Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
73
TRANSPORTDA IQTISODIY SALOHIYATNI TAKOMILLASHTIRISH VA
TAHLIL QILISH USULLARI
Ismatullayeva Nasiba Nusratillo qizi
Toshkent davlat transport universiteti
ORCID: 0009-0000-4721-0089
Annotatsiya.
Iqtisodiy potensailni tahlil qilganda shuni ham nazarda tutish kerakki,
korxonalarning iqtisodiy salohiyati nafaqat mavjud resurslar hajmi, balki shu resurslarning
sifati, tuzilishi
komponentlarning muvozanati, foydalanishning oqilonaligiiga ham bog’liq.
Resurslarning sifat tarkibini yaxshilash mavjud salohiyatni oshiradi, ulardan samarali
foydalanish boshqaruv qarorlarini mustahkamlaydi.
Kalit so’zlar
:
iqtisodiy potensiall, mehnat potensiali, boshqaruv potensiali, marketing,
raqobatdoshlik, yo’lovchi aylanmasi, iqtisodiy tizim,temir yo’l transporti.
МЕТОДЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ И АНАЛИЗА ЭКОНОМИЧЕСКОГО
ПОТЕНЦИАЛА НА ТРАНСПОРТЕ
Исматуллаева Насиба Нусратилло кизи
Ташкентский государственный транспортный университет
A
ннотaция.
При анализе экономического потенциала следует также иметь в виду,
что экономический потенциал предприятий зависит не только от объема имеющихся
ресурсов, но и от качества, структуры этих ресурсов, баланса составляющих,
п
a
циональности их использования. Повышение качественной структуры ресурсов
увеличивает имеющийся потенциал, эффективное их использование укрепляет
управленческие решения.
Ключевые слова
:
экономический потенциал, трудовой потенциал, управленческий
потенциал, маркетинг, конкурентоспособность, пассажирооборот,
экономическая
система, железнодорожный транспорт.
METHODS FOR IMPROVING AND ANALYZING ECONOMIC
POTENTIAL IN TRANSPORT
Ismatullayeva Nasiba Nusratillo kizi
Tashkent State Transport University
Annotation
.
When analyzing economic potential, it should also be borne in mind that the
economic potential of enterprises depends not only on the size of available resources but also on
the quality of these resources, the structure of the balance of components, and the rationality of
use. Improving the quality composition of resources increases the existing potential, the effective
use of which strengthens management decisions.
Keywords:
economic potentials, Labor potential, management potential, marketing,
competitiveness, passenger turnover, economic system, rail transport.
UO
‘
K: 33.303.01
X SON - OKTABR, 2024
73-77
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
74
Kirish.
Iqtisodiy salohiyat ancha murakkab kategoriya bo'lib, ko'rsatkichlar tizimi bilan
tavsiflanadi. Uni bir vaqtning o'zida ko'plab omillar ta'sirini hisobga oladigan va ayni paytda
o'zining ma'lumotliligi va real qo'llanilishini saqlaydigan biron bir qiymat bilan ifodalash
deyarli mumkin emas.
Birinchidan, iqtisodiy tizimning holati iqtisodiy faoliyatning turli tomonlarini tavsiflovchi
ko'rsatkichlar nisbatini o'z ichiga oladi. Bu dinamikada potentsialni hisobga olish imkonini
beradi, ya'ni. vaqt o'tishi bilan ko'rsatkichlar nisbatining o'zgarishi iqtisodiy salohiyat
qiymatini o'zgartiradi.
Ikkinchidan, ko'rsatkichlar tizimidan foydalanish nisbiy qiymatlardan faol foydalanishni
o'z ichiga oladi. Bu potentsialni tushunishning resurs yondashuvidan ustunlikdir, bunda
ma'lum bir narxda to'plangan resurslar miqdorini o'lchash va shunga mos ravishda vaqt o'tishi
bilan iqtisodiy potentsialning real o'zgarishini baholashda inflyatsiya komponentidan xalos
bo'lish zarur bo'ladi.
Uchinchidan, iqtisodiy salohiyatni erishish mumkin bo'lgan maksimal holat sifatida
tushunish uni qo'llash doirasini kengaytirish - iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarini ham
qamrab olish imkonini beradi.
To'rtinchidan, iqtisodiy salohiyatni ko'rsatkichlarning eng yaxshi nisbati ko'rinishida
ifodalash potentsial o'zgarishlarni baholash va modellashtirish jarayonini iqtisodiy, matematik
va statistik usullar va modellashtirishdan foydalanishga imkon qadar yaqinlashtirish imkonini
beradi.
