Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
91
IQTISODIY NOCHOR KORXONALARNI MOLIYALASHTIRISHGA
TA’SIR ETUVCHI OMILLAR TAHLILI
Javliyev Nuriddin Bektemir o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0006-4758-4594
Annotatsiya.
Ushbu maqolada iqtisodiy nochor korxonalarni moliyalashtirishga taʻsir
etuvchi omillar tahlili tadqiq etilgan
boʻlib, iqtisodiy nochor korxonalarni moliyaviy
sogʻlomlashtirish orqali ishsizlik, qayta moliyashtirish stavkasi va inflyatsiya darajasiga taʻsiri
ekonometrik tahlillar yordamida yoritilgan .
Kalit
soʻzlar:
toʻlovga layoqatsizlik, risk, risklarni boshqarish, makroiqtisodiy barqarorlik,
prognozlashtirish, qayta moliyalash stavkasi, inflyatsiya.
АНАЛИЗ ФАКТОРОВ, ВЛИЯЮЩИХ НА ФИНАНСИРОВАНИЕ
НЕУДАЧНЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ
Жавлиев Нуриддин Бектемир угли
Ташкентский государственный
экономический университет
Аннотация
.
В данной статье исследуется анализ факторов, влияющих на
финансирование экономически неплатежеспособных предприятий, а также с помощью
эконометрического анализа выделяется влияние финансового оздоровления
экономически
неплатежеспособных
предприятий
на
безработицу,
ставку
рефинансирования и уровень инфляции.
Ключевые
слова
:
неплатежеспособность,
риск,
управление
рисками,
макроэкономическая стабильность, прогнозирование, ставка рефинансирования,
инфляция.
ANALYSIS OF FACTORS AFFECTING THE FINANCING OF FINANCIAL
INSOLVENT ENTERPRISES
Javliyev Nuriddin Bektemir ugli
Tashkent State University of Economics
Abstract
.
This article examines the formation of local budgets as an important stage of the
financial strategy. At the same time, an analysis of the formation of income and expenses of the
local budget of the Jizzakh region for 2024 was carried out. Proposals were made to improve the
efficiency of local government bodies in the formation of the local budget.
Key words:
local budget, income, expenses, tax revenues, local government bodies.
UO
‘
K: 303.722.29
X SON - OKTABR, 2024
91-98
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
92
Kirish.
Zamonaviy iqtisodiy amaliyotda iqtisodiy nochor korxonalarni sog'lomlashtirish
yo'llarini izlash asosiy o'rinni egallaydi. Jahon amaliyotida bankrotliklarni diagnostika qilish
usullarining keng tizimi, bankrotlik tahdidi sharoitida korxonalarni moliyaviy
sog'lomlashtirish usullari shakllangan.
Bankrotlikning ushbu maqsadi tadbirkorlik faoliyatining mohiyati bilan oldindan
belgilanadi, bu har doim yakuniy natijalarga erishish uchun bozor sharoitlarining noaniqligi va
shuning uchun yo'qotish xavfi bilan bog'liq. Bu xususiyatning mavjudligi takror ishlab
chiqarishning barcha bosqichlariga xosdir - xom ashyo, materiallar va butlovchi qismlarni sotib
olish va etkazib berishdan tayyor mahsulotni ishlab chiqarish va sotishgacha.
Tadbirkorlikning mohiyatini tushunish va uni tartibga solishning samarali usullarini
ishlab chiqish uchun risk va foyda o'rtasidagi bog'liqlik fundamental ahamiyatga ega. Haqiqiy
iqtisodiyotda noaniqlik foyda yoki zarar omiliga aylanadi. Bundan tashqari, samaraliroq
korxonalarning daromadlari va ortiqcha foydalari kam ta'minlangan korxonalarning
yo'qotishlari hisobiga shakllanadi. Bu erda biz foydaning buxgalteriya talqinini emas, balki
xarajatlarda "kapital qiymati" bilan bog'liq miqdorlarni hisobga oladigan iqtisodiy talqinni
yodda tutishimiz kerak.
Bankrotlik uchun zarur shart-sharoitlar xavf omili va foydaning o'zaro bog'liqligidan
shakllanadi. Ushbu shartlarni ayrim shartli (gipotetik) korxona balansini tahlil qilish asosida
aniqlash mumkin. Uning kapitalining manbalari (balans majburiyatlari) aktsiyadorlarning
mablag'lari (kompaniyaning o'z kapitali) va ssudalar, shuningdek korxonaning moliyaviy
majburiyatlarining boshqa shakllari (masalan, etkazib beruvchilar oldidagi qarzlar), ular
avtomatik ravishda yuzaga keladi.
