Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
132
AHOLIGA SAVDO XIZMATLARINI INNOVATS
ION RIVOJLANTIRISHNING OʻZIGA XOS
XUSUSIYATLARI VA EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH
i.f.f.d. (PhD)
Maxmatqulov
Gʻolibjon
Xolmuminovich
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti
nodavlat taʼlim muassasasi
ORCID: 0000-0003-3717-172X
Annotatsiya.
Ushbu maqolada aholiga savdo xizmatlarini innovatsion rivojlantirishning
oʻziga xos xususiyatlari va ekonometrik modellashtirish zaruriyati tadqiq etilgan. Savdo
xizmatlarini innovatsion rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish
yoki sohaning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy qonunlarini turlarga, guruhlarga ajratishga emas, balki,
tadqiqotlarga amaliy mazmun beruvchi, ustuvorlikka
yoʻl koʻrsatuvchi, natijalarini baholash
uchun ilmiy mezon boʻluvchi mavjud qonuniyatlarning amaliy xarakterini koʻrsatish, istiqboldagi
oqibati, natijalarini baholash ahamiyati koʻrsatib oʻtilgan.
Kalit soʻzlar:
savdo xizmatlari, innovatsiya, innovatsion rivojlantirish, ekonometrik
modellashtirish, moyedllashtirish zaruriyati, ekonometrik mezon, innovatsion xususiyat
ОСОБЕННОСТИ И ЭКОНОМЕТРИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ИННОВАЦИОННОГО
РАЗВИТИЯ ТОРГОВЫХ УСЛУГ НАСЕЛЕНИЯ
д.ф.п.э (PhD)
Махматкулов Голибжан Холмуминович
Негосударственное образовательное учреждение
«Университет экономики и педагогики»
Аннотация
.
В статье рассматриваются уникальный особенности инновационного
развития торговые услуги на населения и необходимость эконометрического
моделирования. Здесь не разлука совершенствовать организационно
-
экономические
механизмы инновационного развития сферы услуг торговли или общие социально
-
экономические закономерности отрасли на виды и группы, а показаны практический
характер действующих законов, придающих практический смысл исследованиям,
определяющих приоритетность и служащих научным критерием оценки результатов,
выделены последствия в будущем, важность оценки результатов.
Ключевые слова:
торговые услуги, инновации, инновационное развитие,
эконометрическое моделирование, необходимость моделирования, эконометрический
критерий, инновационный особенность
.
UO
‘
K: 519.862.6
X SON - OKTABR, 2024
132-140
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
133
FEATURES AND ECONOMETRIC MODELING OF INNOVATIVE DEVELOPMENT
OF TRADE SERVICES TO THE POPULATION
Makhmatkulov Golibjon Kholmuminovich
Non-state educational institution
"University of Economics and Pedagogy"
Annotation.
The article discusses the unique features of the innovative development of trade
services for the population and the need for econometric modeling. There is no separation here to
improve the organizational and economic mechanisms for the innovative development of the
trade services sector or the general socio-economic patterns of the industry into types and groups,
but the practical nature of the laws in force that give practical meaning to research, determine
the priority and serve as a scientific criterion for evaluating results, highlight the consequences in
the future , the importance of evaluating results.
Key words:
trade services, innovation, innovative development, econometric modeling, the
need for modeling, econometric criterion, innovative feature.
Kirish
.
Jahonda kishilik jamiyatining rivoji turli xarakterdagi, toifadagi, darajadagi omillar
taʼsirida vujudga keluvchi ijtimoiy
-
iqtisodiy qonuniyatlar asosida shakllanib boradi. Oʻz
navbatida jamiyat rivojini uni oʻrab turgan iqtisodiy sfera koʻrsatkichlari aso
sida baholanadi.
Bu koʻrsatkichlar va qonuniyatlar umumiy holda hududning ijtimoiy
-iqtisodiy holatini belgilab
beradi. Bu oddiylik aslida omilli
jarayon sifatida oʻta murakkab tizimlardan tashkil topgan. Uni
tadqiq etishda shu ikki jihatni eʼtiborga olmasl
ik mumkin emas. Iqtisodiy holat iqtisodiyot
tarmoqlarining umumiy va oʻz oʻrnida
sektorli rivojlanish darajasi bilan baholanadi. Bugungi
kunda xizmatlar tarmogʻining dunyo mamlakatlari iqtisodiy salohiyatini oshirishdagi salmogʻi
katta hisoblanadi. Xususan, yashash joy va umumiy ovqatlanish xizmatlarining jahon
iqtisodiyotida roli ortib bormoqda.
Hozirgi vaqtda iqtisodiyot tarmoqlarini iion rivojlantirish sharoitida yashash joy va
umumiy ovqatlanish tarmogʻiga
innovatsion texnologiyalarni kiritish, mavjud hududiy
iqtisodiy salohiyatdan optimal foydalanish asosida rivojlanishning ustuvor yoʻnalishlarini
aniqlashda ekonometrik tadqiqotlarga ustuvorlik berilmoqda.
