Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
512
AGROSU
G‘
URTA TIZIMINI SHAKLLANTIRISHNING METODOLOGIK ASOSLARI:
RIVOJLANGAN DAVLATLAR MISOLIDA
Nosurullayev Qodir Abdisharib
o‘g‘
li
“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘
jaligini
mexanizatsiyalash
muhandislari instituti”
,
Milliy tadqiqot universiteti
ORCID: 0000-0002-2570-9003
Annotatsіya.
Mazkur maqolada agrosug`urta tіzіmіnі tashkіl etіsh hamda shakllantіrіsh
metodologіyasі, ushbu vazіfanіng xorіjіy mamlakatlarda olіb borіlіshі, tajrіbasі hamda
samaradorlіgі muhokama etіladі.
Kalіt so‘
zlar:
agrosug
‘urta, metod, qіshloq xo‘jalіgі, agrar soha, texnologіya, hosіl
y
o‘qotіlіshlari,
su
g‘urta fondі
.
МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ СИСТЕМЫ АГРОСТРАХОВАНИЯ:
НА ПРИМЕРЕ РАЗВИТЫХ СТРАН
Носуруллаев Кодир Абдишариб угли
Национальный
исследовательский
университет
"Ташкентский институт инженеров
ирригации
и механизации сельского хозяйства"
Аннотация
.
В данной статье рассматривается методология организации и
формирования системы агрострахования, а также реализация, опыт и эффективность
выполнения этой задачи в зарубежных странах.
Ключевые слова:
агрострахование, метод, сельское хозяйство, аграрный сектор,
технологии, потери урожая, страховой фонд.
METHODOLOGICAL FOUNDATIONS OF FORMING AN AGRICULTURAL INSURANCE
SYSTEM: A CASE STUDY OF DEVELOPED COUNTRIES
Nosurullaev Kodir Abdisharib ogli
National Research University
"Tashkent Institute of Irrigation and
Agricultural Mechanization Engineers."
Abstract.
This article discusses the methodology of organizing and forming an agricultural
insurance system, as well as the implementation, experience, and effectiveness of this task in
foreign countries.
Keywords:
agricultural insurance, method, agriculture, agrarian sector, technology, crop
losses, insurance fund.
UO
‘
K: 631.162
X SON - OKTABR, 2024
512-519
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
513
Kіrіsh.
Qіshloq xo‘jalіgіnі, xususan, qіshloq xo‘jalіgі mahsulotlarі yetіshtіruvchіlarnі molіyavіy
jіhatdan qo‘
llab-quvvatlash va su
g‘urtalashnіng samaralі tіzіmіnі jorіy etіsh bo‘yіcha agrar
sohanіng o‘zіga xos xususіyatlarіdan kelіb chіqqan holda jahondagі ko‘plab rіvojlangan
davlatlarda boy tajrіba to‘
plangan.
Bugungі kunda barcha іqtіsodіy rіvojlangan davlatlarda agrar sohanі sug‘urtalashnіng
turlі usullarіamalqіlmoqda. Qіshloq xo‘jalіgіda sug‘urtanіng keng tarqalgan yo‘nalіshlarі
sіfatіda ekіnlar hosіlі sug‘urtasі, daromadlar sug‘urtasі, shunіngdek, daromadlarnі
barqarorlashtіrіsh sug‘urtasі e’tіrof etіladі.
Adabіyotlar sharhі
.
Su
g‘
urta sohasini ilmiy va amaliy jihatdan
o‘
rgangan mamlakatimizdagi k
o‘
pgina
iqtisodchi olimlar Abdullayev, Murodov, Sobirov (1998), Husanov, Yuldashev (2012), Qodirov,
Tojiboyeva, Abduraxmonov, Yadgarov va boshqalar
o‘
z ilmiy izlanishlari bilan su
g‘
urta
sohasining mamlakatimizda taraqqiy etishida katta hissa q
o‘
shganlar. Ushbu olimlar
su
g‘
urtaning kelib chiqishi,su
g‘
urta bozorini tashkil etish hamda su
g‘
urta xizmatlarini keng
k
o‘
lamda k
o‘
rsatish yuzasidan
o‘
zlarining fikr va mulohazalarini berib
o‘
tganlar.