Adabiyotlar sharhi.
Tadqiqot mavzusi boʻyicha adabiyotlar tahlili iqtisodiy nochor korxonalarni moliyaviy
sog’lomlashtirish keng ko’lamli tadqiqotlarni o’rganishga imkon berdi. Olimlar iqtisodiy nochor
korxonalarno moliyalashtirishning turli xususiyatlarini koʻrib chiqadilar.
Iqtisodiy nochor qatlamlarni kamaytirishda mikromoliyalash hamda mikrofirmalarni
ochish va rivojlantirish uchun zarur moliyaviy vositalar bilan ta'minlash hamda kengaytirishda
muhim rol o'ynaydi (Rabindra, Kumar, Swain, 2014). Bu iqtisodiy o'sish va ijtimoiy
barqarorlikka erishida qashshoqlikni bartaraf etishga xizmat qiladi.
Xorijiy mamlakatlar hususan Mozambikda kichik va o'rta korxonalarning omon qolishi va
rivojlanishida moliyaviy iqtisodiy ko’mak asosiy omil sifatida ta’kidlangan
(Alen, Sawayaa,
Shepherd, Bhero, 2022). Ushbu turdagi korxonlarga tegishli moliyaviy yordamga
ko’rsatilmaganda ishsizlik darajasi va jinoyatchilikning oshishi kabi katta iqtisodiy
muammolarni keltirib chiqaradi.
Shuninigdek, Buyuk Britaniyadagi yangi tadbirkor stipendiyalari kabi korporativ
dasturlar imkoniyati kam tadbirkorlarninig moliyaviy holati bo'shliqqa yuz tutkanda ushbu
turdagi moliyaviy kamchiliklalrni bartaraf etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu dasturlar
Buyuk Britaniyaning boshqa kichik bizneslari uchun mavjud bo'lganidan past bo'lgan asosiy
moliyalashtirishni ta'minlaydi, bu esa maqsadli moliyaviy yordamga muhtojligini ta'kidlaydi
(Julia, Rouse., Dilani, Jayawarna, 2006).
Hindiston kabi mamlakatlarda qashshoqlikni kamaytirishga va adolatli moliyaviy
iqtisodiy imkoniyatlarni oshirishda iqtisodiy nochor korxonlarni moliyaviy xizmatlardan
foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish muhim omil sifatida qaralmqoda (Atreyee, Sinha,
Chakraborty, 2018).
Shuningdek, imtiyozli biznes kreditlaridan foydalanish imkoniyatini kamayib borish
fonidan kam kapitallashuv nochor korxonlar uchun muhim to'siq bo’lib kelmoqda
(Timothy,
Bates, Timothy, 2005).
Kichik biznes subyektlarini qo'llab-quvvatlashda faol amalga oshirish fonida yuqoridagi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
93
muammolarni hal qilish uchun moliyaviy institutlarni qo’llab quvvatlash ahamiyatini oshiradi
(Mohamed, Ali, Merroun., Mhamed, Hamiche, 2023). Shuningdek, korxonalarni moliyaviy
barqarorlikni oshirishda moliyaviy savodxonlikni oshirish, hukumat va nodavlat tashkilotlar
uchun ustuvor vazifa sanaladi.
Iqtisodiy nochor korxonalarning uzoq muddatli muvaffaqiyati va barqarorligini
ta'minlashda moliyaviy yordam ajralmas bo'lsa-da, bu yagona yechim emas garchi moliyaviy
savodxonlik, iqtisodiy siyosatni qo'llab-quvvatlash va jamoatchilik ishtirokini o'z ichiga olgan
keng qamrovli strategiyalarda muhima ahamiyat kasb etadi.
Ko’plab horijlik iqtisodchi olimlar iqtisodiy nochor korxonalarni moliyalashtirishni ta’siri
bo’yicha ekonometrik tadqiqotlar olib borilgan.