Yangi Oʻzbekistonni barpo etishda eng muhim jihatlar sifatida iqtisodiyot tarmoqlarini
rivojlantirish, jumladan, aholi turmushi sifatini oshirishda yashash joy va umumiy ovqatlanish
xizmatini rivojlantirishga alohida eʼtibor berilmoqda. Oʻzbekiston Respubl
ikasi Prezidentining
2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son Farmoni 1-ilovasida keltirilgan 2022-2026 yillarga
moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasida “xizmatlar sohasini
rivojlantirishga qulay infratuzilmani yaratish, ixtisoslashgan tadbir
korlikni ragʻbatlantirish,
sohada aholi bandligini oshirish, mamlakatimiz turizm salohiyatini oshirish maqsadida yangi
mehmonxona va umumiy ovqatlanish punktlarini ishga tushirish, xizmat koʻrsatish sifatini
oshirish mexanizmlarini takomillashtirish” kabi
bir qator ustuvor vazifalar belgilangan
(Farmon, 2022).
Bu vazifalar ijrosini taʼminlashda, yashash joy va umumiy ovqatlanish zamonaviy
tadqiqot usullari, ekonometrik modellardan foydalangan holda soha taraqqiyotining istiqbolli
yoʻnalishlarini belgilab berish masalalariga bagʻishlangan ilmiy izlanishlarni ya
nada
kengaytirish muhimlik kasb etmoqda. Resurs taqchilligi kuzatilayotgan, axborot oqimi
ortayotgan, raqamlashtirish zaruriyati paydo boʻlayotgan bugungi sharoitda savdo korxonalari
raqobatbardosh faoliyatini tashkil etishda innovatsion yondashuvlarni talab etmoqda.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
134
Adabiyotlar sharhi
.
Ilmiy nuqtai nazardan faoliyat sifatida, jarayon sifatida, omil sifatida va boshqa
xususiyatiga koʻra taʼriflash mumkin. Oʻzbekistonlik olimlarning (Abdukarimov va
boshq.,
2016; Soliyev, Buzrukxonov, 2010;
Fayziyev, 2010) savdo xizmatlariga bergan taʼriflari keng
manbalarda keltirilgan boʻlib, tadqiqotchilar ilmiy ishlarida ulardan foydalanishadi.
Xorijiy iqtisodchi olimlari savdo xizmatlari bozorida zamonaviy marketing tamoyillari
asosida samaradorlikni oshirish modellarini (Ohud Almutairi et al. 2020; Raj Agnihotri et al.,
2021; Kotler Filip, 2007), zamonaviy rivojlanish talablari asosida ulgurji va chakana savdo
korxonalarini tashkil etish va yangi texnologiyalar asosida rivojlantirishning turli modellarini
(John Edwards et al., 2022; Harlan Spotts et al. 2021; Pambuxchiyans, 2014) taklif etishgan
boʻlsada
, bu modellar iqtisodiy-boshqaruv, marketing, tashkiliy xarakterdagi iqtisodiy
qonuniyatlarni umumiy holda tushuntirish, koʻrsatkichlarning alohida holatida, bogʻliqsiz
baholash va tadqiq etish bilan cheklangan.
Iqtisodchi olim S.K.Nguen, Bristol Universiteti professori J.Beach ning ilmiy qarashlarida
har qanday ijtimoiy-iqtisodiy, moliyaviy, texnik-texnologik, axborot, intellektual, dasturiy
resurslar yangilanish qonunlari taʼsirida
innovatsion xarakterdagi resurslarga aylanishi
mumkinlik gʻoyasi ilgari suriladi
(Raj Agnihotri et al. 2021).
Iqtisodchi olim Ye.Karchenko mintaqaning innovatsion salohiyatga egaligi savdo
xizmatlarini innovatsion rivojlantirish uchun zaruriy va yetarli imkoniyatlarning darvozasi
ekanligini taʼkidlaydi
(Harlan Spotts et al. 2021).
Savdo tizimida xaridor psixologiyasiga taʼsir etish motivlarini tadqiq etgan ishlarida
O.Mokryun, V.Bogina va T.Kuflg kabi olimlar savdo tizimini optimal tashkil etish murakkablik
jihatlarini modellashtirish usullari yordamida sodda obyekt
sifatida oʻrganish gʻoyasini ilgari
surib, xususan modellashtirish jarayonida trend modellarning qoʻllanilish mezonlarini zaruriy
hodisa sifatida baholashadi (Pambuxchiyans, 2014).
Sanoat korxonalarida ishlab chiqarish jarayonlarini rivojlantirishni modellashtirish va
prognozlash, ishlab chiqarishni koʻp
mezonli optimallashtirish, sanoatning hududiy rivojlanishi
va uning koʻp
omilli empirik modellarini tasniflash masalalari S.V.Klementyeva, V.S.Muravyeva,
A.I.Orlov, R.M.Nureyev, I.S.Svetunkov, L.N. Slus kinlarning ilmiy izlanishlaridan keng joy
egallagan (Klementyeva, 2006).