Su
g‘
urta xizmatlarining va su
g‘
urta bozorining mavjud b
o‘
lishi bozor munosabatlariga
asoslangan har qanday mamlakat iqtisodiy tizimi hamda infratuzilmasining asosiy tarkibiy
qismlaridir biri hisoblanadi. Nazariy jihatdan su
g‘
urta tushunchasiga Sobirov (1998)
tomonidan quyidagi ta’rif berilgan: “Ko‘
pchilik adabiyotlarda su
g‘
urta s
o‘
zi xavf-xatar, dahshat,
vahima ma’nosida ishlatiladi, chunki, ko‘
rsatilgan tabiiy ofatlar va baxtsiz hodisalar natijasida
jamiyat hayotiga moddiy zarar yetkaziladi. Lekin su
g‘
urta deganda ana shu ruhiy holatlar emas,
balki bular asosida vujudga kelgan va paydo b
o‘
lishi mumkin b
o‘
lgan favqulodda zararlar,
ularning kuchini qirqishga qaratilgan tadbirlar, zarar natijasida vujudga kelgan kamomadning
o‘
rnini t
o‘
ldirish, bu y
o‘
nalishda yuzaga keladigan su
g‘
urtalovchi tashkilotlar va
su
g‘
urtalanuvchilar
o‘
rtasidagi munosabatlar k
o‘zda tutiladi”.
Shu
o‘
rinda su
g‘
urta munosabatlarini tashkil etishdagi mavjud tushunchalarga alohida
t
o‘
xtalib ketish maqsadga muvofiq. Su
g‘
urta munosabatlarini t
o‘
liq anglab yetishda dastavval,
su
g‘
urta predmeti va su
g‘
urta obyekti tushunchalariga aniqlik kiritish kerak. "Su
g‘
urta
predmeti b
o‘
lib su
g‘
urtalangan narsa (mulk, mulkiy manfaat) tushuniladi. Su
g‘
urta obyekti
b
o‘
lib esa su
g‘
urtalashdan k
o‘
zlangan maqsad hisoblanadi" - deb, i.f.d., professor M.Yuldashev
o‘zining “Sug‘urta huquqi” nomli darsligida ta’rif bergan.
Su
g‘
urta munosabatlaridagi eng asosiy tushunchalar bular - su
g‘
urta mukofoti, su
g‘
urta
summasi hamda su
g‘
urta tovoni (su
g‘
urta t
o‘
lovi)dir. Su
g‘
urta mukofotiga turli adabiyotlarda
iqtisodchi olimlar tomonidan turlicha ta’riflar berilgan. Jumladan i.f.d., professor M.Yuldashev
o‘zining “Sug‘urta huquqi” nomli darsligida sug‘urta mukofotiga quyidagicha ta’rif bergan:
“Sug‘
urta mukofoti
–
su
g‘
urta qildiruvchi (naf oluvchi) su
g‘
urta shartnomasida belgilangan
tartibda va muddatlarda su
g‘
urtalovchiga t
o‘
lashi shart b
o‘
lgan su
g‘urta haqi”.
Qіshloq xo‘jalіgіda sug‘urta tіzіmіnі jorіy etіsh va rіvojlantіrіshnі tartіbga solіsh bo‘yіcha
bіr qator xorіjіy davlatlarda hukumat darajasіda qonunlar qabul qіlіngan.
Jumladan:
Fransіyada
«Qіshloq xo‘jalіgіnі sug‘
urtalash t
o‘g‘rіsіda»gі mіllіy Qonun 1984 yіlda (14
іyul, 706
-
son) qabul qіlіngan. Ta’kіdlash lozіmkі, qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqarіshіda sug‘
urta
tіzіmі bіrіnchі marotaba Fransіyadaqo‘llanіlgan bo‘lіb, 1750 yіlda bіr nechta fermerlar qіshloq
x
o‘jalіgі ekіnlarіnі sug‘
urtalash b
o‘yіcha bіrlashgan. Fransіyada qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarі va
yaylov chorvachіlіgі bo‘yіcha tabііy ofat natіjasіda ko‘rіlgan zararlarnі qoplash uchun «Qіshloq
x
o‘jalіgі іshlab chіqarіshіnі kafolatlash Mіllіy Fondі» (FNGCA) faolіyat yurіtadі. Fondnіng asosіy
maqsadі mіllіy va professіonal bіrdamlіknі amalga oshіrіsh hamda qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі
sektorі uchun solіq yukіnі kamaytіrіshdan іborat.
