Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
178
MAMLAKATIMIZ TIJORAT BANKLARI AKTIVLARI SAMARADORLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Xolmuradov Musurmon Avlaqulovich
Toshkent amaliy fanlar universiteti
ORCID: 0009-0005-7203-4044
musirmonkholmurodov1@gmail.com
Annotatsiya.
Tijorat banklari aktivlar portfellarining sifatini taʼminlash ularning moliyaviy
barqarorligi va likvidiligini taʼminlashning zarurligi
hozirgi kundagi dolzarb masalalardan biri
boʻlib
hisoblanadi. Ushbu ilmiy maqolada tijorat banklari aktivlarini samaradorligini oshirish
yoʻllari boʻyicha ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga
harakat qilindi.
Kalit s
oʻ
zlar:
bank, bank aktivlari, tavakkalchilik, milliy iqtisodiyot, bank portfeli, aktivlar
sifati, bank tizimi, kredit portfeli, investitsiya.
ПОВЫШЕНИЕ ЭФФЕКТИВНОСТИ КОММЕРЧЕСКИХ АКТИВОВ
ПРОБЛЕМЫ БАНКОВ НАШЕЙ СТРАНЫ
Холмурадов Мусурмон Авлакулович
Ташкентский университет
прикладных наук
Аннотация.
Обеспечение качества портфелей активов коммерческих банков,
необходимость
обеспечения
их
финансовой
устойчивости
и
ликвидности
рассматривается как один из актуальных вопросов. В данной научной статье
предпринята попытка разработать научное предложение и практические рекомендации
по способам повышения эффективности активов коммерческих банков.
Ключевые слова:
банк, банковские активы, риск, национальная экономика,
банковский портфель, качество активов, банковская система, кредитный портфель,
инвестиции.
INCREASING THE EFFICIENCY OF COMMERCIAL ASSETS
PROBLEMS OF OUR COUNTRY BANKS
Kholmuradov Musurmon Avlakulovich
Tashkent University of Applied Sciences
Abstract.
Ensuring the quality of asset portfolios of commercial banks, the need to ensure
their financial stability and liquidity is considered one of the current issues. In this scientific article,
an attempt was made to develop a scientific proposal and practical recommendations on ways to
increase the efficiency of the assets of commercial banks.
Keywords:
bank, bank assets, risk, national economy, bank portfolio, asset quality, banking
system, loan portfolio, investment.
UO
‘
K: 336.717
VIII SON
—
AVGUST, 2024
178-184
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
179
Kirish.
Oʻzbekiston Respublikasining bank qonunchiligida “Tijorat banklarining aktivlari —
kredit, mikrokredit, overdraft, lizing, faktoring, qimmatli qogʻozlar, investitsiyalar, boshqa
banklardagi mablagʻlar, hisoblangan foizsiz daromadlar, bankning boshqa
xususiy mulki,
boʻlib
-
boʻlib sotilgan mol
-
mulk, balansdan tashqari buyumlar (qaytarib boʻlmaydigan)) kredit
majburiyatlari, foydalanilmagan kredit liniyalari, akkreditivlar, kafolatlar) va boshqa barcha
talablar, h
isoblangan foizlardan tashqari”. Aktivlar bilan bogʻli
q munosabatlarning mavjudligi
aktivlar bilan bogʻliq operatsiyalarni keltirib chiqaradi (
Farmon, 2020).
Dunyoning barcha mamlakatlarida aholining yirik qismi, davlat va davlat tashkilotlari,
korporativ mijozlar va boshqa barcha tashkilotlar tijorat banklarining xizmatlaridan
foydalanadilar. Iqtisodiy tamoyil va meʼyoriy qonunchilikka amal qilgan
holda faoliyat
koʻrsatayotgan bank tizimi iqtisodiyotning rivojlanishini va milliy valyutaning
barqarorlashuvini taʼminlaydi.
Albatta, bank faoliyati samaradorligi va iqtisodiy tamoyillarga amal qilishi qancha yuqori
boʻlsa, u shunchalik koʻp foyda koʻradi va natijada barqaror moliya institutga aylanadi. Shuning
uchun bank faoliyati samaradorligini oshirish har qanday ijtimoiy rivojlanish darajasida har bir
davlatda muhim vazifa hisoblanadi.