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolaning maqsadi savdo xizmatlarini innovatsion
rivojlantirishning oʻziga xos
xususiyatlari, savdo xizmatlari tarmogʻini rivojlantirishning kompleks tizimli masalalari
oʻrganishdan iborat.
Ushbu maqola mavzusini yoritishda statistik, taqqoslama, guruhlashga ajratish, ekspert
baholash, tahlil va boshqa usullardan foydalanilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Jahon iqtisodiyoti tarmoqlari orasida shunday tarmoqlar borki, ularning rivojlanish
tendensiyasi juda qadimiy sarxadlardan
boshlanadi. Bularga qishloq xoʻjaligi, sanoat kabi
tarmoqlarni kiritish mumkin. Xizmatlar tarmogʻi, xususan, savdo xizmatlari uchun ham ayni
mulohaza oʻrinlidir. Savdo xizmatlari oʻz rivojlanish tendensiyasi davomida turli taʼrif va
tasniflarga ega boʻlib
, ularning farqlanishi jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi turli
oʻzgarishlar zamirida, turli taʼsirlar ostida vujudga keldi. Bugung
i kunda savdo xizmatlarining
taʼriflanishida olimlar turli
yondoshuvlarga tayanadi. Bunga sababni uning turli xususiyatli
ekanligi bilan izohlash mumkin. Haqiqatan, uni ilmiy nuqtaiy nazardan faoliyat sifatida, jarayon
sifatida, omil sifatida va boshqa xususiyatiga koʻra taʼriflash mumkin. Oʻzbekistonlik
olimlarning savdo xizmatlariga bergan taʼriflari keng manbalarda keltirilgan boʻlib,
tadqiqotchilar ilmiy ishlarida foydalanishadi (Abdukarimov va boshq., 2016).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
135
Yuqorida zikr etilgan olimlar va boshqa mahalliy va xorijiy olimlar taʼrif va tavsiflari ga
tayanib savdo xizmatlariga oʻz mualliflik tavsifimizni quyidagicha ifoda etdik. Unga koʻra “savdo
xizmatlari
–
bu sotuvchi va xaridor manfaatlari kesishish nuqtasid
a sodir boʻluvchi jarayon,
isteʼmolchi tomonidan ehtiyojni qondirish, xizmat koʻrsatuvchi tomonidan daromad topish
maqsadlarining mushtarakligi asosida harakatga keluvchi faoliyat, mulkga huquqiy egalik
maqomini oʻzgartiruvchi vosita, iqtisodiyot tarmoqlarini hamda oʻzini
-
oʻzi rivojlantirish
xususiyatiga ega omil, jami insoniyatga tegishli innovatsion rivojlanuvchi ixtirosi, hamda
ularning madaniy hayotini, maʼnaviy ruhiyatini shakllantirishda ishtirok etuvchi millatlararo
milliy qadriyatlardan biridir”. Bu yerda savdo xizmatlarining shakliy,
xulqiy, abstrakt, moddiy,
maʼnaviy aniqlanishiga, shuningdek,
innovatsion
rivojlanuvchi xususiyatiga urgʻu berildi.
Jahon miqyosida, xozirgi
vaqtda innovatsiya termini eng koʻp qoʻllanilayotgan soʻzlardan
biriga aylanib ulgurdi. Bunga sabab, soʻnggi yillarda global maydonda, turli operatsiyalarni
amalga oshirish, boshqarish va ishlab chiqarish kabi barcha faoliyatlar hamda axborot
almashinish jarayoni raqamlashgan elektron vositalardan foydalanilgan tarzida kechmoqda.
Shuningdek, jahon mamlakatlari oʻzlarining milliy iqtisodiyoti barqarorligini eng taraqqiy
etgan yoki etayotgan yangi texnologiyalar asosida taʼminlash mum
kinligini va muximligini
yangi va yaxshi amaliy tajriba sifatida oʻzlashtirishga erishdilar. Bu jarayon
innovatsiyalashuv
jarayoni, asos bu yerda innovatsiya, mexanizm esa innovatsion
vosita sifatida eʼtirof etildi.
Mazkur jarayon nafaqat kompleks harakatda, balki tarmoqlararo xususiyatli tarzda rivojlanib
bordi. Ushbu voqeylikning rivojida, jarayon kechayotgan umumiylikning muxim
bir boʻlagi
sifatida jahon savdosining rivojlanishi innovatsiyalarga bogʻlanib qoldi. Bu esa dunyo olimlari
bugun koʻp takrorlayotgan yagona xulosani yuzaga chiqarishga sababchi boʻldi. Bu xulosa –
“Jahon savdosining zamonaviy rivojlanishi innovatsiyalarsiz mumkin emas” jumlasidan
iboratdir (Blondo, 2005; Sharf, 2012).
Shuningdek, raqamli texnologiyalarning iqtisodiyot tarmoqlariga jadallik bilan kirib
kelishi, zamonaviy jahon iqtisodiyotida elektron biznesni jahon savdosi rivojlanishining asosiy
omillaridan biriga aylantirdi.