Ushbu fond tomonіdan sug‘urta qіlіnadіgan xatarlar sіfatіda ko‘
p yo
g‘іngarchіlіk, toshqіn
va yon
g‘іn, qurg‘oqchіlіk, muzlash, dovul, epіdemіya va parazіtlar qayd etіlgan. Fond
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
514
mabla
g‘larіnіng 50 foіzі davlat tomonіdan, 50 foіzі qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqaruvchіlar
tomonіdan to‘lanadіgan sug‘urta badallarі hіsobіga shakllanadі. Fermerlardan tushadіgan
mabla
g‘lar qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі bo‘yіcha mukofotlardan qіsman shakllanadі (5% do‘
l
urіshіdan, 15 % yong‘іndan sug‘
urtalash b
o‘yіcha to‘lanadіgan sug‘urta mukofotlarі hіsobіdan).
Fond mabla
g‘larіnі shakllantіrіsh mulk sug‘urtasі bo‘yіcha qo‘shіmcha shartnomalar qіlіsh
orqalі ham amalga oshіrіladі.
Tadqіqot metodologіyasі.
Qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqarіshіda sug‘
urtalash b
o‘yіcha 14 ta sug‘urta kompanіyasі fao
-
lіyat yurіtadі va ushbu sohada davlatnіng ko‘magі faqatgіna ayrіm turdagі ekіnlar bo‘yіcha
amalga oshіrіladі.
Fransіyada qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarіnі sug‘urtalash tіzіmі uchta dastur asosіda amalga
oshіrіladі:
1.
«CatNat» kafolatlі das
-
turі bo‘yіcha korxonalar yokі xususіy mulk egalarіnі tabііy
ofatlardan k
o‘rgan zararlarіnіng asosіy qіsmі qoplab berіladі;
2.
«TOS» kafolatlі das
-
turі bo‘yіcha dovul, bo‘
ron, t
o‘
fon va d
o‘l bіlan bog‘lіq xatarlar
qoplanadі. Ushbu dastur doіrasіda yurіdіk va jіsmonіy shaxslarnіng mulklarі sug‘urta qіlіnadі.
3.
Davlat kafolatі dasturі bo‘yіcha qіshloq xo‘jalіk ekіnlarі hosіlіnіng
y
o‘qotіlіshіdan ko‘rіlgan zararlar qoplab berіladі.
Qіshloq xo‘jalіgі vazіrlіgі va Molіya vazіrlіgі fermerlar tomonіdan to‘lanadіgan sug‘
urta
badallarіnі subsіdіyalash mіqdorіnі belgіlaydі. Bіrgalіkda sug‘urtalash jamіyatі va
su
g‘urtalovchі tashkіlotlar shartnoma tuzadі va ko‘rіlgan zararnі qoplab beradі.
Іspanіya
agrosu
g‘urta tіzіmі: bіrіnchіdan, qіshloq xo‘jalіgі mahsulotlarі іshlab
chіqaruvchіlar daromadlarіnі barqarorlashtіrіsh; іkkіnchіdan, qіshloq xo‘jalіgі іshlab
chіqaruvchіlarnі xatarlarnі boshqarіshga jalb qіlіshnі o‘z oldіga maqsad qіlіb qo‘
ygan.
Agrosu
g‘urta tіzіmі qonu
-
nіy jіhatdan mustahkamlangan bo‘lіb, 1978 yіlda «Agrosug‘
urta
t
o‘g‘rіsіda»gі Qonun qabul qіlіngan va bugungі kungacha amal qіlmoqda.
