va takomillashtirish jarayonida, ko‘plari hali bozorga
chiqmagan yoki yaqinda sotuvga chiqarilgan. Startaplar mahsulotni ishlab chiqish, kadrlar
bilan ta’minlash va biznesni shakllantirish uchun qo‘shimcha mablag‘larni talab qiladi, ayniqsa
pre-seed and seed
bosqichlarida, angel-investorlari va venchur kapitalining yordamini talab
qiladi.
Milliy venchur fondi
tashkil etilgan va korporativ venchur kapitali paydo bo‘layotgan
bo‘lsa
-da,
rag‘batlanmaydig
an mentorlar sonining cheklanganligi muhim muammo
hisoblanadi.
“Startaplar toʻgʻrisida”
gi qonun loyihasi startap tushunchalarini oydinlashtirish,
qoʻllab
-
quvvatlash tamoyillari va yoʻnalishlarini belgilashga qaratilgan.
Virtual IT-park mul
kiy o‘lchami yo‘qligi sababli FTI parklarining an’anaviy ta’rifiga to‘g‘ri
kelmasa-da, u boshqa jihatlarda dolzarbligicha qolmoqda. Texnologiyaga asoslangan
kompaniyalarning o‘sishi raqamli startaplar uchun juda muhimdir va asosiy muammolardan
biri mentorl
ik va tarmoq orqali faol yordam berishni ta’minlashdir. Ilmiy
-tadqiqot va ilmiy-
tadqiqot tizimi bilan aloqalar haqidagi hozirgi ma’lumotlar cheklangan, ammo ta’lim tizimi
bilan aloqalar juda muhim.
Currently, Uzbek IT firms primarily focus on the
local market
. The government's goal is
to produce
one million programmers
, positioning the country on the global IT services map.
One of the initiatives includes online IT education, which has already seen
300,000
participants
complete the program. However, Uzbekistan's aspirations have yet to translate
into tangible progress, as its exports of IT services (including telecom) have stagnated over the
past 15 years. The disparity with comparators such as
Belarus
and
Ukraine
prior to the War
remains significant (UNECE, 2021, Chapter on SBL).
Ayni paytda Oʻzbekiston IT
-firmalari birinchi navbatda
mahalliy bozor
ga eʼtibor
qaratmoqda. Hukumatning maqsadi bir million dasturchi ishlab chiqarish va mamlakatni global
IT xizmatlari xaritasida joylashtirishdir. Tashabbuslardan biri 300 000 ishtirokchi tomonidan
tugatilgan
“One Million Uzbek Coders”
onlayn IT-
ta’lim dasturidir. Biroq, O‘zbekistonning
intilishlari hali sezilarli taraqqiyotga erisha olgani yo‘q, chunki so‘nggi 15 yil ichida uning IT
-
xizmatlari (ju
mladan, telekommunikatsiya) eksporti to‘xta
b qolgan. Urushdan oldingi Belarus
va Ukraina kabi raqobatchilar bilan nomutanosiblik muhimligicha qolmoqda (UNECE, 2021).
Korporativ venchur kapitali shaklidagi FTI parklar
STI parklari korporativ tashabbuslar natijasida rivojlanishi mumkin, ayniqsa yirik xolding
kompaniyalari bilan. Biroq, O‘zbekistonda, FTI parklarining ayrim ijobiy misollariga
qaramasdan, ushbu modelning istiqboli unchalik yuqori emas.
Startup Ecosystem Review 2020
(USAID, 2022) maʼlumotlariga koʻra,
startaplarning
50% dan ortigʻi
yirik
kompaniyalarning ular bilan hamkorlik qilishga qiziqishi yoʻqligi va
ularning kengayishiga toʻsqinlik qilayotganini qayd etdi. Jonli tadbirkorlik ekotizimlarining
asosiy xususiyati tadbirkorlik tomonidan boshqariladigan yirik korxonalarning mavjudligi
(
tadbirkorlik blokbasterlari
deb ataladi) va muvaffaqiyatli tadbirkorlarning o‘z resurslari va
tajribalarini yangi korxonalarga qayta sarmoya qiladigan tadbirkorlarni shakllantirish
amal
iyotidir (Meyson va Brown, 2014). O‘zbekistonda davlat korxonalari, kompa
niyalari va
banklari iqtisodiyotda ustunlik qiladi va ayrim istisnolardan tashqari, ular startap ekotizimini
rivojlantirishdan qochishga moyil bo‘lib, ko‘pincha buning o‘rniga mavjud
xorijiy texnologik
yechimlarni sotib olishni afzal ko‘radilar (USAID, 202
2).
Xususiy sektorda yirik kompaniyalarning FTI parklari orqali yangi biznesni rivojlantirish
imkoniyatlarini ko‘rsatadigan ikkita diqqatga sazovor misol mavjud.