Innovatsion rivojlanish mamlakatlarning rivojlanish darajasini belgilab beruvchi
meʼzonlaridan
biriga aylandi. GII (Global innovatsion
indeksi) reytingining soʻngi yillardagi
holatiga koʻra kuchli oʻnlikda Shveysariya, Niderlandiya,
Shvesiya, Singapur, AQSH,
Finlyandiya, Daniya, Germaniya, Janubiy Koreya, Irlandiya kabi iqtisodiy salohiyati yuqori
mamlakatlarning kelishi innovatsion rivojlanishning mohiyatini ochib berishda, uning
muximligiga
asos boʻladi
(WIPO, 2019).
Bugungi kunda yangi Oʻzbekiston iqtisodiyotida raqamlashtirish jarayoni jadallik bilan
kechmoqda. Bu jarayonning negizida iqtisodiyot tarmoqlariga innovatsion rivojlanish effekti
tabiiy xodisa
singari kirib bormoqda. Soʻngi yillarda bu holatni ishlab chiqarish, tizimli
boshqaruv, aloqa va axborotlashtirish, yashash va umumiy ovqatlanish, savdo, taʼlim, tibbiyot
va boshqa sohalarda kuzatish mumkin. Barcha tarmoqlarning turli pozisiyasida olib
borilayotgan innovatsion faoliyat mamlakatimiz milliy iqtisodiyot
ini zamonaviy koʻrinishga
keltiruvchi, rivojlanishning istiqboldagi darajasini belgilovchi omil, navbatdagi rivojlanish
bosqichiga
oʻtishning
zaruriy
sharti
sifatida
baholanmoqda.
Korxonalar
raqobatbardoshligining, bozor iqtisodiy munosabatlarining muxim xususiyati sifatida
koʻrilmoqda.
Savdo xizmatlarini innovatsion
rivojlantirishning oʻziga xos xususiyatlari rivojlanishning
muddatiga, talabiga, xarakteriga, manbasiga, vositasiga, usullariga koʻra ijtimoiy, iqtisodiy,
texnoldogik jihatlari farqlanadi (Maxmatqulov, 2022-2024) (1-rasm).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
136
1-rasm. Savdo xizmatlarini innovatsion
rivojlantirishning oʻziga xos xususiyatlari
Manba:
muallif ishlanmasi.
Ijtimoiy jihatiga koʻra xususiyatlari ijtimoiy
xodisa yoki unda ishtirokchisi sifatida
nomoyon
boʻlishi bilan izohlanadi. Bularga quyidagilar kiritish mumkin:
- kadrlarni zamonaviy bilimlarni uzlashtirishga
ragʻbatlantirish –
innovatsion rivojlanish
zamonaviy raqamli texnologiyalarning keng joriy etilish fonida roʻy berishi barcha soha
kadrlarining zamonaviy bilimlarni uzlashtirish zaruriyatini yuzaga keltiradi. Sohaviy malaka
talablari taʼlimning jahon standartlari mos ravishda takomillashib, yangilanib boradi. Global
innovatsiyalashuv jarayoni zamonaviy bilimlarga tayanadi. Shuningdek, innovatsion faoliyat
yuratayotgan
korxona xodimlari kerakli oʻrinda keng aholi qatlami bilan munosabatlarda
maslahatchi-
oʻrgatuvchi hisoblanishadi;
-
mobil savdo maydonlarini tashkil etishni ragʻbatlantirish –
chekka xududlarga
koʻchma
savdo bozorlarini AKT yordamida tashkil etish bilan amalga oshiriladi;
- turli ijtimoiy qatlam vakillari uchun maxsus xizmat dasturlarini joriy etish
–
pensionerlar, nogironligi bor insonlar yoki xoʻjaliklar, bolalar, boquvchisini
yuqotganlar singari
aholi qatlami uchun imtiyozlarni shakllantirish, mahsulotlarni yetkazib berish, savdo
aksiyalarini tashkil etish va hokozalar;
-
keng ijtimoiy gʻoya va fikrlarni tez fursatda toʻplash,
tahlillash va ular asosida rivojlanish
manbalarini yaratish
–
isteʼmolchilarning savdo xizmatini baholash tizimining ishlashi,
aholining oʻzlari uchun qulayliklar boʻyicha tasavvurini, gʻoyasini, turli soha mutaxassislarining
isteʼmolchi sifatidagi fikrini maʼlumot koʻrinishiga xotiraga koʻchirish imkonining yaratilishi
bilan taʼminlanadi;
- jamiyat muxitiga tez moslashishi, jamiyatning rivojlanishini tezlashtirishi
–
insoniyatning yangiliklarga boʻlgan doimiy ehtiyoji negizida shakllanadi. Jamiyat oʻzi istagan
narsani tez qabul qiladi. Bu omil har qanday
subʼyektning
moslashuvchanlik koeffisiyentini
oshirib yuboradi. Innovatsiyaning yutuqlaridan biri har doim unga ijobiy ragʻbatning
mavjudligidadir. Innovatsiya majoziy maʼnoda jamiyatda tugʻiladi va u bilan birga nafas oladi,
yaʼni kishilik jamiyatisiz innovatsiya har qanday qiyofada mavjud boʻlolmaydi. Shu
sababali
innovatsion
rivojlanish oʻzining mavjudlik manbasining rivojiga doim ragʻbat koʻrsatadi. Shu
sababli qaysidir rivojlanish yoʻnalishida oʻsayotgan jamiyat rivoji yanada tezlashadi.