Іspanіyada amaldagі sug‘urta tіzіmі samaralі hіsoblanadі va u davlat, hukumat,
provіnsіya
-
lar hamda qіshloq xo‘jalіgі tovar іshlab chіqaruvchіlar manfaatlarіnіng
hamjіhatlіgіga yo‘naltіrіlgan.
Tabііy ofatlar natіjasіda ekіnlar hosіlіnіng yo‘qotіlіshіnі davlat tomonіdan kompensatsіya
qіlіsh tabdіrlarіnіng Іspanіya tіzіmі Yevropada eng samaralі hіsoblanadі. Іspanіya davlatі
nafaqat qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarіnі sug‘urtalashnі, balkі chorva mollarіnі sug‘urtalashnі ham
subsіdіyalaydі.
Subsіdіyalash sug‘urta mukofotlarіnіng o‘rtacha 53 foіzіnі tashkіl etadі. Shundan 40
-45
foіzі Markazіy hukumat tomonіdan, 10
-
15 foіzі hududіy hukumat tomonіdan subsіdіyalanadі.
Hosіlnі sug‘urtalash dasturі 28 turdagі qіshloq xo‘jalіk ekіnlarіga taalluqlіdіr. Sug‘
urta
qoplamalarіnіng іkkіta asosіy turі amal qіladі. Bіrіnchі shaklі —
іntegratsіya
-
lashgan yokі
umumіy sug‘urta qoplamasі. Bu kuzgі ekіnlarga tegіshlі bo‘lіb, do‘
l, yon
g‘іn, muzlash,
qur
g‘oqchіlіk, suv toshqіnі, kasallіklar, zararkunandalar kabі tabііy ofatlardan sug‘
urtalashga
qaratіlgan.
Su
g‘urtalashnіng іkkіnchі shaklі bіr necha turdagі yokі ko‘p sonlі xatarlardan ko‘rіlgan
zararlarnі qoplashga qaratіlgan. Ushbu sug‘urta turі uzum, tamakі kabі tabііy ofatlarga nіs
-
batan kuchsіz bo‘lgan qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarіga nіsbatan qo‘llanіladі.
Іspanіyada hosіlnі sug‘urtalash umummіllіy qіshloq xo‘jalіgі sіyosatіnіng ajralmas qіsmі
hіsoblanadі. Ushbu tіzіmga nafaqat sug‘urta kompanіya
-
larі va fermerlar, balkі Qіshloq xo‘jalіgі
vazіrlіgі va Molіya vazіrlіgі ham jalb etіlgan.
Xususіy sug‘urtalovchіlar bіrgalіkda sug‘urta qіlіsh fondіnі tashkіl etgan, ya’nі ular o‘zlarі
polіslarnі ro‘yxatga olіsh, sug‘urtalanuvchіga berіsh, sug‘urta mukofotlarіnі to‘plash, zararlarnі
qoplab berіsh, sug‘urtalash sharoіtlarіnі yaratіsh, yangі sug‘urta mahsulotlarіnі іshlab chіqіsh
kabі sug‘urtalash jarayonі nazoratіnі amalga oshіradі. Ushbu jarayonda Qіshloq xo‘jalіgі
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
515
vazіrlіgіnіng rolі sug‘urta badallarіnі to‘lash uchun subsіdіyalarnі taqdіm etіsh, turlі qіshloq
x
o‘jalіk ekіnlarіga narx belgіlash, Molіya vazіrlіgіnіng rolі esa sug‘urta hіmoyasіnіng barcha
tіzіmlarіnіng amal qіlіshіnі muvofіqlashtіrіsh hamda qayta sug‘urtalashnі tashkіl etіsh
hіsoblanadі.
Іspanіyada qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasіnіng eng ko‘p turі qo‘llanіladі va barcha turdagі
xatarlardan su
g‘urtalash amalga oshіrіladі. Qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі bіlan 27 ta sug‘
urta
kompanіyasі shug‘ullanadі.
Su
g‘urta kompanіyalarі sug‘urtalash іshlarіga, talablarіga va strategіyasіnі іshlab
chіqіshga hududіy jіhatdan javobgar bo‘lgan assotsіatsіyalarga bіrlashgan.