Moliyaviy institut sifatida bank faoliyati likvidlilik holatini taʼminlab, risklarni kamaytirib,
qoʻyilma egalari va aksiyadorlarning huquqlarini saqlagan
holda yuqori daromad olishga
qaratilgan faoliyatdir.
Oʻzbekiston Respublikasi bank tizimining rivojlanish bosqichida bank
faoliyati samaradorligi masalasi oʻzgacha maʼno kasb etadi.
Ushbu masalalarning aksariyat qismi banklarning barqaror resurs bazasiga ega boʻlishi,
daromad keltiruvchi aktivlarni koʻpaytirgan
holda bank foydasini oshirish hamda bu orqali
samaradorlikni oshirish orqali yechimga ega boʻlish mumkin.
Dunyo mamlakatlarida tijorat banklarining kredit va qimmatli qogʻozlar portfellarining
sifatini oshirish, xususan
, kreditlarning daromadliligi va risk darajasi oʻrtasidagi
mutanosiblikni taʼminlash, yuqori likvidlik va korporativ qimmatli qogʻozlarga yoʻnaltirilgan
investitsiyalar oʻrtasidagi optimal nisbatni taʼminlash masalalari ilmiy asosda tadqiq
qilinmoqda (Mirziyoev, 2019).
Ammo, mazkur tadqiqotlarda moliyaviy risklar darajasi yuqori boʻlgan, banklarning
aktivlar portfellari diversifikatsiya darajasi past boʻlgan sharoitda aktivlar portfelining sifatini
oshirishning oʻziga xos
xususiyatlari va imkoniyatlari ochib berilmaganligi tijorat banklari
aktivlar portfellari sifatini oshirish masalasini ilmiy asosda tadqiq qilish zaruriyatini yuzaga
keltiradi.
Adabiyotlar sharhi.
Tijorat banklarining aktivlari portfellarining sifatini oshirish va tartiblarini
takomillashtirish mavzusiga oid bir qancha ilmiy izlanishlar olib borilgan. Bank xizmatlari
bozorida mijozlarning ehtiyojlari va ularni qondirish, shuningdek bank xizmatlari kabi
masalalarni tadqiq qilish, tadqiqotda tahlil qilingan muammoning nazariy va amaliy jihatlari
koʻplab mahalliy va xorijiy tadqiqotchilarning ilmiy ishlarida mavjud boʻlgan konsepsul
yondashuvlarga asoslanadi, jumladan, xorijlik iqtisodchi olimlar
–
Lavrushin (2014), mahalliy
iqtisodchi olimlar Qoraliev, Norqobilov (2009), Sayfiddinov, Qulliev (2006) larning ilmiy
izlanishlarida oʻz aksini topgan
.
Sayfiddinovning (2006) fikricha, bank aktiv operatsiyalari samaradorligining uslubiy
asoslarining umumiy jihatlarini oʻrganish, “
bank aktivlari
”
va
“
bank aktiv operatsiyalari
”
ni
bank operatsiyalari samaradorligini aniqlashning asosiy mezonlari sifatida tasniflash,
“
bank
aktivlari samaradorligi
”
tushunchasini aniqlashtirish maqsadga muvofiq edi. Shu munosabat
bilan mamlakat iqtisodchilari tijorat banklari aktivlarining xususiyatlari, likvidlik va
tavakkalchilik darajasi, shuningdek daromadlari boʻyicha guruhlarga boʻlinadi deb fikrlarini
bayon etgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
180
Qullievning (2015) fikricha, ushbu masalalarni hal qilishga individual yondashuv tijorat
banklari aktivlarining real qiymatini aniqlashga va muammoli aktivlar hajmini kamaytirishning
kompleks mexanizmini ishlab chiqishga yordam beradi deb fikrlarini bayon etgan. Xususan,
bugungi kunda banklar amaliyotida bank nazorati boʻyicha Bazel qoʻmitasining tavsiyalari
asosida stress testlari orqali bankning moliyaviy holatini baholashning ahamiyati ortib
bormoqda. Ushbu usul likvidlik darajasi, operatsion faoliyat, bozor qiymati, boshqaruv va
xatarlarni baholash tizimi kabi omillarning aktivlar samaradorligiga sezilarli ta
’
sirini
aniqlashga imkon beradi.