Iqtisodiy jihatiga koʻra xususiyatlari —
iqtisodiy omil, resurs turi va miqdoriy
oʻlchovlariga taʼsir etuvchi omil yoki sarflanish darajalarini oʻzgarishiga olib keluvchi omillarni
vujudga keltiruvchi iqtisodiy jarayon, aholi turmush darajasini belgilaydigan iqtisodiy
koʻrsatkichlarini yaxshilashning yangi iqtisodiy manbasi, iqtisodiy oʻsishni taʼminlash
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
137
usullarini tanlash uchun mezon, maʼlum bir iqtisodiyot tarmogʻining yangi shakldagi
evolyusiyasining
boshlanishiga, kengayishiga sabab boʻluvchi vosita sifatida
nomoyon
boʻladi.
Bunga, sogʻlom raqobat
muxitini yaratishda eng asosiy omil sifatini, resurslar turini oshishiga
olib keluvchi iqtisodiy jarayon sifatini, bandlikning yangi sohalarini yaratishga xizmat qiluvchi
iqtisodiy manba sifatini, zamonaviy ilgʻor raqamli texnologiyalarning
tadbiq etilishi asosida
resurs sarfini kamaytirish usullarini targʻib
etuvchi mezon sifatini, savdo xizmatlarining
elektron tijorat tarmogʻini kengaytiruvchi vosita sifatini keltirish mumkin.
Texnologik jihatiga koʻra xususiyatlari –
tizimni avtomatlashtirish, modernizatsiyalash,
raqamli texnologiyalar va nanotexnologiyalarning, sunʼiy ong hamda neyron tarmoqning
sohaga keng joriy etilishi fonida kuzatiladi. Xususan, savdo xizamtalari
tarmogʻida elektron
axborot almashinuvning yoʻlga qoʻyilishi va axborot oqimining kengayishi, elektron toʻlovlar,
elektron hamyon, elektron sarmoya kabi innovatsion tushunchalarning kirib kelishi, sohaviy
xujjatlarning elektron shaklida yaratilishi va saqlanishi kiberxavfsizlik tizimlari yaratilishini
talab qilish xususiyatini beradi.
Yuqorida keltirilgan innovatsion
rivojlantirishning oʻziga xos xususiyatlari mazkur
rivojlanish yoʻnalishining ustunlik jihatlarini taʼminlaydi. Bu jihat sohani rivojlantirishda ayni
shu yoʻnalishning tanlanishiga ilmiy asoslarni shakllantiradi. Shu bilan birga tanlov
jarayonining murakk
ablik kasb etishini taʼkidlash oʻrinli boʻladi. Sababi, rivojlantirish
muammolari har doimgidek koʻzga tashlanadi.
Bizning maqsadimiz, iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirish sharoitida savdo
xizmatlarini rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini takomillashtirish yoki
sohaning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy qonunlarini turlarga, guruxlarga ajratishga emas, balki,
yuqoridagilarni maqsad qilgan tadqiqotlarga amaliy mazmun beruvchi, ustuvorlikga
yoʻl
koʻrsatuvchi, natijalarini baholash uchun ilmiy mezon boʻluvchi mavjud qonuniyatlarning
amaliy xarakterini koʻrsatish, istiqboldagi oqibati, natijalarini baholash, ba
holash natijlariga
tayanib, rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarini belgilash,
natijaviylikning yuzaga kelishida
taʼsir etuvchilarning ichki va tashqi bogʻliqliklarini tizimli yoki blokli tamoyillar asosida tadqiq
etish yordamida, istiqboldagi maqsadli koʻrsatkichlarning mumkin boʻlgan chegaraviy
oʻzgarishlarini aniqlashga yoʻnaltirilgandir.
Shu sababali
, tadqiq etilayotgan iqtisodiy muammolarning koʻlami, mohiyati, baʼzi
cheklanishlardan ogʻishi kuzatiladi, shuningdek, maqsadni amalga oshirishda belgilangan
vazifalarning ijro
usullari, mexanizmlari, vositalari oʻziga xosligi taʼminlanadi.
Sohani tadqiq etishda ekonometrik tadqiqotlarning oʻtkazilmaganligi, yoki yetarli
emasligi, savdo xizmatlari tarmogʻidagi iqtisodiy muammolarning qoʻyilishida ham oʻz taʼsirini
koʻrsatadi. Tadqiqotning ekonometrik qamrovi esa muammoga chuqurroq yondashish
imkoniyatini oshiradi.