Adabiyotlar sharhi
.
Kovalyov (2008) korxonaning iqtisodiy salohiyatini, uning mulkiy va moliyaviy
imkoniyatlarining kombinatsiyasi deb hisoblaydi.
Alginning (2011)
fikriga ko’ra, iqtisodiy potentsial iqtisodiyot tarmoqlarining mutlaq
imkoniyatlariga va ulardan foydalanish darajasiga bog'liq bo'lib, ularning miqdoriy bahosi
ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanishni hisobga olgan holda haqiqiy ishlab chiqarilgan
mahsulotga ko'ra amalga oshiriladi. Ularning sifatini aniqlash uchun umumiy iqtisodiy
salohiyat bilan bir qatorda milliy iqtisodiyotning alohida tarmoqlarining iqtisodiy
imkoniyatlarini ham hisobga olish kerak. Mintaqaning ishlab chiqaruvchi kuchlarining
rivojlanish darajasi, uning mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish va xizmatlar ko'rsatish
qobiliyati mintaqaning iqtisodiy salohiyatini aks ettiradi.
Xonning (2001) korxona salohiyati ishlab chiqarish tizimiga kiruvchi resurslarni ishlab
chiqarishda tayyor mahsulot va xizmatlarga aylantirish imkonini beruvchi kadrlar, ishlab
chiqarish vositalari va ularning birikmalaridir deb ta’rif beradi.
Svobodin (1987)
esa ishlab chiqarish salohiyatini “ma’lum hajmdagi mahsulot ishlab
chiqarish imkoniyatiga ega bo‘lgan birgalikda faoliyat yurituvchi resurslar majmui” deb
ta’riflaydi.
Shevchenkoning (1980) fikricha, ishlab chiqarish
salohiyati moddiy ne’matlar (tovar va
xizmatlar) ishlab chiqarishda ma’lum imkoniyatlarga ega bo‘lgan ishlab chiqarish jarayonida
birlashtirilgan ishlab chiqarish resurslari yig‘indisidir deb izoh beradi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot ishini bajarishda kuzatish, ma’lumotlarni yig‘ish, umumlashtirish, taqqoslash,
mahalliy va xorijiy olimlarning sug‘urta faoliyatidagi iqtisodiy qarashlari, sohadagi muammolar
va ularning yechimlari bo‘yicha izlanishlari hamda sohaga doir qonuniy va me’yoriy
-huquqiy
hujjatlar o‘rganilib, xulosa va takliflar ishlab chiqildi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
75
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Iqtisodiyotning to'liq tiklanishi real sektorning sezilarli va uzoq muddatli o'sishini
nazarda tutadi. Muayyan hududda iqtisodiyotni tiklash imkoniyatlari va istiqbollarini baholash
uchun undagi o'sish nuqtalarini, xususan, tez o'sish uchun salohiyat va zaxiraga ega bo'lgan
korxonalarni aniqlash kerak. Iqtisodiy salohiyatning ajralmas toifasidan foydalanish yashirin
imkoniyatlar va zaxiralarni aniqlash, mumkin bo'lgan maksimal o'sishni bashorat qilish
imkonini beradi.
Temir yo’l transporti o’ziga xos xusisiyatli tarmoq bo’lib, uning iqtisodiy salohiyatiuni
tahlil qilish alohida yondashuvni talab qiladi. Transportda potensialni quyidagicha talqin qilish
mumkin (1-rasm).
1-rasm. Transport potensialning guruhlanishi
Potensialni yuqoridagi kabi guruhlarga ajratishimiz korxona faqoliyatini tahlilini yanada
aniqroq va mukammalroq qilish imkonin beradi. Chunki, ishkab chiqarish jarayinida bevosita
mehnat va intellectual potenasiallar ham ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun bu guruhlarnu
umumlashtirib, boshqaruv potensiali, ishlab chiqarish potensiali, marketing potensiali,
moliyaviy potensial deb o’rgansak maqsadga samaraliroq natijaga erishis
himiz mumkin.
V.P. Bocharovning so'zlariga ko'ra. A.A. Kruglovning ma’lumotlariga ko’ra ishlab chiqarish
salohiyatini tahlil qilishning maqsadi - ishlab chiqarish salohiyatining holatini, tuzilishini va
dinamikasini va uning elementlarini o'rganish, uni amalga oshirish darajasiga ta'sir qiluvchi
ijobiy va salbiy omillarni aniqlash, to'siqlarni topish va "kengaytirish", rivojlantirish. chora-
tadbirlarini ishlab chiqishdan iborat.