“Texnopark” MChJ
oʻzi
ga
xos model boʻlib, u markazlashgan boshqaruv ostida bir nechta tashkil
etilgan biznes
yoʻnalishlari boʻyicha
6500 nafar ishchini
ish bilan taʼminlagan, Oʻzbekistonning yirik
“Akfa
-
Artel”
xolding kompaniyasiga samarali integratsiyalashgan. Toʻliq
Toshkent shahar
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
127
hokimligi
ga tegishli boʻlgan “Texnopark” MChJ kompaniyasi
Akfa Build
kompaniyasi
tomonidan boshqariladi. Ushbu mulkchilik tuzilmasi shaharga texnoparkning imtiyozlaridan
foydalanish imkonini beradi, biroq u o‘z sohalarida yirik eksportchi bo‘lishni
maqsad qilgan
xolding sifatida ishlaydi.
Ushbu xoldingning o‘sishiga o‘zaro bog‘liq bo‘lgan uchta omil sabab bo‘ldi: a) maishiy
texnikaga kuchli dastlabki ichki talab, b) xususiy mulkdorlarning tadbirkorlik va tashkiliy
imkoniyatlari, c) davlatning import
o‘rnini bosishga qaratilgan faol sanoat siyosati orqali
qo‘llab
-quvvatlash roli. Bu globallashuv olib kelgan muammolarga duch kelayotgan
konglomeratni yanada diversifikatsiya qildi. Ushbu ssenariyda, xolding kompaniyasi
jarayonning barcha bosqichlarini nazorat qilgan holda, yangi korxonalar diversifikatsiya
investitsiyalari sifatida qaralishi mumkin.
Yirik tashkilotlar va texnologik startaplar hamkorligining yana bir misoli
UZCARD
banklararo to‘lov tizimidir. USAID (2022) buni korporativ tajriba, moliyaviy
resurslar va
texnologiyalar transferidan foydalangan holda sektor bilan
shug‘ullanishi mumkin bo‘lgan
muvaffaqiyatli holat sifatida ta’kidlaydi. UZCARD o‘zining
korporativ Fintech Accelerator
va
2021-yilda ishga tushirilgan va
1 million dollarlik korporativ venchur fondi
tomonidan
qo‘llab
-quvvatlangan
“UZCARD Ventures” CVC fon
di
orqali moliyaviy texnologiyalar
sohasidagi yangi startaplarni rag‘batlantiradi. “UZCARD Ventures” turli sohalardagi
boshlang‘ich startaplarga sarmoya kiritadi, odatda investitsiyal
ar
10-20% minoritar ulush
uchun
50 000 dan 150 000 dollargacha
o‘zgaradi.
Osiyo taraqqiyot banki
maʼlumotlariga koʻra akselerator mahalliy va xorijiy
startaplarning yechimlarini oʻz tizimiga integratsiyalash, jumladan, ichki jarayonlarni
avtomatlashtirish
orqali UZCARD tarmogʻi va faoliyatini kengaytirishni maqsad qilgan.
6 oylik
akseleratsiya dasturi
ni tugatgandan so‘ng, startaplar moliya va boshqa biznes sohalarini
qamrab oluvchi UZCARD fondidan venchur kapital qo‘yilmalari uchun talablarga ega bo‘lishlar
i
mumkin.
Ikkala misol ham yirik kompaniyalarning atrof-muhitga qanday ta
’sir qilishi mumkinligini
ko‘rsatadi.
Artel
misolida tizim ichki faoliyat yuritadi,
UZCARD
bilan esa uning sohasi
xususiyatidan kelib chiqqan holda yondashuv yanada ochiq. Ikkala holatda ham yirik xoldinglar
texnologiyaga asoslangan firmalarning rivojlanis
hini qo‘llab
-quvvatlash orqali FTI parklari
yoki innovatsiyalar uchun katalizator bo‘lishi mumkin. Muammo davlat korxonalarini
korporativ tadbirkorlikda ishtirok etishga qanday rag‘ba
tlantirish va ixtisoslashgan yetkazib
beruvchilar, ya’ni o‘z tarmoqlari doirasidagi kichik va o‘rta korxonalar bilan aloqalarni
o‘rnatish bo‘lib qolmoqda.
FTI parklariga asoslangan Erkin iqtisodiy zonalar (EIZ)
“Ohangaron Tech Industrial”
texnoparkini boshqarish direksiyasi
Erkin iqtisodiy
zona (EIZ)
kabi davlat unitar korxonasi sifatida faoliyat yuritadi. Ushbu EIZ mis sanoatida
klaster sifatida ishlab chiqilgan bo‘lib, xom ashyodan tortib to yakuniy mahsulotgacha bo‘lgan
hamma narsani o‘z
ichiga oladi. Mis klasterining asosiy yo‘nalishlari
fan va ishlab chiqarish
o‘rtasidagi hamkorlikning yangi tizimini rivojlantirish, ilg‘or tog‘
-kon va metallurgiya
mashinalarini rivojlantirish, qayta tayyorlash va uzluksiz ta’lim orqali kadrlar tayyorlas
h
tizimini takomillashtirishdan iborat. Texnopark rezidentlari ham EIZ afzalliklaridan, ham
texnoparkga xos imtiyozlardan foydalanishlari mumkin, shu bilan birga tarmoqdagi mahalliy
yirik firmalar klasterni rivojlantirishni moliyalashtiradi.