Savdo xizmatlarini innovatsion rivojlantirishni ekonometrik modellashtirish strategik
xarakterga ega boʻlishligi uchun uning qamrov darajasi sohadagi dolzarblik jihatdan ahamiyatli,
tizimli taʼsir ostida shakllanuvchi, natijasi eng
muxim
soha indikatorlari oʻzgarishiga bevosita
bogʻlangan, ustuvorlik elementlarini mujassam etgan masalalarning oʻzaro bogʻliq,
tizimlashgan kompelksidan
iborat boʻlishi talab etiladi.
Tadqiqotimizda shunday kompleks oʻziga xos ravishda shakllantirib olindi. Uning
darajasini, toʻliqligini, ahamiyatini sohani tadqiq etishda modellashtirish zaruriyatini keltirib
chiqaruvchi masalalar dolzarbligi bilan bogʻlab tushuntirish mumkin. Quyida e
konometrik
tadqiq etilishi zarur boʻlgan savdo xizmatlari tarmogʻining
komplekslashgan tizimli masalalari
keltirib oʻtamiz (1
-jadval)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
138
1-jadval
Savdo xizmatlari tarmogʻini rivojlantirishning kompleks tizimli masalalari
Iqtisodiy muammoning
qoʻyilishi (tor maʼnoda)
Tizimlashgan shakli
Yechimga ega boʻlish mexanizmi
(ilmiy asoslash)
Mintaqada sohaning
rivojlanish tendensiyasida
muxim ahamiyatli asosiy va
hosilaviy belgilarni ajratish
Sohaning rivojlanish tenden-
siyasi uchun muxim
koʻrsatkichlar tizimini ishlab
chiqish, oʻzaro va kompleks
taʼsirini baholash
Statistik va ekonometrik tahlil
oʻtkazish, baholashning adekvat
empirik modellarini ishlab chiqish
Mintaqaning iqtisodiy
salohiya-tini oshirish
dinamikasida savdo
xizmatlari salmogʻini
tarkibiy baholash
Iqtisodiy salohiyatni oshirish
dinamikasida nisbiylik
koʻrsat
-
kichlari tizimini shakllantirish,
tizimning salbiy nisbatini
aniqlash
Ekonometrik tahlil oʻtkazish,
nisbiylik koʻrsatkichlarining oʻzaro
taʼsirini baholashning adekvat
dinamik ekonometrik modellarini
ishlab chiqish
Mintaqaning aholiga savdo
xiz-matlarini innovatsion
rivoj-lantirish salohiyatini
baholash
Aholiga savdo xizmatlarini
innovatsion rivojlantirish
salohiyatini baholash omillari
tizimini shakllantirish,
bogʻlanish shaklini yaratish,
salohiyatning samaradorlikni
taʼminlash darajasini aniqlash
Ekonometrik tahlil oʻtkazish, taʼsir
omillarining prognoz qiymatlarini
hisoblash uchun adekvat
ekonometrik modellar ishlab chiqish
Mintaqada savdo
xizmatalari
barqaror oʻsish
tendensiyasini aniqlash
mezonlarini yaratish
Savdo xizmatlarini rivojlanti-
rishning istiqbolda shartli
iqtisodiy oʻsish darajasini
belgilab beruvchi rivojlanish-
ning asimptotik chizigʻini
aniqlovchi mezonlar tizimini
ishlab chiqish
Sohaviy koʻrsatkichlar boʻyicha
balans tenglamalarini qurish,
Tarmoqlararo tendensiyalar
chizigʻini aniqlash, tendensiyaning
barqarorlikga erishish shartini ifoda
etuvchi murakkab, vaqtga va
oʻlchovli funksiyaga bogʻliq
ekonometrik modelini
—
asimptotik
chizigʻini aniqlovchi mezonlar
ifodasini qurish
Savdo korxonalarining
raqobat-bardosh
innovatsion faoliyatini
tashkil etish
Sogʻlom raqobat
muxitida
savdo korxonalarining
innovatsion faoliyatini tashkil
etishning asosiy omillarini
aniqlash, innovatsion faoliyat
boʻyicha samaradorlik
indeksini hisoblash
Savdo korxonalarining
raqobatbardosh innovatsion
faoliyati boʻyicha samaradorlik
indeksini hisoblash algoritmini
ishlab chiqish
Mintaqada savdo
xizmatlarini innovatsion
rivojlantirishning istiqbolli
asosiy koʻrsatkichlarini
prognozlash
Savdo xizmatlarini
innovatsion rivojlantirishning
istiqbolli ustuvor
yoʻnalishlarini belgilash
Koʻp
ssenariyli
prognozlashtirishning adekvat
modellarini ishlab chiqish
Manba:
muallif ishlanmasi.