Iqtisodiy adabiyotlarda mavjud bo'lgan tahliliy koeffitsientlarni o'rganish asosida
resurslar samaradorligini baholash dissertatsiyamizda transport korxonalarining ishlab
chiqarish potentsialidan foydalanish samaradorligini tahlil qilish uchun tarkibiy qismlar
tizimini umumlashtirdik va temir yo’l trnaportida quyidagicha qo’llash maqsadga muvofiqdir:
Yuk tashishni tahlil qiluvchi ko’rsatkichlar:
1.Yuk aylanmasi
2.Tashilgan yuklar
Yo’lovchi tashishni tahlil qiluvchi ko’rsatkichlar
1.
Yo’lovchi aylanmasi
Boshqaruv
potensiali
Ishlab
chiqarish
potensiali
moliyaviy
potensial
marketing
potensiali
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
76
2.
Tashilgan yo’lovchi soni
Materiallar bilan bog’liq ko’rsatkichlar:
1.
Material sig’imi
2.Aylanma vositalar rentabelligi
3.Material qaytimi
Mehnat resurslari bilan bog’liq ko’rsatkichlar:
1.Mehnat unumdorligi
2.Bir ishchiga to’g’ri keladigan sof foyda qiymati
3.Qo’nimsizlik koeffitsenti
Moliyaviy potentsialni tahlil qilish, uni baholashning ajralmas kompleks ko'rsatkichi
kapitalning (sof aktivlarning) rentabelligi bo'lishi mumkinligini ta'kidlashga asos beradi.
Shuni ham ta'kidlaymizki, o'z kapitalining rentabelligi moliyaviy potentsialni
baholashning ajralmas o'lchovi sifatida boshqaruv qarorlarining iqtisodiy samaradorligini aks
ettiruvchi ko'rsatkich bo'lib xizmat qilishi va shunga mos ravishda korxonalarning boshqaruv
salohiyatini baholash uchun ishlatilishi mumkin.
1-jadval
“O’zbekisotn temir yo’llari” AJning sof aktivlarini tahlil qilish (mlrd so'm)
Ko'rsatkichlar
Yillar
2019
2020
2021
2022
2023
Aktivlar
Nomoddiy aktivlar
2
2
3
4
4
Asosiy vositalar
24 299
27 271
30 454
31 911
34 038
Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar
2 679
1 521
1 639
1 634
1 210
Zaxiralar
1 292
1 779
2 098
2 473
2 899
Debitorlik qarzlari
1 698
2 724
2 010
3 093
6 333
Qisqa muddatga moliyaviy investitsiyalar
1 .4
81 .6
175 .3
76 .9
69 .2
Pul mablag’lari
842 .5
553 .6
347 .6
430
213 .2
Passivlar
Uzoq muddatli majburiyatlar
16 767 .3 18 758 .3 19 434 .2 20 426 .7 23 584 .2
Qisqa muddatli bank kreditlari
197 .3
0.2
60
-
90
Qisqa muddatli qarzlar
4 .3
53 .2
107
0.7
1
Boshqa kreditorlik qarzlar
58 .4
29
115
74
126
Kelajakdagi xarajatlar uchun zaxiralar
9 729
11 305
11 442
11 353 8
10 843
Sof aktiv qiymati
15 994
16 154
16 941
15 968
13 519
Ustav kapitali
5 573
3 989
3 989
3 808
3 805
Sof aktivlarning ustav kapitalidan
oshib ketishi
10 421
12 164
12 951
12 159
9 713
Ustav kapitaliga nisbatan sof aktivlar
ulushi%
287,00
404,90
424,00
419,26
355,22
1-
jadvalda "O‘zbekiston temir yo‘llari" AJning 2019
-
2023 yillar bo‘yicha sof aktivlarini va
ularga tegishli asosiy ko‘rsatkichlarini tahlil qilish uchun ma'lumotlar
keltirilgan. 2019 yilda 15
994 mlrd so‘m bo‘lgan, 2023 yilda esa bu ko‘rsatkich 13 519 mlrd so‘mga kamaygan. Sof
aktivlar qiymatining kamayishi korxonaning moliyaviy holatining yomonlashayotganini
ko‘rsatishi mumkin. 2019 yilda 287% bo‘lsa, 2023 yilda bu ko‘rsatkich 355,22% ni tashkil
qilgan. Bu ko‘rsatkich korxonaning sof aktivlarining ustav kapitaliga nisbatan ulushi
oshganligini bildiradi, ammo bu sof aktiv qiymatining kamayishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Asosiy vositalar va zaxiralar yildan-yilga or
tgan bo‘lsa, debitorlik qarzlar va pul mablag‘lari
bo‘yicha keskin o‘zgarishlar kuzatilgan. Bu korxonada moliyaviy aktivlarni boshqarishda ayrim
muammolar borligini ko‘rsatadi. Uzoq muddatli majburiyatlar ortib borgan, bu esa
korxonaning qarzdorlik yukini oshirgan. 2019 yildan 2023 yilga qadar sof aktivlar qiymati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
77
kamaygan, bu esa korxonaning moliyaviy salohiyatini yomonlashayotganini ko‘rsatadi. Ushbu
jadval korxonaning aktivlari tarkibi va moliyaviy holatini yaxshilash zarurligini ko‘rsatadi,
ayniqsa likvid aktivlar va debitorlik qarzlar bilan bog‘liq muammolar yе
chimini topish lozim.