Ushbu tashabbus klasterlash va texnoparkning tashkiliy tuzilmasi orqali texnologiyalarni
yangilashga yor
dam beruvchi faolroq yondashuvni qo‘llash orqali sezilarli o‘zgarishlarni
ko‘rsatadi. 1
-
rasmda ko‘rsatilgandek, “Ohangaron Tech Industrial” hozirgi EIZ modelidan
klas
terdagi firmalar o‘rtasida yaqinroq aloqalarni o‘rnatishga o‘tishni maqsad qilgan. Ilm
-fan
va sanoat aloqalariga urg‘u bergan holda, texnologiyani yangilashni asosiy maqsad sifatida
to‘liq qamrab olishga intiladi. Bundan tashqari, davlat korxonasining klas
terni boshqarish va
keng ko‘lamli mulkiy masalalarni samarali hal etishda ishtirok etishi
ushbu klasterni funksional
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
128
ma’noda kompleks FTI parki sifatida baholaydi va “Ohangaron Tech Industrial”ni institutsional
innovatsiyalar namunasi sifatida ko‘rsatadi.
Garchi “Ohangaron Tech Industrial”
tabiiy resurslarga asoslangan sanoat
ga
ixtisoslashgan b
o‘lsa
-
da, ko‘pincha texnologik jihatdan turg‘un deb hisoblanadi, ammo so‘nggi
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu istiqbol eskirgan va noto‘g‘ri. Tabiiy resurslarga bo
y davlatlar
tizimli o‘zgarishlar va diversifikatsiyani rag‘batlantirishlari, ularga qarshi
turish o‘rniga,
mavjud imkoniyatlaridan foydalanishlari kerak. Farooki va Kaplinskiy (2012) ta’kidlaganidek,
Kanada
,
Finlyandiya
va
Amerika Qo‘shma Shtatlari
kabi da
vlatlar o‘zlarining ishlab
chiqarish tarmoqlarini tovar sektori bilan o‘zaro manfaatli mun
osabatlar orqali rivojlantirdilar,
bu yerda ikkala sektor ham hamkorlik orqali samaradorlikka erishdilar.
Odatda tabiiy resurs sohalaridagi faoliyat kengroq iqtisodiyot bilan muhim aloqalarsiz
yakka tartibda ko‘rib chiqilgan. Biroq, bu tobora o‘zgarib borm
oqda (Marin, 2015).
Axborot va
kommunikatsiya texnologiyalari
(AKT)
kichik, bilim talab qiladigan kompaniyalarga barcha
sohalarda, jumladan, tabiiy resurslar bilan bo
g‘liq bo‘lgan sohalarda innovatsiyalar qilish
imkoniyatini berdi (Perez, 2015).
Nanotexnologiya, biotexnologiya
va
yangi materiallar
sohasi
dagi innovatsiyalar tabiiy resurslar sanoatida innovatsiyalar uchun muhitni o‘zgartirdi.
Yangi siyosat
“Ohangaron Tech Industrial”
klasteri tabiiy resurslar faoliyatining keng
qamrovli tarmog‘iga urg‘u beradi. Ushbu yondashuv import o‘rnini bosish bo‘yicha amaldagi
siyosatga munosib muqobil taklif beradi, bu esa faqat import qilinadigan qismlarni yig‘ish
operatsiyasiga a
ylanib qolish xavfini tug‘diradi, salohiyatni rivojlantirishga to‘siq bo‘ladi.
Asosiy tushunchalar:
•
O‘zbekistonda FTI parklarining beshta modeli aniqlandi:
yakka tartibdagi mustaqil
FTI parklari
,
Universitet va sanoat aloqalariga asoslangan FTI parklari
,
Virtual IT-
parklar
,
Korporativ venchur kapitali asosidagi texnoparklar
va
Texnoparklar
tomonidan boshqariladigan Erkin iqtisodiy zonalar
.
•
STI parkining har bir modeli universitet va sanoat hamkorligini rivojlantirishdan tortib,
raqamli startaplar
ni qo‘llab
-quvvatlash va korporativ tashabbuslarni kuchaytirishgacha
bo‘lgan turli ehtiyojlarga javob
beradi.
•
Ushbu modellar moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, universitet va sanoat aloqalarini
yaxshilash va raqamli startaplarga yordam berish kabi turli muammolarga duch keladi.