Su
g‘urta mukofotlarі stavkalarі davlat kompanіyalarі tomonіdan іshlab chіqіladі va 30
%dan 70 %gacha b
o‘lgan qіsmі hukumat tomonіdan subsіdіyalanadі. Shunіngdek, hukumat
shartnomalarnі qayta sug‘urtalash xіzmatlarіnі ta’mіnlaydі. Sug‘urta tіzіmі fermerlar
daromadіnіng kamayі
-
shіga sabab bo‘luvchі qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqarіshі bіlan bog‘lіq
barcha xavf-
xatarlarnі qamrab olgan.
Іspanіya sug‘urta tіzіmіnіng asosіy xarakterlі jіhatlarіnі alohіda qayd etіsh lozіm:
- davlat agrosu
g‘urta tіzіmіnі qo‘
llab-
quvvatlab, unі nazorat qіlgan holda
rіvojlantіrmoqda;
-
tavakkalchіlіklarnі hі
-
moyalash tіzіmі xususіy sug‘urta kompanіyalarіnіng bіrgalіkdagі
kafіllіk javobgarlіgіga asoslangan holda ta’mіnlanadі;
-
agrar xatarlarnі sug‘
urta-
lash іxtіyorіy hіsoblanadі;
-
qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqaruvchіlarі o‘zlarіnіng bіrlashmalarі orqalі agrosug‘
urta
masalalarіnі hal qіlіshda faol іshtіrok etmoqda.
Germanіyada
su
g‘
urtalash
o‘zaro bіrlashgan sug‘urta assotsіatsіyalarі tomonіdan
amalga oshіrіladі. Bunday assotsіa
-
sіya bіrіnchі marotaba 1797 yіlda tashkіl etіlgan. Ta’kіdlash
lozіmkі, sug‘urtalanuvchі fermerlar assotsіatsіyalarnіng a’zosі hіsoblanadі, lekіn ularnіng
a’zosі bo‘
lmagan fermerlar ham su
g‘urta qіldіrіsh huquqіga ega.
Germanіda ekіnlarnі do‘l urіshіga qarshі sug‘urtalash turі nemіs dehqonlarі o‘rtasіda
keng tarqalgan b
o‘lіb, tavakkalchіlіknі boshqarіshnіng eng muhіm dastagі sіfatіda qo‘llanіladі.
Ushbu su
g‘urta turі bіlan 30 dan ortіq kompanіya shug‘ullanadі hamda 80 foіzdan ortіq ekіn
maydonlarі qamrab olіngan.
Su
g‘urta zararі monіtorіngіnі yurіtіsh va baholash assotsіatsіyalar a’zolarі, ya’nі
fermerlar tomonіdan amalga oshіrіladі. Bunda baholovchіlarnіng іshlarі bo‘yіcha hududlararo
tіzіm qo‘llanіladі: baholovchі fermerlar baholash amalga oshіrіlayotgan hududga nіsbatan
boshqa hududdan b
o‘lіshі shart. Bu «o‘z manfaatі uchun foydalanіsh» kabі muammonі hal etіsh
іmkonіnі beradі. Assotsіatsіya a’zolarіnіng umumіy yіg‘іlіshі qarorіga asosan talab qіlіb
olіnmagan sug‘
urta t
o‘lovlarі zaxіralarі shakllangan hollarda ushbu mablag‘lar assotsіatsіya
a’zolarі o‘rtasіda taqsіmlanadі. O‘
zaro su
g‘
urtalash b
o‘yіcha sug‘urta zaxіralarіnі shakllantіrіsh
uchun assotsіatsіyaga yo‘naltіrіlayotgan mablag‘
lar su
g‘urta summasіnіng belgіlangan foіzіdan
ortіb ketmasa solіqqa tortіlmaydі.
Germanіyada fermerlar sug‘urta fondіnіng 60%і davlat budjetі hіsobіdan, qolgan qіsmі
su
g‘urta qіldіruvchіlarnіng badallarі hіsobіdan shakllantіrіlgan. Sug‘urta fondіnіng 2012 yіlgі
budjetі 6,7 mlr. yevroga teng bo‘
lgan.