Qoraliyev, Norqobilov
ning (2009) fikricha, Oʻzbekistonda ham tijorat banklarining
kreditlari iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim omili sifatida qaralmoqda. “Istiqbolli
investitsiya loyihalarini hamda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarini kreditlashni
kengaytir
ish makroiqtisodiy oʻsish surʼatlarining barqarorligini taʼminlashning zaruriy sharti
sifatida eʼtirof etilgan”
deb fikrlarini bayon etgan.
Lavrushinning (2014) fikricha, xalqaro bank amaliyotida aktivlar samaradorligidagi turli
xil nomutanosibliklar xalqaro bank sektoridagi inqirozga va xalqaro iqtisodiy oʻsishning
pasayishiga olib keladi.
Oʻ
z navbatida, bir qator rivojlangan mamlakatlarda ishlab
chiqarishning pasayishiga, ishsizlikning oʻsishiga va banklarning bankrotligiga olib keldi. Shu
nuqtai-
nazardan, xalqaro miqyosda bank tizimining mexanizmlarini oʻrganish, xalqaro bank
aktivlarini sha
kllantirish va taqsimlash tamoyillarini oʻrganish dolzarb ma
salalardan biridir
deb fikrlarini bayon etgan.
Qoraliev va Norqobilovlar
ning (2009) fikricha, Shu munosabat bilan Oʻzbekistonning
ichki moliya bozorini oʻrganish shuni koʻrsatadiki, mahalliy bozor sigʻimi kichik va mahalliy
kapital bozori rivojlanmagan va mamlakatda xususiy sektorning spekulyativ qarzlarini
taʼminlash uchun fa
ol bozor mavjud emas. Hukumat ishtirokining yuqori darajasi, huquqni
muhofaza qilish organlarida shaffoflik va tengsizlikning yoʻqligi tufayli bank tizimiga va
mamlakatga sarmoya kiritish xavfi yuqori. Aholining xarid qobiliyatining pastligi
majburiyatlarni jalb qilish va bank mahsulotlarini ishlab chiqish imkoniyatlarini sezilarli
darajada cheklaydi deb fikrlarini bayon etgan.
Oʻzbekistonda
ham tijorat banklarining kreditlari iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim
omili sifatida qaralmoqda. “Istiqbolli investitsiya loyihalarini hamda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik subyektlarini kreditlashni kengaytirish makroiqtisodiy oʻsish surʼatlar
ining
barqarorligini taʼminlashning zaruriy sharti sifatida eʼtirof etilgan” (Farmon, 2017).
Biroq, respublikamizda tijorat banklarining
aktivlari portfellarining sifatini oshirish bilan bogʻliq
boʻlgan muammolar kuzatilmoqda.
Jumladan,
banklar uzoq muddatli kreditlarining resurs
taʼminoti masalasi hal qilinmagan. “Banklarga
qoʻyilgan depozitlarning 70 foizi qisqa muddatli
boʻlgani
holda, kreditlarning 90 foizi uzoq muddatga
berilgan” (Mirziyoev, 2019).
Shuningdek, respublikamiz tijorat banklarida transformatsiya riski chuqurlashib ketgan.
Bundan tashqari, mamlakat tijorat banklarining qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshiriladigan
investitsion operatsiyalari rivojlanmagan.
“Bugungi kunda, respublikamiz tijorat banklarining qimmatli qogʻozlarga qilingan
investitsiyalarining brutto aktivlar hajmidagi salmogʻi atigi 1,1 foizni tashkil etadi”
koʻrsatkich banklarning qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshiriladigan investitsion
operatsiyalarining rivojlanmaganligidan dalolat beradi.
Xalqaro bank aktivlari samaradorligidagi turli xil nomutanosibliklar xalqaro bank
sektoridagi inqirozga va xalqaro iqtisodiy
oʻ
sishning pasayishiga olib keladi. Bu,
oʻ
z navbatida,
10
Tijorat banklari jamlanma balansi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
181
bir qator rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqarishning pasayishiga, ishsizlikning
oʻ
sishiga va
banklarning bankrotligiga olib keldi.