•
Moslashtirilgan yordam va aniq strategiyalar O‘zbekistondagi turli FTI park
modellarining muvaffaqiyati uchun juda muhimdir.
O‘zbekistondagi STI parklari uchun muammolar
UNCTAD loyihasi doirasida olib borilgan tadqiqotlar, dastlabki o‘rganishlar va intervyular
shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistondagi mustaqil FTI parklarida innovatsion
yechimlarni
tijoratlashtirish imkoniyatlari cheklangan. Xususan, ilmiy muassasalar tomonidan asos
solingan
yangi texnologiyalarga asoslangan firmalar
ko‘plab bozorbop loyihalarni aniqlash
uchun kurashmoqda. Faqat bir nechta universitetlar va ilmiy-tadqiqot institutlari tijoriy
jihatdan foydali, texnologiyani ko‘p talab qiladigan mahsulotlar va sta
rtaplarni yaratishga qodir
yoki shu yo‘nalishda maqsadlarga ega. Tashqi investorlar uchun ushbu institutlarning
ko‘pchiligi bilan ushbu holatda munosabatlarga kirishish bilan bog‘liq jiddiy xavf mavjud.
Ushbu FTI parklari kontekstida texnologiya yoki bilimlarni uzatishning to‘rtta an’anaviy
natijalari baholanadi:
patentga talabnomalar, tadqiqot shartnomalari soni, litsenziya
shartnomalari soni
va
startaplar soni
. Mavjud parklarni ushbu mezonlardan foydalangan
holda baholash shuni ko‘rsatadiki, ularning asosiy e’tibori ilmiy
-tadqiqot ishlariga qaratilgan
emas. Buning o‘rniga, ular asosan import o‘rnini bosish mezonlariga javob beradigan umumiy
xususiyatga ega bo‘lgan
turli texnologiya darajalarida mahalliy innovatorlarni qabul qiladi.
O‘rta muddatli istiqbolda mahalliy va global bozorlarga chiqishda sezilarli darajada kamroq
to‘siqlarga duch keladigan
raqamli yuqori texnologiyali startaplar
uchun istiqbol yanada
qulayroq ko'rinadi, ayniqsa malakali dasturchi
lar bazasii o‘sishda davom etsa.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
129
Biroq, muqobil modellar, xususan,
universitet-
sanoat aloqalariga yo‘naltirilgan FTI
parklari
istiqbollari yanada jozibador ko'rinadi. Elektron tijorat kabi IT xizmatlariga mahalliy
talabning ortib borishi IT sektorida innovatsion ekotizimni yaratish uchun katta imkoniyatlarni
taqdim etadi. Makroiqtisodiy nuqtai nazardan, korporativ tadbirkorlik bilan bog‘liq FTI
parklari ishlab chiqarish, bandlik va eksport nuqtai nazaridan eng dolzarb hisoblanadi.
Ularning o‘sishi ko‘p jiha
tdan xususiylashtirish jarayonlarining rivojlanishiga va davlat
korxonalarining tadbirkorlik tafakkurini qay darajada qabul qilishiga bog‘liq bo‘ladi.
Texnoparklar tomonidan boshqariladigan EIZ
ning paydo bo‘layotgan modeli an’anaviy EIZ
tuzilmalaridan sabo
qlar olganga o‘xshaydi. Ushbu model, ayniqsa, tabiiy resurslarga
asoslangan sanoatlarda muhim ahamiyatga ega, bu yerda tegishli imkoniyatlarni rivojlantirish
mumkin. Venchur kapitalining mavjudligini hisobga olgan holda,
maqsad
yangi texnologiyali
firmalarni ishonchli yetkazib beruvchi va ushbu sektorlarda bilim talab qiladigan xizmatlarni
yetkazib beruvchilar sifatida jalb qilish bo‘lishi kerak. Biroq, Texnoparklar boshqaruvidagi
EIZlar odatdagi EIZlar kabi ishlashga qaytishi xavfi mavjud.
Yakka tartibdagi FTI parklarining muvaffaqiyatiga, shuningdek, ularning tegishli
innovatsion ekotizimlari ichidagi o‘ziga xos tartibga solish muhiti va milliy innovatsion tizimda
mavjud bo‘lgan institutsional muammolar ta’sir ko‘rsa
tadi. Qonuniy jihatdan, FTI parklari
ixt
isoslashtirilgan Intellektual mulk huquqlari bo‘yicha sudlar va ijro mexanizmlarining yo‘qligi
sababli to‘siqlarga duch keladi; amaldagi qonunchilikda ko‘pincha davlat tomonidan
moliyalashtiriladigan
texnologiyalarga
egalik
huquqi,
xususan,
mulkdorlar
va
i
xtirochilar/mualliflar o‘rtasidagi tovon to‘lash borasida aniqlik yo‘q. Moliyalashtirish nuqtai
nazaridan, FTI parklari doirasidagi loyihalarni tijoratlashtirish bo‘yicha tadbirlarni davlat
tomonidan qo‘llab
-quvvatlash yetarli darajada emas, shuningdek, startap va innovatsion
kompaniyalarga
Scale-up
(faoliyatini kengaytirish)dan oldin o‘zini o‘zi tashkil etish imkonini
beruvchi moliyalashtirish vositalarining etishmaydi. Nihoyat,
ilmiy-tadqiqot va
hamkorlikdagi ilmiy-tadqiqot ishlari
, shuningdek, FTI parkla
ri faoliyati to‘g‘risida rasmiy
statistik ma’lumotlarning yo‘qligi ularning ta’sirini baholash bo‘yicha harakatlarni
murakkablashtiradi.