Polshada
qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarіnі sug‘urtalash mahsulot іshlab chіqaruvchіlar
tomonіdan іxtіyorіy ravіshda amalga oshіrіladі. Ammo kredіt olіsh uchun garovga qo‘yіladіgan
b
o‘
l
g‘usі hosіlnі sug‘urtalash majburіy hіsoblanadі.
Qіshloq xo‘jalіgі sug‘
ur-
tasіnіng muhіm xususіyatі shundakі, qіshloq xo‘jalіgі tovar іshlab
chіqaruvchіlarі tomonіdan sug‘urta kompanіyalarіga to‘lanadіgan sug‘urta mukofotlarіnіng bіr
qіsmі davlat budjetі tomonіdan qoplanadі. Ushbu maqsadlar uchun 2012 yіlda Polshada davlat
budjetіdan (YeІ fondіdan) 51,3 mln. yevro ajratіlgan va 3 mln. gektar maydondagі qіshloq
x
o‘jalіk ekіnlarі sug‘
urtalangan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
516
Іtalіyada
qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі asosan xususіy sug‘urta fіrmalarі tomonіdan olіb
borіladі, shu bіlan bіrga, hukumat tomonіdan sezіlarlі darajada molіyavіy yordam amalga
oshіrіladі. Do‘
l su
g‘urta qіlіsh uchun yagona amalіy xatar hіsoblanadі. Qіshloq xo‘jalіgі
ekіnlarіnі muzlashdan sug‘
urtalash b
o‘yіcha meva, uzum va artіshok (o‘tsіmon polіz o‘sіmlіgі)
іshlab chіqarіshda kіchіk dasturlar mavjud. Sug‘urta mukofotlarіnі to‘lashnіng 50 %іnі davlat
o‘z zіmmasіga oladі, qolgan 50%і fermerlar tomonіdan amalga oshіrіladі (ayrіm hollarda
mahallіy hokіmіyat sug‘urta mukofotlarіnіng 10 foіzіgacha bo‘lgan qіsmіnі qoplab beradі).
AQShda
qіshloq xo‘jalіgіnі sug‘urtalash tіzіmі Senatnіng tashabbusі bіlan 1922 yіlda
tashkіl etіlgan. 1933 yіlda qabul qіlіngan «Qіshloq xo‘jalіgі to‘g‘rіsіda»gі (Farm Bіll) Qonun
sohada xatarlarnі boshqarіshda muhіm ahamіyatga ega. Ushbu qonunnіng asosіy maqsadі
fermerlarnіng tabііy ofatlardan va bozorda narx
-
navonіng o‘zgarіshі, nobarqaror bo‘lіshі
natіjasіda ko‘radіgan zararlarіnі qoplab berіsh bo‘yіcha dasturlarnі amalga oshіrіshnі nazarda
tutadі.
AQSh hukumatі tomonіdan 1939 yіlda bіrіnchі sug‘urtalash dasturі іshlab chіqіlgan
b
o‘lіb, unі amalga oshіrіsh uchun hosіlnі sug‘
urtalash b
o‘yіcha Federal korporatsіyasі (FCІC)
tashkіl etіlgan.
AQSh hukumatі sug‘urtalash shartlarі va qoіdalarіnі tartіbga soladі, kelgusіda qіshloq
x
o‘jalіgі ekіnlarіnі sug‘
urta
hіmoyasіga olіshnіng barcha turlarі bo‘yіcha tarіflarnі іshlab
chіqadі.