Shu nuqtayi nazardan, xalqaro miqyosda bank tizimining mexanizmlarini
oʻ
rganish,
xalqaro bank aktivlarini shakllantirish va taqsimlash tamoyillarini
oʻ
rganish dolzarb
masalalardan biridir.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot ishimizni yoritishda taqqoslash, analiz, sintez, iqtisodiy tahlil, analitik tahlil
usullaridan foydalanildi. Shuningdek, iqtisodchi olimlarning ilmiy ishlari, bank hizmatlari
ko`lamini kengaytirishga qaratilgan olimlarning fikrlari va soha vakillarining iqtisodiy
qarashlari, ularning fikr-mulohazalarini tahlil qilish, jarayonlarni kuzatish va jarayonlarga
tizimli yondashuv orqali tegishli yo‘nalishlarda xulosa, taklif va tavsiyalar berilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Shu munosabat bilan Oʻzbekistonning ichki moliya bozorini oʻrganish shuni koʻrsatadiki,
mahalliy bozor sigʻimi kichik va mahalliy kapital bozori rivojlanmagan va mamlakatda
xususiy
sektorning spekulyativ qarzlarini taʼminlash uchun faol bozor mavjud emas. Hukumat
ishtirokining yuqori darajasi, huquqni muhofaza qilish organlarida shaffoflik va tengsizlikning
yoqligi tufayli bank tizimiga va mamlakatga sarmoya kiritish xavfi yuqori. Aholining xarid
qobiliyatining pastligi majburiyatlarni jalb qilish va bank mahsulotlarini ishlab chiqish
imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi.
Tijorat banklarining kredit portfelining sifatini oshirishda kreditlarning resurs taʼminoti
muhim oʻrin tutadi, bunda banklar kreditlari uchun resurs taʼminotining eng barqaror qismi
boʻlib, muddatli depozitlar va jamgʻarma omonatlari
hisoblanadi.
Tijorat banklarining uzoq muddatli kreditlash amaliyotini takomillashtirishga toʻsqinlik
qilayotgan asosiy omil boʻlib, banklarda uzoq muddatli resurslarni yetishmasligi.
Banklarning investitsion kreditlar berish imkoniyatini oshirish uchun, birinchi navbatda,
ularning depozit bazasining yetarliligini taʼminlash lozim.
Xususan, bugungi kunda banklar amaliyotida bank nazorati b
oʻ
yicha Bazel q
oʻ
mitasining
tavsiyalari asosida stress testlari orqali bankning moliyaviy holatini baholashning ahamiyati
ortib bormoqda. Ushbu usul likvidlik darajasi, operatsion faoliyat, bozor qiymati, boshqaruv va
xatarlarni baholash tizimi kabi omillarning aktivlar sa
maradorligiga sezilarli taʼsirini
aniqlashga imkon beradi.
Tadqiqotimiz davomida bank operatsiyalari samaradorligining uslubiy asoslarining
umumiy jihatlarini
oʻ
rganish,
“
bank aktivlari
”
va
“
bank aktivlari operatsiyalari
”
ni bank
operatsiyalari samaradorligini aniqlashning asosiy mezonlari sifatida tasniflash,
“
bank aktivlari
samaradorligi
”
tushunchasini aniqlashtirish maqsadga muvofiq edi.
Shu munosabat bilan mamlakat iqtisodchilari tijorat banklari aktivlarining xususiyatlari,
likvidlik va tavakkalchilik darajasi, shuningdek daromadlari boʻyicha guruhlarga boʻlinadi.
Oʻzbekiston Respublikasining bank qonunchiligida "tijorat banklarining aktivlari —
kredit, mikrokredit, overdraft, lizing, faktoring, qimmatli qogʻozlar, investitsiyalar, boshqa
banklardagi mablagʻlar, hisoblangan foizsiz daromadlar, bankning boshqa xususi
y mulki,
boʻlib
-
boʻlib sotilgan mol
-
mulk, balansdan tashqari buyumlar (qaytarib boʻlmaydigan)) kredit
majburiyatlari, foydalanilmagan kredit liniyalari, akkreditivlar, kafolatlar) va boshqa barcha
talablar, hisoblangan foizlardan tashqari. Aktivlar bilan b
ogʻliq munosabatlarning mavjudligi
aktivlar bilan bogʻliq operatsiyalarni keltirib chiqaradi.