Asosiy tushunchalar:
•
Qiyinchiliklar orasida tijoratlashtirish mumkin bo‘lgan ch
eklangan loyihalar,
manfaatdor
tomonlar o‘rtasidagi hamkorlikning yetarli emasligi va texnologiyalar transferi va
innovatsiyalarni boshqarish uchun ixtisoslashtirilgan yordamning yetishmasligi kiradi.
•
Ushbu muammolarni hal qilish uchun maqsadli siyosat choralari, kengaytirilgan
boshqaruv imkoniyatlari va hamkorlikdagi innovatsion ekotizimni rivojlantirish muhim
ahamiyatga ega.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekistondagi barcha FTI parklari so‘nggi besh yil ichida, shu jumladan COVID
-19
pandemiyasi davrida tashkil etilgan. Binobarin, bu parklar hali rivojlanishning dastlabki
bosqichida. Menejerlar nisbatan yosh va sanoat yoki FTI parkini boshqarishda katta tajribaga
ega emaslar. Ushbu kontekstni hisobga olgan holda, qaysi modellar va parklar muvaffaqiyatli
yoki mu
vaffaqiyatsiz bo‘lganini va bu
natijalarning sabablarini baholashga erta. Tashqi
baholovchilar va menejerlar o‘z faoliyatini samarali baholashlari uchun yanada kengroq
samaradorlik mezonlari to‘plami zarur. Bu bir nechta tahliliy xulosalarga olib keladi:
1.
H
ar bir FTI park modeli ma’lum b
ir innovatsion ekotizim doirasida ishlaydi va ularni
baholash kontekstni hisobga olmasdan tashqi ko‘rsatkichlar yordamida amalga oshirilmaydi.
Baholashlar, shuningdek, FTI parki yaxshilashni maqsad qilgan ekotizim bilan bog‘l
iq
ko‘rsatkichlarni ham o‘z ichiga olishi kerak. Ushbu davr innovatsion tizimga xos bo‘lishi kerak
bo‘lgan FTI parklarini monitoring qilish va baholashga moslashtirilgan metodologiyalarni
ishlab chiqish uchun eng munosib hisoblanadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
130
2.
Mustaqil FTI parki mod
eli o‘zining innovatsion ekotizimiga o‘xshash muammolarga
duch keladi, chunki mamlakatda ilmiy-tadqiqot va ishlanmalarga asoslangan faoliyat nisbatan
zaifdir. Asosiy cheklov - davlat ilmiy-tadqiqot ishlaridan potentsial tijorat natijalarining
cheklanganlig
i va mahalliy texnologiya (raqamli bo‘lmagan) tadbirkorlarning yetishmasligi.
Ushbu parklardagi to‘rtta ijarachi kompaniyalarning fikr
-
mulohazalari shuni ko‘rsatadiki, ular
parkdan oladigan qiymat
bozordagidan past bo‘lgan ijara haqi
kabi imtiyozlardan tashqari
minimaldir. Ushbu kompaniyalar ijara va soliq imtiyozlari orqali bandlik stavkalarini oshirish
yoki mamlakatda texnologiyaga asoslangan biznesni rag‘batlantirishga e’tibor qaratish
o‘rtasidagi dilemmaga duch kelishmoqda. Biroq,
ular bozorga kirgandan
so‘ng, birinchi
variantga ustunlik berishlari mumkin. Siyosat maqsadlarning nomuvofiqligini bartaraf etishi va
ushbu tashkilotlarni universitetlar va davlat ilmiy-
tadqiqot institutlari bilan bog‘lash yoki
ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini FTI parklaridagi firmalar bilan hamkorlik qilishga
rag‘batlantirishga harakat qilishi kerak. Bu mustaqil parklarning universitetlar yoki davlat
ilmiy-tadqiqot tashkilotlari bilan bosqichma-bosqich integratsiyalashuviga va
ilmiy-tadqiqot
investitsiyalari uchun soliq siyosatini qayta baholashga olib kelishi mumkin.