Xududiy
jihatdan maʼlum bir iqtisodiy sektorni rivojlantirish takliflari uchun avvalo uning
mintaqada rivojlanish tendensiyasini tadqiq etishga toʻgʻri keladi. Bunda apparat statistik tahlil
boʻlib, bu bilan cheklanish
muxim
xulosalarga kelishga yetarli boʻlmaydi. Asosiy tendensiya
koʻrsatkichlari ikki
xududiy kenglikda statistik tahlil etilganda yuzaga keluvchi hosilaviy
koʻrsatkichlar (nisbiy, absolyut farqlar va
h.z
.) oddiy axborot koʻrsatkichi sifatida baholanib,
omil sifatida baholashga imkon bermaydi. Bu ekonometrik tahlil qilish zaruriyatini keltirib
chiqaradi (Maxmatqulov, 2023-2022).
Savdo xizmatlarini innovatsion rivojlantirish mintaqaning innovatsion rivojlanish va
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
139
iqtisodiy salohiyatiga asoslanadi. Bu yerda tarmoqning oʻzini
-
oʻzi rivojlantirish xususiyatining
muxim elementi aks etadi. Shu sababli xududning iqtisodiy salohiyatini oshirish dinamikasida
savdo xizmatlari salmogʻini tarkibiy baholash masalasiga alohida eʼtibor qaratish kerak. Bu
yerda iqtisodiy salohiyati dinamikasining nisbiylik koʻrsatkichi bilan unga taʼsir etuvchi omillar
sifatida savdo xiz
matlari makroiqtisodiy koʻrsatkichlari boʻyicha olingan nisbat chiziqlarining
oʻzgarish tendensiyasi oʻrtasidagi
bogʻliqlikni aniqlash, taʼsir darajasini baholash
muxim
ahamiyatga ega boʻladi. Shuningdek, savdo xizmatlarini
innovatsion rivojlantirish salohiyatini
baholash koʻrsatkichlarining istiqboldagi oʻzgarish tendensiyasining ilmiy bashorati zarur
(
Joʻrayev
, 2023).
Xulosa va takliflar.
Mintaqada savdo xizmatalari
barqaror oʻsish tendensiyasini aniqlash eng asosiy
masalalar tizimini shakllantirishni talab etadi. Bu yerda shunday mezonlar ishlab chiqilishi
talab etiladiki, bu istiqbolda uzoq muddatli sohaning maqsadli iqtisodiy oʻsish koʻrsatkichlari
va ularning par
ametrlari uchun asimptotik chizigʻini aniqlab berishi kerak boʻladi. Bu yerda
asimptotik funksiya ekonometrik bogʻliqlar natijasida kelib chiqadi.
Sogʻlom raqobat
muxitida savdo korxonalarining innovatsion faoliyatini tashkil etishda
raqobatchi
subʼyektlarning
oʻzaro, hamda turlararo sogʻlom raqobatini taʼminlovchi omillarni
aniqlash muammosi qoʻyiladi. Bu masalani yechishning yagona quroli raqobat jarayonini
ekonometrik modellashtirishdir.
Savdo xizmatlarini innovatsion
rivojlantirishning ustuvor omillari, yoʻnalishlari,
istiqbolda ularning, sohaviy asosiy indikatorlari oʻsish tendensiyasiga ega boʻlishini qaʼtiy
taʼminlash darajasiga qarab mos ravishda aniqlanadi va belgilanadi. Bu yerda omillarning taʼsir
darajasini baholash, unga koʻra tanlanganlarning kelgusi davrlar uchun prognoz
koʻrsatkichlarini hisoblash, erishilgan natijalar taʼsiri ostida kelib chiquvchi
asosiy
indikatorlarning istiqboldagi oʻzgarishlarini samaradorlik tamoyili asos
ida baholash
yordamida, sohani rivojlantirish yoʻnalishni belgilash imkoniyati yaratiladi.
Isteʼmolchiga keng qulayliklar yaratilgan savdo tizimini yoʻlga qoʻyish, sohaning aholi
turmush tarzini yaxshilashga olib keluvchi funksionalligini koʻpaytirish, savdo xizmatlari
sifatini oshirishga yoʻnaltirilgan faoliyatni tashkil etish, savdo korxonalar
ini optimal
joylashtirish taqsimotini amalga oshirish, savdo tarmogʻining bandlikni taʼminlash xususiyatini
kuchaytirish, tarmoqni resurs tejamkor sohaga aylantirish, uning investisiya jozibadorligini
oshirish, iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishning muxim omillaridan biriga aylantirish
innovatsion rivojlantirishning eng asosiy vazifalari hisoblanadi
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Abdukarimov B.A. va boshqalar. (2016) Savdo iqtisodiyoti muammolari. Oʻquv qoʻllanma.
-
T.: Iqtisod-moliya,
–
504 b.
Blondo E. (2005) Innovatsii v roznichnoy torgovle. Biznes-jurnal.
–
.
–
№ 4. –
S. 15
–
19
Doʻstmirzayevich, J. R. F. (2023). A MODEL APPROACH TO LONG
-TERM FORECASTING OF
ELECTRICITY SUPPLY. Journal of Integrated Education and Research, 2(10), 41-45.