Bizning fikrimizcha, bank aktivlari samaradorligini oshirish nafaqat bank tizimini, balki
butun iqtisodiyotni rivojlantirish masalasidir. Ushbu jarayonda tijorat banklarida aktivlar
samaradorligining pasayishi vakillik hisob varaqlarida resurslarning etishmasligiga, bankning
moliya bozoridagi mavqening pasayishiga, mijozlarning bankka boʻlgan ishonchsizligi va
noroziligining kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
182
Banklardagi aktivlarning buzilish darajasining oshishi iqtisodiyotning turli sohalarida
ishlab chiqarish surʼatlarining pasayishiga olib keladi, bu esa oʻz navbatida ishsizlikning
koʻpayishiga olib keladi. Bundan tashqari, jahon moliyaviy
-iqtisodiy inqiroz
ining taʼsiri shuni
koʻrsatadiki, iqtisodiy inqirozning bank amaliyotiga salbiy taʼsiri maʼlum bir mamlakat yoki
mintaqa bilan cheklanib qolmay, balki butun jahon iqtisodiyotida jiddiy muammolarni keltirib
chiqarmoqda.
Shuning uchun bizning tadqiqotlarimiz doirasida bank operatsiyalari samaradorligining
uslubiy asosining quyidagi muhim yoʻnalishlari aniqlandi:
1. Bankning faol operatsiyalari samaradorligini belgilovchi asosiy mezonlar, talablar va
koʻrsatkichlarni aniqlashtirish;
2. Tizimlashtirish, bankning faol operatsiyalari samaradorligiga toʻsqinlik qiluvchi
muammoli jihatlar va omillarni baholash va ularni bartaraf etish yoʻllari;
3. Ijtimoiy-
iqtisodiy asoslarni taʼkidlab, bankning makro va mikro darajadagi faol
operatsiyalari samaradorligini taʼminlashning ahamiyati;
4. Bankning faol operatsiyalari samaradorligini taʼminlashning asosiy tamoyillarini
aniqlash va ularni amalga oshirish shartlarini aniqlash;
5. Bank sohasidagi xorijiy tajribani oʻrganish orqali bank operatsiyalari samaradorligini
baholash choralari, usullari va vositalari va yondashuvlarini tizimlashtirish.
Tadqiqotimiz davomida bank operatsiyalari samaradorligining uslubiy asoslarining
umumiy jihatlarini oʻrganish, "bank aktivlari" va "bank aktivlari operatsiyalari" ni bank
operatsiyalari samaradorligini aniqlashning asosiy mezonlari sifatida tasniflash, "bank aktivlari
samaradorligi" tushunchasini aniqlashtirish maqsadga muvofiq edi".
Shu munosabat bilan mamlakat iqtisodchilari tijorat banklari aktivlarining xususiyatlari,
likvidlik va tavakkalchilik darajasi, shuningdek daromadlari boʻyicha guruhlarga boʻlinadi.
Bizning fikrimizcha, ushbu masalalarni hal qilishga individual yondashuv tijorat banklari
aktivlarining real qiymatini aniqlashga va muammoli aktivlar hajmini kamaytirishning
kompleks mexanizmini ishlab chiqishga yordam beradi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda banklar uchun qisqa muddatli kreditlar berish uzoq
muddatli investitsion kreditlar berishga qaraganda afzal boʻlib, yuqori daromadliligi va past
risk darajasi bilan ajralib turadi. Bizning fikrimizcha, ushbu masalalarni hal qilishga individual
yondashuv tijorat banklari aktivlarining real qiymatini aniqlashga va muammoli aktivlar
hajmini kamaytirishning kompleks mexanizmini ishlab chiqishga yordam beradi.
Xususan, bugungi kunda banklar amaliyotida bank nazorati boʻyicha Bazel qoʻmitasining
tavsiyalari asosida stress testlari orqali bankning moliyaviy holatini baholashning ahamiyati
ortib bormoqda. Ushbu usul likvidlik darajasi, operatsion faoliyat, bozor qiymati, boshqaruv va
xatarlarni baholash tizimi kabi omillarning aktivlar samaradorligiga sezilarli taʼsirini
aniqlashga imkon beradi.