Xulosa va takliflar.
Shunday qilib, transportning iqtisodiy salohiyatini baholash va tahlil qilishning uslubiy
yondashuvlari quyidagilarga asosolanishi kerak:
-
Tashish hajmini oshirishga imkon beradigan resurslarning o’zaro ta’sirini o’rganish
-korxonanisng ishlab chiqarish salohiyatinininmg tarkibiy qismlariga mehnat salohiyati
va intellectual salohiyatni iristish
- transportda iqtisodiy salohiyatni tahlil qilish imkonini beradigan, korxona uchun
iqtisodiy imkoniyatlar yaratadigan axborot tahliliy model tizimini ishlab chiqish.
-korxonalarning moliyaviy salohiyatini oshirish maqsadida moliyaviy tuzilmaning biznes
samaradorligiga ta’sirini baholash va uni optimallashtirish modelini ishlab chiqish
-tashish hajmini oshiradigan omillarni chuquqrroq tahlil qilish.
Potensialni tahlil qilish bosqichma- boshqich va keng qamrovli kompleks jarayondir.
Temir yo’l transportining iqtisodiy salohiyatini har tomonlama tahlil qilish va uni baholash,
bizning fikrimizcha, muhim bosqichlar. Birinchi bosqichda tayyorgarlik jarayonlari amalga
oshiriladi, ularning asosiy mazmuni tahlil va baholash uchun zarur ma'lumotlarni to'plash va
tayyorlashdir. Birinchi bosqich jarayonida, shuningdek, korxonaning iqtisodiy salohiyatini
tahlil qilish maqsadlarini belgilash, ma'lumotlarni tahlil qilish va baholash usullari, usullarini
aniqlash kerak. Ikkinchi bosqichda esa ishlab chiqarish potensialida korxonaning mehnat
resurslari tarkibi va uning ishlab chiqarish reruslari bilan ta’minlanganlik darajasi ko’rsak,
uchinchi bosqichda biz korxonaning
moliyaviy holatiga baho beramiz. Ya’ni uning rentabellik
ko’rsatkichlari, moliyaviy barqarorlik ko’rsatkichlarini o’rganishimiz mumkin. To’rtinchi
bosqichda esa, korxonaning raqobatdoshlik darajasi uning biznes samaradorlik ko’rsatkichlari
tahlil qilinadi
. So’nggi, beshinchi bosqichda, korxonaning umumiy salohiyatiga ta’sir qiladigan
omillar darajasi o’rganilib, uning boshqaruv metodologiyasini rivojlantirish bo’yicha takliflar
beriladi.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Shevchenko A.V. (1980) Sbornik materialov.
–
M.: Sov. xudojnik,
–
280 s.
Xasanov B.A., Raximov M.Y., Muqumov Z.A., Aliqulov A.I., Jumanova A.B., Xajimuratov N.SH.,
Xasanova R.B. (2019) “Moliyaviy tahlil” TOSHKENT “IQTISODIYOT”.
Альгина, М.В.
(2011)
Инновационный потенциал экономической системы и его
оценка / М.В. Альгина, В.А. Бовнар // Современные технологии управления. №1 (01). –
№
рег. статьи 0001. –
Режим доступа: htpp://sovman.ru. –
Дата доступа: 24.12.2013г.
Ковалев, В.В.
(2008)
Анализ баланса, или как понимать баланс: учеб.
-
практ. пособие
/ под ред. В.В.Ковалева, Вит. В. Ковалева. –
М.: Проспект, –
448 с.
Свободин В.А. (1987) Определение величины и эффективности использования
производственного потенциала сельхозпредприятия / В.А. Свободин // Экономика
сельского хозяйства. №9. –
С. 73–
76.
Хан, Д. (2001) Планирование и контроль: концепция конроллинга / Д. Ханн. –
М.: Дело
и сервис, –126 с.