Mohamed Ali Merroun (2023)
va boshqalarga ko’ra, nochor korxonlar rasmiy kredit
olishda axborotning assimetriyasi, yuqori qayta ishlash xarajatlari va garov qiymatining etarli
emasligi kabi muammolarfa duch kelgan (Putri, Rahayuningtyas, Yanti, 2023). Ushbu
muammolar kam ta'minlangan nochor korxonlarga, shu jumladan kichik va o'rta korxonalarga
kredit berishga qaratilgan mikromoliyaviy dasturlarning kuchayishiga olib kelishiga sabab
bo’lgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot jarayonida tizimli yondashuv,omilli tahlil, statistik va moliyaviy tahlil, ekspert
baxolash, axborotni qayta ishlash, matematik modellashtirish va boshka usullardan
foydalanilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
“
Ekonometrik tadqiqotni ishlab chiqishda iqtisodiy nochor korxonalarni
moliyalashtirishga taʼsirini baholashda O’zbekiston Respublikasi Markaziy Bankining
), hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika Agentligi
) ning 2019 yildan 2024 yilgacha bo’lgan choraklik ma’lumotlaridan iborat
kuzatuvlar soni 21 tani tashkil etuvchi iqtisodiy va raqamli ko‘rsatkichlardan foydalanildi.
Ushbu ekonmetrik modelni ishlab chiqishda maʼlumotlar ko‘p oomilliy vaqtli qatorlar
asosida shakllantirilganligi uchun ARDL (Autoregressive distributed lag) modelini qo’lladik.
Ekonometrik modelni ishlab chiqish jarayonida ARDL modelining regressiya tenglamasi,
modelning statsionarligini baholash uchun birlik ildiz Unit root testi, o‘zgaruvchilarning
modelga qisqa va uzoq muddatli bog‘liqligini aniqlash uchun kointegratsiya uchun
Bound esti
va Cusum diagnostiktesti baholandi.
Ekonometrik model bo’yicha, mustaqil o’zgaruvchilarning bog'liq o'zgaruvchiga keyingi
yillrada qay darajada ta'sir qilishini aniqlashda ARDL model tenglamasi baholandi.
Tasviriy statistik ahamiyatlilik ko'rinishi ekonometrik model, scatter tasvir qoidalari,
normal taqsimot grafigining bog'liqlik matritsasi va vaqt boyicha tahliliy tasvir hamda bog'liq
va mustaqil o'zgaruvchilarning analitik grafiklari asosida ishlab chiqilgan. Shuningdek,
ekonometrik tadqiqotda multikollinearlik holatini aniqlash uchun mustaqil va qaram
o'zgaruvchilar o'rtasidagi korrelyatsiya matritsasi tahlili o'tkazildi. ARDL modeli o'zgaruvchilar
o'rtasidagi qisqa va uzoq muddatli dinamik munosabatlarn
i bog’lashda moslashuvchan
ekonometrik usul hisoblanadi. ARDL model ma'lumotlar seriyalari turli tartiblarda
birlashtirilgan holatlarda foydali hisoblanib, uni turli sohalarda empirik tadqiqotlar uchun
muhim ahamiyat kasb etmoqda.
ARDL modeli o'zgaruvchilar or’tasidagi uzoq muddatli muvozanat munosabatlarini
aniqlashda kointegratsiya tahlilidan foydalangan holda samarali statistik usuldir.
ARDL modeli kointegratsiyani tahlil qilishda statsionar bo'lmagan o'zgaruvchilarda ham
uzoq muddatli korrelyatsiyalarni tekshirish imkon beradi. Shu bilan birga, ARDL
arxitekturasining muhim tarkibiy qismi bo'lgan chegaralarni sinovdan o'tkazish yondashuvi
buni amalga oshirishga imkon beradi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
94
ARDL modelining moslashuvchanligi uning turli ekonometrik tadqiqotlarda
birlashtirilgan o'zgaruvchilarni boshqarish qobiliyati bilan namoyon bo'ladi, bu esa uni turli xil
tadqiqotlarda ishonchli prognozni taqadim etadi. Bu, ayniqsa, statsionar bo'lmagan vaqt
seriyalari ma'lumotlari bilan ishlashda samarali bo’lib hattoki odatiy OLS algoritmlari bilan
yuzaga keladigan soxta regressiya muammolaridan qochishga erishadi.
Quyida ARDL modeli formulasi keltirlgan.
y
t
=
𝜶
+
𝜶
1
y
-1
+
𝜶
2
y
-2
+..+
𝜶
q
y
t-q
+
𝝀
1
z
t-1
+
𝝀
2
z
t-2
+..+
𝝀
n
z
n
+
𝝁
1
r
t-1
+
𝝁
2
r
t-2
+..+
𝝁
r
r
t-r
+ ε
t
(1)
Bu yerda, Y
t
t
vaqtidagi bog‘liq o‘zgaruvchini ifodalaydi.
y
t-1
,
y
t-2
....,
y
t-k
-
bog‘liq o‘zgaruvchini
kechikkan qiymatlarini ifodalaydi
z
t-n
, z
t-n-1,
....,
z
t-n
-
mustaqil o‘zgaruvchini kechikkan qiymatlarini anglatadi.
r
t-1
, r
t-2.