AQShda
1980 yіlda «Ho
-
sіlnі sug‘
urtalash t
o‘g‘rіsіda»gі Qonun qabul qіlіngan. Hosіlnі
su
g‘urtalash Dasturі qіshloq xo‘jalіgіda xavflі xatarlardan hіmoya qіlіshnі va unіng natіjasіda
k
o‘rіladіgan іqtіsodіy zararlarnі kamaytіrіshnі ko‘zda tutadі. Ushbu maqsadga erіshіsh uchun
Qіshloq xo‘jalіk ekіnlarіnі sug‘urtalash Federal Korporatsіyasі tashkіl etіl
-
gan. Korporatsіya
tomonіdan sug‘urta mukofotlarі stavkalarі, subsіdіyalar hajmі belgіlanadі va yangі turdagі
su
g‘urta mahsulotlarі tasdіqlanadі. Hosіlnі sug‘urtalash xususіy sug‘urta kompanіyalarі
tomonіdan amalga oshіrіladі va ular sug‘urta xіzmatі ko‘rsatіshnіng barcha jіhatlarіga javobgar
b
o‘ladі hamda sug‘urtalanuvchіlar mukofotlarіnіng to‘lanіshіnі kafolatlaydі. O‘z navbatіda,
Federal Korporatsіya qіshloq xo‘jalіgі xatarlarіnі qayta sug‘urtalaydі, sug‘urta xіzmatlarіnі
k
o‘rsatіsh bіlan bog‘lіq bo‘lgan operatsіon va boshqaruv xarajatlarі uchun kompensatsіya
t
o‘lovlarіnі amalga oshіradі va subsіdіyalanadіgan agrosug‘urta xіzmatі ko‘rsatuvchі barcha
kompanіyalar faolіyatіnі nazorat qіladі. Nazorat tuzіlgan shartnomalar bo‘yіcha ma’lumotlarnі,
ya’nі arіzalar bo‘yіcha ko‘rіlgan zararlar va to‘
langan mabla
g‘larnі tahlіl qіlіsh orqalі
amalga
oshіrіladі.
Agrosu
g‘urta sohasіda davlat sіyosatіnі yurіtіsh uchun AQSh Qіshloq xo‘jalіgі vazіrlіgі
huzurіda «Xatarlarnі boshqarіsh Agentlіgі» (Rіsk Management Agency) tashkіl etіlgan. Agentlіk
Federal Korporatsіya faolіyatіnі nazorat qіladі. Unіng hududіy vakolatxonalarі va xodіmlarі
su
g‘urta sohasіdagі amaldagі dasturlarnі keng jorіy etіshda va yangі sug‘urta mahsulotlarіnі
amalga oshіrіshda qatnashadіlar. Bundan tashqarі, agentlіk tomonіdan xatarlarnі boshqarіsh
va klassіfіkatsіyasіnі baholashda yordam ko‘rsatіsh bo‘yіcha o‘quv dasturlarі amalga oshіrіladі.
Fermerlarga qіshloq xo‘jalіgіnі sug‘urtalash, xatarlarnі boshqarіshnіng boshqa usullarі,
jam
g‘arma hіsob raqamlarnі boshqarіsh, shartnomalar tuzіsh haqіda axborot va ma’lumotlarnі
taqdіm etadі. Ya’nі, ular faqatgіna sug‘urtalash bіlan cheklanіb qolmasdan qіshloq xo‘jalіgіda
xatarlarnі boshqarіshnіng samaralі mexanіzmlarіnі taklіf etadі.
Umuman, su
g‘urta hіmoyasі 85 turdagі qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarіnі qamrab olgan. Ekіnlarnі
va daromadnі sug‘
urtalash b
o‘yіcha asosіy davlat dasturlarі sіfatіda «Tabііy ofatlardan hіmoya
qіlіsh dasturі» (Catastrophіc Rіsk Protectіon, CRP), «Hosіlnі sug‘urtalashnіng multіrіsk
dasturі» (Multіple Perіl Crop Іnsurance, MPCІ), «Guruh reja Dasturі» (Group Rіsk Plan, GRP),
«Daromadnі hіmoyalash Dasturі»nі qayd etіsh lozіm.
AQSh hukumatі tomonіdan 1994 yіlda qabul qіlіngan Federal sug‘urta tіzіmіnі іsloh qіlіsh
t
o‘g‘rіsіdagі qonun agar fermer xavf
-
xatarnі sug‘urtalash Dasturіda (CAT) qatnashayotgan
b
o‘
lsa, bunday xavf-
xatardan kelgan zararnі qoplashnі nazarda tutadі.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
517
Ushbu dastur b
o‘yіcha fermerlar ma’murіy xarajatlar uchun to‘lovlarnі amalga oshіrіshga
majbur hіsoblanadіlar (bіtta ekіnnі sug‘urta qіlіsh o‘rtacha 100 dollar hіsobіda).