Muqobil
yondashuv ko‘chmas mulkdan olingan foyda asosida xususiy korxona sifatida faoliyat yurita
oladigan
FTI parklarini xususiylashtirish
bo‘ladi.
3.
Universitet va sanoat aloqalarini kuchaytiris
hga urg‘u beradigan FT
I parklariga faqat
FTI parklari sifatida emas, balki kengroq ilm-fan va sanoat aloqasi siyosatining bir qismi sifatida
qarash kerak. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Yevropa iqtisodiy komissiyasi (UNECE)
O‘zbekistondagi ilm
-fan va sanoat aloqalarining mohiy
atini chuqur o‘rganib chiqdi va siyosat
bo‘yicha bir qancha muhim tavsiyalarni taklif qildi. Mustaqil FTI parklari va universitet
-sanoat
aloqalariga yo‘naltirilgan innovatsion ekotizimni yaxshilash uchun quyidagilar zarur:
•
Oliy taʼlim
sifati boʻyicha maxsu
s agentlikni tashkil e
tish yoki Taʼlim boʻyicha davlat
inspeksiyasini modernizatsiya qilish orqali texnik yordam koʻrsatish yo‘li bilan oliy taʼlim
sifatini oshirish.
•
Oliy taʼlim muassasalari va ilmiy
-tadqiqot muassasalarini integratsiya qilish orqali
professor-
oʻqituvchilar oʻrtasida ilmiy
-tadqiqot faolligini oshirish.
•
Innovatsiyalar bilan bog‘liq xizmatlarga bo‘lgan talabni yaxshiroq qondirish uchun
mutaxassislarni qayta tayyorlash.
•
Innovatsion tizim doirasida hamkorlikni rivojlantirish uchun ilmiy-tadqiqot va
ishlanmalarni tijoratlashtirish grantlarini joriy qilish.
•
Xususiy sektor bilan hamkorlikda ilmiy-tadqiqot loyihalari uchun mos grantlarni joriy
etish.
Qayta tuzilgan ilmiy-tadqiqot tizimi bilan FTI parklari sezilarli darajada yaxshilangan
rag‘batlant
irish doirasida ishlaydi, bu esa ularning xizmatlariga talabning oshishiga olib keladi.
1.
Virtual IT-parklar innovatsion ekotizim doirasida faoliyat yuritadi, mahalliy
IT-sektorning kengayishi mahalliy talabning ortib borishi bilan tavsiflanadi. IT-park atrofidagi
dasturlar va tadbirlar maqsadga muvofiq, ammo asosiy muammo malakali mahalliy
d
asturchilarning
sifati
va
mavjudligidadir.
Hukumat
me’yoriy
-huquqiy
bazani
takomillashtirishda davom etishi kerak, ammo ta’lim dasturlarida jiddiy o‘zgarishlar, mahalli
y
va xorijiy AKT kompaniyalari bilan yaqinroq aloqalar zarur. Turli xalqaro hisobotlarda
ta’kidlanganidek, moliya, ta’lim va sanoatni qamrab olgan ekotizim doirasidagi hamkorlik
masalalari sezilarli darajada yaxshilanishi kerak.
2.
Innovatsion ekotizimlarning asosiy dinamik omili tadbirkorlik bilan faol mahalliy yirik
firmalarning mavjudligidir. Bu firmalar korporativ innovatsion ekotizimni tashkil qiladi va
O‘zbekistonda bir nechta muvaffaqiyatli misollar mavjud. Muammo bu firmalarning mahalliy
yetkazib beruvchilar va yangi texnologiyalarga asoslangan kompaniyalar bilan aloqalarini
mustahkamlash
ini ta’minlashdan iborat. Bunga faqat raqobat siyosati orqali erishib bo‘lmaydi,
chunki bu firmalar mahalliy iqtisodiyotda ustunlik qiladi. Mahalliy kichik va o‘rta kor
xonalar
bilan yirik mahalliy va xorijiy kompaniyalar o‘rtasidagi aloqalarni rag‘batlanti
rish muhim
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
131
ahamiyatga ega. Yirik firmalar mahalliy kichik va o‘rta korxonalarni eksport strategiyalari
doirasida texnologiyalarini yangilashda qo‘llab
-quvvatlashdan manfaatdor tabiiy
hamkorlardir. Bu yetkazib beruvchilarning rivojlanishiga to‘sqinlik qiluv
chi omillarni
yaxshiroq tushunishni va yirik firmalarning korporativ innovatsion tizimlarda hamkorlikka
ochiq bo‘lishini ta’minlashni talab qiladi.
3.