, l
t-r
-
bog‘liq o‘zgaruvchilarga taʼsir eʼtuvchi boshqa omillarning kechikkan
qiymatlarini bildiradi.
𝜶
1
,
𝜶
2
,..
𝜶
k
,
𝝀
1
,
𝝀
2
,
𝝀
n
,
𝝁
1
,
𝝁
2
...
𝝁
r
baholanadigan koeffitsiyentlar qiymatlarni ifodalaydi,
ε
t
t
vaqtidagi xatolikni ifodalaydi
Ekonmetrik model bo’yicha barcha o’zgaruvchilar natural logoriflangan.
Quyida ekonometrik model bo’yicha barcha o’zgaruvchilar ifodalangan.
O’zgaruvchilar
:
Iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar soni -
Lnnon_operat_company
(
bog’liq o’zgaruvchi), qayta moliyalsh stavkasi
-
Lnrefinanc_rate
(mustaqil o’zgaruvchi
)
, ishsizlik darajasi-
lnunemploy_rate
(mustaqil o’zgaruvchi),
inflyatsiya
darajasi -
lninflat_rate
(mustaqil o’zgaruvchi).
Ekonometrik tadqiqotni ishlab chiqishda bosh
(H
0
)
va alternativ
(H
1
)
gipotezalar
o’z
aksini topgan.
Kombinatsiyalangan modeldagi gipotezaning tuzilishi:
H₀:
Qayta moliyalashtirish stavkasi, ishsizlik darajasi va inflyatsiya darajasi birgalikda
milliy iqtisodiyotning tarmoqlar bo'yicha iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat
ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar soniga sezilarli darajada ta'sir ko'rsatmaydi
bog’liqlik
alomatlari mavjud emas.
H₁:
Qayta moliyalashtirish stavkasi, ishsizlik darajasi va inflyatsiya darajasi birgalikda
milliy iqtisodiyotning tarmoqlar bo'yicha iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat
ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar soniga sezilarli darajada ta'sir ko'rsatib mustahkam
korrelatsiyani nomoyish etadi.
Muqobil gipotezalar alohida omillarga asoslangan holda quyida nomoyon etgan:
Qayta moliyalash stavkasining ta'siri:
H₀₁:
Qayta moliyalashtirish stavkasi Iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat
ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar soniga sezilarli darajada ta'sir ko'rsatmaydi.
H₁₁:
Qayta moliyalashtirish stavkasi Iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat
ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar soniga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Unga ko’ra yuqori
qayta moliyalash stavkalari qarz olish xarajatlarini oshirishi va moliyaviy cheklovlar tufayli
ko'proq korxonalarning yopilishiga olib kelishiga sabab bo’ladi.
Ishsizlik darajasining ta'siri:
H₀₂:
Ishsizlik darajasi iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan korxona
va tashkilotlar soniga sezilarli ta'sir ko'rsatmaydi.
H₁₂:
Iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar
soniga ishsizlik darajasi sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Yuqori darajadagi ishsizlik iqtisodiy stressni
ko'rsatishga sabab bo’ladi, bu esa ko'plab korxonalarni faoliyatini to'x
tatishga olib keladi.
Inflyatsiya darajasining ta'siri:
H₀₃:
Inflyatsiya darajasi iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan
korxona va tashkilotlar soniga sezilarli darajada ta’sir ko'rsatmaydi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
95
H₁₃:
Inflyatsiya darajasi iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan
korxona va tashkilotlar soniga sezilarli ta'sir darajada ko'rsatadi. Bu shuni ko’rsatadik, yuqori
inflyatsiya su’ratlari korxonalar uchun kirish xarajatlarini oshirisha olib kel
adi, bu esa
korxonalarning faoliyatini to’htatish ehtimoliga sabab bo’ladi.
Ekonometrik tadqiqotninig dastlabki bosqichida bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilar
bo’yicha deskriptiv statistik ko’rsatkichlar keltirilgan (1
-jadvalga qarang).