Farmon (2022) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi “2022
-
2026 yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida” gi PF
-60-
son Farmoni 1-
ilovasi. // Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.01.2022
y., 06/22/60/0082-
Fayziyev E.S. (2010)
Servis tizimi faoliyati asoslari. Oʻquv qoʻllanma. Samarqand.
“Zarafshon”,
-170 b.
Harlan E.Spotts et al. (2021) The role of paid media, earned media, and sales promotions in
driving marcom sales performance in consumer services. The role of paid media, earned media,
and sales promotions in driving marcom sales performance in consumer services. Journal of
Business
Research.
Volume
152,
November,
Pages
387-
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
140
397//
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0148296322006610
John Edwards et al. (2022) Linking B2B sales performance to entrepreneurial self-efficacy,
entrepreneurial selling actions. Journal of Business Research. Volume 142, March, Pages 585-593
https://www.sciencedirect.com/science/ article/abs/pii/S0148296321009887
Joʻrayev, F. (2023). Agroklaster tizimini optimallashtirish usullari: noaniqlikni algoritm va
model yordamida minimallashtirish. Iqtisodiyot va taʼlim, 24(6), 306
-314.
Joʻrayev, F. D., Ochilov, M. A., Rakhimov, A. M., & Doliyev, S. Q. (2023). Algorithms for
improving models of optimal control for multi-parametric technological processes based on
artificial intelligence. In E3S Web of Conferences (Vol. 460, p. 04013). EDP Sciences.
Klementyeva S.V. (2006) Primeneniye teorii nechetkix mnojestv dlya izmereniya i osenki
effektivnosti realizasii naukoyemkoy produktovoy innovatsii // Zavodskaya laboratoriya. T.72.
№11.
Kotler Filip. (2007) Osnov
ы
marketinga Kratkiy kurs Per s angl
—
M Izdatelskiy dom
"Vilyame",
-656
s
https://staff.tiiame.uz/storage/users/14/books/33f0TabaCBEeboKiTO1qI51b0IHYmMpn1sQ
Maxmatqulov Gʻ.X. (2022). Aholiga savdo xizmatlarini innovatsion rivojlantirish
salohiyatini baholashda trend modellarini tanlash mezonlari (Qashqadaryo viloyati misolida).
Iqtisodiyot
va
taʼlim,
23(4),
381–
386.
Retrieved
from
https://cedr.tsue.uz/index.php/journal/article/view/610
Maxmatqulov, Gʻ. (2023). Savdo korxonalarining innovatsion faoliyatini ekonometrik
modellashtirish. Iqtisodiyot va taʼlim, 24(6),
33-38.
Maxmatqulov, G. O. (2022). A Complex systemic issue of the development of the network of
trade services. Development and innovations in science, 1(16), 10-13.
Maxmatqulov, G. O. X. (2023). Savdo xizmatlari tarmog ‘ini rivojlantirish masalalariga
tizimli yondoshuv. Educational Research in Universal Sciences, 2(10), 175-182.
Maxmatqulov, G. O., Sayfullayev, S., & Bobomirzayev, A. (2024). Savdo xizmatlarining
rivojlanish tendensiyasi asosiy ko ‘rsatkichlarining ekonometrik tahlili. Iqtisodiy taraqqiyot va
tahlil, 2(4), 139-149.
Ohud Almutairi et al. (2020) Performance Modelling of the Impact of Cyber Attacks on a
Web-based Sales System. Electronic Notes in Theoretical Computer Science. Volume 353, 1
November,
Pages
5-20
//
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1571066120300712
Pambuxchiyans O.V. (2014) Organizatsiya torgovli: Uchebnik.-M.: Izdatelsko-torgovaya
korporatsiya «Dashkov i K°»,
-296 s
Raj Agnihotri et al. (2021) Developing benchmarks to capture relative performance for sales
force incentives decisions: Lessons from B2B insurance industry. Industrial Marketing
Management.
Volume
92,
January,
Pages
55-71
//
https://www.sciencedirect.com/science/article/ abs/pii/S0019850120308804
Sharf A.A. (2012) Innovatsii v torgovle: osnovn
ы
ye problem
ы
i puti ix resheniya. Problem
ы
sovremennoy ekonomiki (II): material
ы
mejdunar. zaoch. nauch. konf.
–
Chelyabinsk: Dva
komsomolsa,
–
210 s
Soliyev A., Buzrukxonov S. (2010) Marketing. Bozorshunoslik. Darslik.
–
T.: “Iqtisod
-
moliya”,
-294 b
WIPO (2019) (World Intellectual Property Organization): Global Innovation Index: India
Makes Major Gains as Switzerland, Sweden, U.S., Netherlands, U.K. Top Ranking; Trade
Protectionism Poses Risks for Future Innovation// New Delhi, July 24, 2019,
PR/2019/834//
https://www.wipo.int/pressroom/en/articles/2019/article_0008.html