FTI parkining rivojlanayotgan turi texnopark tomonidan boshqariladigan Erkin
iqtisodiy zonadir. Ushbu model
nafaqat to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish,
balki global qiymat zanjirlariga integratsiyalashuv orqali mahalliy firmalar o‘rtasida
hamkorlikni riv
ojlantirish va texnologiyalarni yangilash zarurligini ham ko‘rsatib beradi. Bu
yaqinda s
odir bo‘lgan voqea bo‘lgani uchun, turli manfaatdor tomonlar o‘rtasida zarur
hamkorlik amalga oshishini ko‘rish kerak. Eng katta xavf shundan iboratki, bu zonalar stand
art
Erkin iqtisodiy zonalardek ishlashga qaytishi mumkin, bunda asosan xorijiy firmalarg
a e’tibor
qaratiladi va texnopark rahbarlarining moliyaviy barqarorligini ta’minlaydi. Hozirda ushbu
modernizatsiya modelining muvaffaqiyatini kafolatlash uchun yetarli darajada xabardorlik va
bilim mavjud emas.
Texnoparklarni targ‘ib qilish: ilg‘or tajribalardan siyosat bo‘yicha tavsiyalar
Ushbu bo‘limda O‘zbekistonga tegishli ilg‘or tajribalarga asoslangan siyosat tavsiyalari
keltirilgan.
1.
Texnoparklarni umumiy qo‘llab
-quvvatlash
•
Muammo:
Hukumat ko‘magi ko‘pincha texnoparklarga ularning faoliyatiga e’tibor
qaratish o‘rniga jismoniy tuzilmalar sifatida ustuvorlik beradi. Investitsiyalar asosan ichki
ishlab chiqarishni rivojlantirish, innovatsion loyihalarni ilgari surish va inkubatsiya
xiz
matlarini rivojlantirishdan ko‘ra binolarga yo‘naltiriladi, bu esa bir necha yil davomida
yuqori muvaffaqiyatsizlikka olib keladi. Hukumat innovatsion siyosat uchun faqat
texnoparklarga pul tikish yoki qo‘shimcha vositalarni ishlab chiqis
h haqida qaror qabul qilishi
kerak. Firmalarning innovatsion faoliyatini, xususan, muhandislik, sifat va mahsuldorlikni
oshirish xizmatlarini qo‘llab
-quvvatlash orqali ilmiy-
tadqiqot va ishlanmalar o‘sishini qo‘llab
-
quvvatlashdan tashqari innovatsion siyosatni kengaytirish juda muhimdir.
•
Tavsiya:
Innovatsion loyihalarni va ularni boshqarayotgan odamlarni qo‘llab
-
quvvatlashga ustuvor ahamiyat berish, so‘ngra texnoparklarni tashkilot sifatida qo‘llab
-
quvvatlash. Qo'llab-quvvatlash funktsiyalari quyidagicha:
➢
Faoliyat (innovatsion loyihalar);
➢
Odamlar (texnologiyalar transferi bo‘yicha treninglar);
➢
Tashkilotlar (texnoparklar).
2.
Operatsion va boshqaruv masalalari
•
Muammo:
Texnoparklar va inkubatorlarni bevosita homiylik qilish uchun hukumatga
yuqori ma’muriy yuk.
•
Tavsiya:
Texnoparklar tashkil etishda mahalliy maʼmuriyat va korxonalarga
tashabbus koʻrsatish va tavakkal qilish imkonini beruvchi belgilangan hududlarni bepul ijaraga
berish. Texnopark ob’ektlariga to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri investitsiya qilishdan ko‘ra, innovat
sion
loy
ihalar va o‘quv dasturlarini qo‘llab
-quvvatlash.
•
Muammo: texnopark boshqaruvi va faoliyatini tanlashning noaniq va nomuvofiq
mezonlari.
•
Tavsiya:
Bepul ijaraga nomzod tashkilotlarni tanlash uchun asos sifatida asosli biznes-
rejalardan foydalanish. Ishbilarm
onlik malakasi, ijarachilar o‘rtasidagi potentsial aloqalar,
ob’ektlarning mosligi, ilm
-
fan va sanoat aloqalarini osonlashtirish, texnologiyaning qo‘shilgan
qiymat effekti va tijoratlashtirish salohiyati kabi bir xil vaznli mezonlarni qo‘llash.
3.
Moliyalashtirish va moliyaviy yordam
•
Muammo: texnologiyani ishlab chiqish va salohiyatni rivojlantirishda mablag‘lardan
samarali foydalanishni ta’minlash va noto‘g‘ri foydalanishning oldini olish.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
132
•
Tavsiya: Texnologiyalarni rivojlantirish faoliyatini rag‘batla
ntirish uchun
Innovatsiyalar jamg‘armasi orqali grant asosidagi moslashuvchan subsidiya mexanizmini
ishlab chiqish. Dizayn, muhandislik va ilmiy-
tadqiqot ishlari bo‘yicha o‘qitish va salohiyatni
oshirishga sarmoya kiritishda firmalarga yordam berish uchun grant asosidagi tizimni yaratish.
4.