1-jadval
Bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilar bo’yicha deskriptiv statistik ko’rsatkichlar
Lnnon_operat
_company
Lnrefinanc_rate
lnunemploy_rate
lninflat_rate
Mean
4.58084
4.566485
4.571764
4.590919
Maximum
7.664668
5.20849
6.719558
5.524916
Minimum
.2847197
3.282372
1.755587
2.763266
Std. Dev
1.740279
.445707
.9845253
.9943673
Std. Err.
.37976
.0972612
.214841
.2169887
Skewness
-.7859672
-.9911296
-.7707301
-.8404928
Kurtosis
3.26582
4.522661
5.306271
1.977889
Observation
21
21
21
21
1-
jadvalga ko’ra, model bo’yicha deskriptiv statistik ko’rsatkichlar bog’liq va mustaqil
o’zgaruvchilar bo’yicha pozitib koeffisentlarni hosil qilgan holda ishonch o’ralig’ida joylashgan.
Shuningdek, o’zgaruvchilarning ko’rsatkichlari o’rtacha qiymat atrofida jamlanganligini
ko’rish mumkin.
Tadqiqot bo‘yicha, iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan korxona va
tashkilotlar soni va unga ta’sir etuvchi omillarning davri bo’yicha grafik tasviri quyidagi
ko‘rinishga ega bo‘ldi (1
-rasmga qarang).
1-
rasm. Bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilanrinig o‘zaro korrelyatsion
matritsasi vaqt bo’yicha tahliliy grafik tasviri
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
96
Yuqoridagi chizmaga ko’ra bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilar tahlil qilingan davrda o’sish
dinamikasini nomoyon etgan. 1-rasm
grafik tasvirga ko’ra istiqbolda tanlangan omillar o’sish
prognozini taqdim etgan. Shuningdek, grafik tasvir bo’yicha stoxastik holatni ifodalanishi
ekonoemtrik tadqiqotning keyingi bosqichlarida pozitiv hulosalarni taqdim etadi.
Ekonometrik tadqiqotning keyingi bosqichda bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilarining
grafik matritsa va skatter tasviri keltilirgan (2-3-rasmlarga qarang).
2-rasm.
Bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilarning
grafik matritsa tasviri
3-rasm.
Bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilarning
skatter grafik tasviri
Yuqoridagi 2 va 3-rasmlarga asoslangan holda, grafik tasvir natijalar va aniqlovchi
xususiyatlar o'rtasidagi mustahkam korrelatsiyani hosil qilgan va ushbu ma'lumotlar
to'plamida aniq zichlik ta'siri ifodalangan. Vizual o'zgaruvchan ma'lumotlar nuqtalarida
zichlikka asoslangan klaster tahlilini qo'llash muhim effektlarni taqdim etgan. Skatter grafik
tasviri barcha mustaqil o’zgaruvchialrning bog’liq o’zgaruvchiga nisbatan kuchli ta’sirni taqdim
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
97
etgan.
Ekonometrik tadqiqot bo’yicha,
iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat
ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar soni va unga ta’sir etuvchi omillarning tahliliy
bog’liqlik (rconnected) grafigi shakllantirilgan (4
-rasmga qarang).
4-
rasm. Bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilarninig tahliliy bog’liqlik
(rconnected) grafik tasviri
4-
rasmga ko’ra iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan korxona va
tashkilotlar soni va unga ta’sir etuvchi omillarning hamda ishsizlik darajasi diyarli bir hil
dinamik tasvirni taqdim etgan. qayta moliyalsh stavkas hamda inflyatsiya grafik taqsimotga
ko’ra o’sish dinamikisini hosil qilgan.
2-jadval
Bog’liq va mustaqil o’zgaruvchilanrinig o‘zaro korrelyatsion matritsasi
Variables
(1)
(2)
(3)
(4)
(1) Lnnon_operat_company
1.000
(2) Lnrefinanc_rate
0.7146
1.000
(0.0007)
***
(3) lnunemploy_rate
0.7162
-0.5291
1.000
(0.000)
(0.0692)
***
(4) lninflat_rate
0.7132
0.5026
0.6851
1.000
(0.0000)
(0.0051)
(0.0006)
***
*** p<.01, ** p<.05, * p<.1
Bog‘liq va mustaqil o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi bog‘liqlik:
Tadqiqot
bo’yicha iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat ko'rsatmayotgan korxona va
tashkilotlar soni va unga ta’sir etuvchi omillarning o‘zaro korrelatsion bog‘liqlik matritsasini
ishlab chiqildi. (2-jadvalga qarang).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
98
2-
jadval natijalariga shuni ko’rsatadiki, iqtisodiyot tarmoqlari kesimida faoliyat
ko'rsatmayotgan korxona va tashkilotlar soni va unga ta’sir etuvchi omillarning o’rtasida
kuchli, mustahkam va teskari korrealtsion munosabatni taqdim etgan. Shuningdek, jadval
bo’yicha p
-
qiymatining
0,05
dan kichikligini inobatga olgan holda, korrelyatsion koeffitsient
uchun uning ahamiyatlilik darajasini ifodalagan.