Xalqaro bank aktivlari samaradorligidagi turli xil nomutanosibliklar xalqaro bank
sektoridagi inqirozga va xalqaro iqtisodiy oʻsishning pasayishiga olib keladi. Bu, oʻz navbatida,
bir qator rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqarishning pasayishiga, ishsiz
likning oʻsishiga va
banklarning bankrotligiga olib keldi. Shu nuqtai nazardan, xalqaro miqyosda bank tizimining
mexanizmlarini oʻrganish, xalqaro bank aktivlarini shakllantirish va taqsimlash tamoyillarini
oʻrganish dolzarb masalalardan biridir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekistonning ichki moliya bozorini oʻrganish shuni koʻrsatadiki,
mahalliy bozor sigʻimi kichik va mahalliy kapital bozori rivojlanmagan va mamlakatda xususiy
sektorning spekulyativ qarzlarini taʼminlash uchun faol bozor mavjud emas.
Hukumat
ishtirokining yuqori darajasi, huquqni muhofaza qilish organlarida shaffoflik va tengsizlikning
yoʻqligi tufayli bank tizimiga va mamlakatga sarmoya kiritish xavfi yuqori. Aholining xarid
qobiliyatining pastligi majburiyatlarni jalb qilish va bank mahsulotlarini ishlab chiqish
imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklaydi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
183
Xalqaro talablarga, shu jumladan muvofiqlik tizimi, moliyaviy hisobot va korporativ
boshqaruv standartlariga muvofiqlik darajasi past. Oʻzbekistonda kreditlash amaliyoti va
anderrayting standartlari jahon standartlaridan orqada qolmoqda. Davlat koʻpincha k
reditlash
qarorlarini qabul qilish jarayoniga aralashadi. Markaziy bank tizimning shaffofligini oshirishga
qaror qildi, shu jumladan tariflarni pasaytirish va bir qator bank xizmatlari uchun
komissiyalarni bekor qilish boʻyicha tavsiyalar. Moliya institutl
arining moliyaviy barqarorligini
oshirishga, omonatlarni kafolatlash tizimini takomillashtirishga qaratilgan yangi standartlarni
joriy etish (Sharh, 2022).
Bank tizimining investitsiyalarga taʼsirini kamaytirish va ularning jozibadorligini oshirish
maqsadida pul-
kredit siyosatini liberallashtirish va inflyatsiyaga yoʻnaltirishni
takomillashtirish. Yana bir muammo-
banklar va davlat idoralari oʻrtasida mahsulotlar boʻyicha
hamkorlikning yoʻqligi.
Ushbu jarayonlarni takomillashtirish bir qator omillarga asoslanadi: jahon tajribasidagi
mavjud modellardan (davlat sektori ishtirokining yuqori darajasi) rivojlanish institutlari orqali
moliyaviy oqimlarni taqsimlashga bosqichma-
bosqich oʻtish, xususiylas
htirish va bank tizimini
yanada toʻliq liberallashtirish. Rossiya tajribasini keltirish mumkin. Yaponiya va Singapurda
xususiy va mustaqil banklar, shu jumladan davlat loyihalari rivojlanish institutlarida amalga
oshiriladi.
Xulosa va takliflar.
Tahlillar shuni koʻrsatadiki, 2023 yilda mamlakatimizda bank hisob varaqlariga
masofaviy xizmatlardan foydalanuvchilar soni yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar
orasida deyarli 3 barobar, 4,3 marta oshgan.jismoniy shaxslar. Duetfastrukturaning
rivojlanishi, bank xizmatlarining tarqalishi asta-
sekin oʻsib bormoqda, ammo aholining katta
qismi hali ham asosiy bank mahsulotlari bilan taʼminlanmagan.
Yuqoridagi vazifalarni hal qilish uchun zamonaviy dasturiy taʼminotdan samarali
foydalangan holda bank mahsulotlari turlarini kengaytirish va aholiga sifatli xizmat
koʻrsatishni yoʻlga qoʻyish zarur. Rivojlangan mamlakatlar tajribasini oʻrganish shuni
koʻr
satadiki, bugungi kunda tijorat banklari bir necha yillardan buyon zamonaviy innovatsion
dasturiy taʼminot va tizimdagi maxsus platformalar asosida faoliyat yuritib kelmoqda.