Infratuzilma va lizing
•
Muammo: ijarachilar o‘rtasida o‘zaro aloqalarni yo‘lga qo‘ymasdan va samarali
foydalanishsiz texnopark ob’ektlariga davlat investitsiyalari.
•
Tavsiya: Mulkni sanoat/texnologiya/biznes parklariga aylantirish uchun uzoq
muddatli ijara (20-
30 yil) taqdim etish, ushbu mulklarga to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri investitsiyalar qilish
o‘rniga maxsus inkubatsiya dasturlarini qo‘llab
-quvvatlash.
5.
Malaka oshirish va treninglar
•
Muammo: Innovatsiyalarni boshqarish va texnologiyalar tra
nsferi bo‘yicha cheklangan
mahalliy tajriba.
•
Tavsiya:
“trenerlarni tayyorlash” dasturlarini amalga oshirish orqali biznes
-
inkubatsiya va texnologiya biznes-inkubatsiyasi imkoniyatlarini rivojlantirish uchun
dasturlarni moliyalashtirish. Keyinchalik mahalli
y o‘quv dasturlarini tashkil qiluvchi potentsial
trenerlarni innovatsion menejment bo‘yicha malaka oshirish uchun chet elga yuborish.
6.
Innovatsion siyosat doirasini kengaytirish
•
Muammo:
Texnoparklar orqali
yangi texnologiyalarga asoslangan korxonalarni
qo‘l
lab-
quvvatlash tadbirkorlik va tashqi omillarga qattiq bog‘liq holda muvaffaqiyatsizlikka
olib kelishi mumkin. Bu esa innovatsion siyosat ko‘lamini kengaytirishni taqozo etadi.
•
Tavsiya:
Innovatsion siyosatni ilmiy-texnikaviy parklardan tashqariga kengaytirish,
firmalarning innovatsion faoliyatini, xususan, muhandislik, sifat va samaradorlikni oshirish
xizmatlarini kengroq qo‘llab
-
quvvatlashni o‘z ichiga oladi. Dizayn va muhandislik ishlarini o‘z
ichiga olgan texnologiyalarni ishlab chiqish faoliyatini rag‘b
atlantirish uchun grant asosidagi
subsidiya mexanizmini joriy etish bo‘yicha o‘rganish o‘tkazish.
Asosiy tushunchalar:
•
Texnoparkni samarali qo‘llab
-quvvatlash innovatsion faoliyat va salohiyatni oshirishga
infratuzilma investitsiyalaridan ustun turadi.
•
Huk
umat tekin ijara, innovatsion loyihalarni qo‘llab
-quvvatlash va malaka oshirish
dasturlari orqali texnoparklarni rivojlantirishga ko‘maklashishi kerak.
•
Siyosat strategik q
o‘llab
-
quvvatlash va rag‘batlantirish orqali mustahkam innovatsion
ekotizimlarni rag‘
batlantirishi kerak.
Adabiyotlar/ Литература/ Reference:
Anabel Marin, Lizbeth Navas-
Alemán & Carlota Perez (2015) Natural Resource Industries
As A Platform For The Development Of Knowledge Intensive Industries, Tijdschrift voor
Economische en Sociale Geografie
–
2015, DOI:10.1111/tesg.12136, Vol. 106, No. 2, pp. 154
–
168.
Colin Mason and Ross Brown (2014) Entrepreneurial Ecosystems And Growth Oriented
Entrepreneurship, Background paper prepared for the workshop organised by the OECD LEED
Programme and the Dutch Ministry of Economic Affairs on Entrepreneurial Ecosystems and
Growth Oriented Entrepreneurship, The Hague, Netherlands, 7th November 2013. Final Version:
January 2014
Masuma Farooki, Raphael Kaplinsky (2012) The impact of China on global commodity
prices: the global reshaping of the resource sector, Routledge
Neville Comins and David N E Rowe (2008) Success Factors for Science Parks in the
Developed World and Emerging Economies, Paper presented at the world IASP
onferencehttps://www.warwicksciencepark.co.uk/wp-
content/uploads/2011/03/SuccessFactorsforScienceParks.pdf
TUZ Ventures & IT park (2021) the startuop ecosystem of uzebikstan April 2021 Reprt
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
133
UNECE (2022) Innovation for Sustainable Development Review of Uzbekistan, UN Geneva,
Chapter 5, Enhancing science
–
industry links in Uzbekistan.
US AID (2022) Digital ecosystem country assessment (DECA), Uzbekistan, January 2022
UZ VCA (2020) Uzbekistan Startup Ecosystem Overview July 2020
UZ VCA (2020) Uzbekistan startup ecosystem overview July 2020
Zieliński, M., Rogala, A., Takemura, M. (2014). Business Model of Science and Technology
Parks: Comparison of European Best Practice, The Bulletin of the Faculty of Commerce Meiji
University 2014 nr 1 - Meiji: Meiji University Press. pp. 15-28.