Х
ulosa va takliflar.
ARDL(2,2,2,2) modeliga ko’ra:
Qayta moliyalash stavkasining ta'sirini baholash: Qayta moliyalash stavkasining 1 foizga
oshishi ishlamayotgan korxonalar sonining 0,16 foizga oshishiga olib keladi.Unga ko’ra qayta
moliyalash stavkasining oshishi qarz olish xarajatlarini oshiradi, bu esa korxonalarning arzon
kreditlardan foydalanishini qiyinlashtirishi mumkin. Bu bosim investitsiya, kengayish yoki
hatto operatsion salohiyatni kamaytirishi mumkin, ammo nisbatan kichik ta'sir hajmi (0,16%)
qayta moliyalash stavkalaridagi o'zgarishlar uzoq muddatda biznesni yopishga nisbatan
mo''tadil ta'sir ko'rsatishini anglatadi.
Ishsizlik darajasining ta'siri baholash. Ishsizlik darajasining 1 foizga o'sishi
ishlamayotgan korxonalar sonining 0,93 foizga o'sishiga olib keladi. Natijaga ko’ra, ishsizlik
darajasi tadbirkorlik faoliyatiga kuchli ta'sir ko'rsatadi. Yuqori ishsizlik ko'pincha zaif iste'mol
talabi va iqtisodiy noaniqlikni aks ettiradi, bu ikkalasi ham savdoning pasayishiga olib keladi va
ko'proq korxonalar faoliyatini to'xtatishga majbur qiladi hamda 0,93% qiymati ishsizlik
iqtisodiyotdagi tadbirkorlik faolsizligining asosiy omili ekanligini ko'rsatadi.
Inflyatsiya darajasining ta'sirini baholash. Inflyatsiya darajasining 1% ga oshishi
ishlamayotgan korxonalar sonining 0,66% ga oshishiga olib keladi. Unga ko’ra yuqori
inflyatsiya ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan mahsulotlar, xizmatlar va materiallar
tannarxini oshiradi, bu esa foyda marjasini pasaytirishi va biznesning hayotiyligini
pasaytirishga olib keladi. O'rtacha kuchli ta'sir (0,66%) inflyatsiya korxonalarning operatsion
holatiga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkinligini ko'rsatadi, ayniqsa xarajatlarning oshishi
rentabellik va pul oqimini qisqartiradi.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Alen, Sawayaa., Shepherd, Bhero. (2022). Financial Support, Indispensable for Smes Growth
in Mozambique. Archives of Business Research, 10(10):145-164. doi: 10.14738/abr.1010.132664.
Atreyee, Sinha, Chakraborty. (2018). Financial Inclusion of Marginalised Population in
India-a review. TIJ's Research Journal of Economics & Business Studies - RJEBS, 7(7).
Julia, Rouse., Dilani, Jayawarna. (2006). The financing of disadvantaged entrepreneurs: are
enterprise programmes overcoming the finance gap?. International Journal of Entrepreneurial
Behaviour & Research, 12(6):388-400. doi: 10.1108/13552550610710162.
Mohamed, Ali, Merroun., Mhamed, Hamiche. (2023). Access to microcredit and its impact on
the performance of small and medium-sized enterprises: a literature review / acces au microcredit
et a ses impact sur la performance des petites et entreprises de taille moyenne : une revue de la
littérature. European Journal of Economic and Financial Research, 7(3) doi:
10.46827/ejefr.v7i3.1535.
Putri, Rahayuningtyas., Yanti, Yanti. (2023). Factors affecting financial distress in
manufacturing companies listed on idx. International Journal of Application on Economics and
Business, 1(2):861-870. doi: 10.24912/ijaeb.v1i2.861-870.
Rabindra, Kumar, Swain. (2014). Micro Finance, Micro Enterprises and Women
Entrepreneurs.
Timothy, Bates., Timothy, Bates. (2005). Financing Disadvantaged Firms. Social Science
Research Network.