Darhaqiqat, mijozlarga xizmat koʻrsatish tajribasini yaxshilash uchun katta maʼlumotlar,
ilgʻor tahlillar va yangi texnologiyalardan foydalanadigan tashkilotlar kelajakdagi muvaffaqiyat
kaliti boʻlgan ishonch, shaffoflik va daromadni shakllantirish va rivo
jlantirishlari kerak.
Bugungi kunda “bank xizmatlari bozorida zamonaviy FinTech va blockchain
texnologiyalarining joriy etilishi moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish uchun koʻplab
imkoniyatlarni ochib beradi”.
Yevropa axborot texnologiyalari korporatsiyasi tomonidan oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra,
kelgusi 5 yil ichida bankning kelajagi uchun toʻrtta transformatsion muammo va imkoniyatlar
mavjud, shu jumladan mijozlarning keng ehtiyojlarini qondirish; narxlarni optimallashtirish,
bunda raqamli raqobat samaradorligi tufayli banklar va kredit uyushmalari nodavlat
operatsiyalardan ajratish va aqlli avtomatlashtirishdan foydalanishni oʻylashlari kerak; yangi
daromad oqimlarini yaratish; xavfsizlik va muvofiqlashtirish tizimlarining rivojlanishi bularni
kamaytirishi mumkin xarajatlar va biznesning oʻsishiga olib keladi.
Chakana bank sohasidagi innovatsiyalar hisobot, 2023 tijorat banklari endi isteʼmolchilar
talabini qondirish uchun bulutli texnologiyalar, ilgʻor tahlillar va yangi tarqatish alternativalari
kabi bulutli texnologiyalardan foydalangan holda raqamlashtirish va innovatsion
tashabbuslarni oshirishga eʼtibor qaratishlari kerak. Bank sektoridagi innovatsion
texnologiyalar kelajakda harakatlantiruvchi kuch boʻladi, ular bozorda raqobatbardosh boʻlish
va bozor ehtiyojlarini qondirish uchun oʻzlarini qayta aniqlay o
ladilar.
Axborot texnologiyalari korporatsiyasi texnologiyalarning biznesga taʼsirini va kelgusi
besh yil ichida integratsiya vaqtini hisobga oladigan juda foydali Global bank texnologiyalari
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, avgust
www.e-itt.uz
184
radarini ishlab chiqdi. Shuningdek, IBM (International Business Machines) maʼlumotlariga
koʻra, xalqaro biznes operatorlari bank sohasiga bulutli (gibrid bulut) hisoblari bilan kirishgan
va aksariyat banklar anʼanaviy IT, davlat va xususiy bulutlarning opt
imal aralashmasini
qidirmoqdalar.
Adabiyotlar/
Литература
/ Reference:
Farmon (2017) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF
-4947-sonli
farmoni.
Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha xarakatlar strategiyasi
toʻgrisida // Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami. —
Toshkent,-
№ 6 (766). —
32-
b.
Farmon (2020) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 maydagi PF
-5992-sonli
“2020
-
2025 yillarga muljallangan Oʻzbekiston Respublikasining bank tizimini islo
h qilish
strategiyasi toʻgʻrisida” gi Farmoni. 4
-bet
Lavrushin O, Mwengei, (2014). Assessing the Factors Contributing to Non
–
Performance
Loans in Kenyan Banks, European Journal of Business and Management 3 (32), 2014.;
Mirziyoev Sh.M. (2019) Banklar endi “Oʻz aravasini oʻzi tortishi kerak”.
uz.com/economy/20191026/2694075
. 4-bet
Ortiqov O.A., Qulliev I.Ya. (2015) Bank menejmenti va marketingi. Tafakkur Boʻstoni. –
Toshkent.,
—
224.
Qoraliyev T.M., Norqobilov
S. (2009) “Bank resurslari va ularni boshqarish”.
Monografiya./
–T.: “Iqtisod
-
Moliya”.
-3 bet.
Sayfiddinov I.F., Qulliev I.
(2006) “Tijorat banklari kapitali va uni boshqarish”. Oʻquv
qoʻllanma./ –T.: “Iqtisod
-
Moliya”.
-3 bet.
Sharx (2022) OʻzR Markaziy bankining 2022 yil yarim
yillik uchun Moliyaviy barqarorlik
sharxi, 4-bet.