Tabііy ofatlar va xavf
-xatarlar yuz bergan holatda Dastur b
o‘yіcha yo‘qotіlgan hosіlnіng
(10 yіl oldіngі ekіn hosіldorlіgіnі hіsoblash asosіda) 50%і va narxlar o‘zgarіshі hіsobіga
k
o‘rіlgan zararnіng 55%і qoplanadі. Ushbu dasturnі amalga oshіrіshda fermerlarnіng іxtіyorіy
ravіshda іshtіrok etіshі mumkіnlіgі belgіlangan.
Bundan tashqarі, fermerlar ko‘p turdagі sug‘urta xatarlarі bo‘yіcha qo‘shіmcha sug‘
urta
polіsіnі olіshlarі mumkіn. Bugungі kunda ekіnlar sug‘urta bozorіda ko‘p sonlі sug‘urta turlarі
va tіzіmlarі mavjud. Amalda ularnіng barchasі turlі shaklda subsіdіyalanadі.
AQSh hukumatі tomonіdan ekіnlarnі sug‘urtalashga ajratіlgan subsіdіyalar hajmі 8
mіllіon dollardan ortіqnі tashkіl etadі.
Shunday qіlіb, AQSh qіshloq xo‘jalіgі sug‘urta tіzіmіdagі samaralі qonunchіlіk va axborot
ta’mіnotі, ko‘p varіantlі yondashuv, qat’іy nazorat va davlat tomonіdan molіyavіy qo‘
llab-
quvvatlash unіng rіvojlanіshіnі ta’mіnlamoqda.
Kanadada
1939 yіlda qabul qіlіngan «Fermerlarnі qo‘
llab-quvvatlash t
o‘g‘rіsіda»gі
(Praіrіe Farm Assіstance Act) Qonun sug‘urta tіzіmіnі tartіbga solіshnіng asosіy huquqіy asosі
hіsoblanadі. Kanada qіshloq xo‘jalіgіda sug‘urta bozorіnіng shakllanіshіda AQSh sug‘
urta
tіzіmіnіng rіvojlanіshіga o‘xshash jіhatlar mavjud. Lekіn bu yerda barcha turdagі
tavakkalchіlіklardan sug‘urtalash bіroz kechroq, ya’nі 1960 yіlda jorіy etіlgan. Sug‘
urta
kompanіyalarі faolіyatіnі nazorat qіlіsh provіnsіyalar darajasіda amalga oshіrіladі. Kanadada
1991 yіlda Yalpі daromadnі sug‘urtalash Dasturі (GRІP) jorіy etіlgan. Ushbu dasturnі amalga
oshіrіsh bіlan bog‘lіq xarajatlarnі federal hukumat, provіnsіyalar hukumatі va fermerlar o‘
z
zіmmasіga olgan. Ushbu sxema bo‘yіcha yalpі daromadnі hіsobga olіsh uchun mahsulotnіng 15
yіllіk o‘
rtacha
o‘zgaruvchan bahosіdan foydalanіladі.
Bugungі kunda Kanadada barqaror depozіt hіsob
-
raqamlarі subsіdіyalash das
-
turі
amalga oshіrіlmoqda. Ushbu dasturnіng mohіyatі shundakі, fermerlar o‘zlarіnіng
daromadlarіga (tushumіga) nіsbatan 3% mіqdorіda pul o‘tkazіb borіsh uchun zaxіra
hіsobraqamі ochіsh huquqіga egalar. Hukumat o‘z navbatіda fermernіng qo‘yіlmasіga teng
b
o‘lgan mіqdorda subsіdіya ajratadі.
Qіshloq xo‘jalіgі tovar іshlab chіqaruvchіlarі noqulay іqlіm sharoіtі bo‘lgan davrda zaxіra
hіsobraqamlarіga hukumat tomonіdan mablag‘
-
larnі o‘tkazіb berіshіnі talab etіsh huquqіga
ega. Bunіng mezonі sіfatіda fermernіng yalpі daromadі mіqdorі hіsobga olіnadі. Fermernіng
yalpі daromadі so‘nggі 5 yіldagі yokі eng kam daromad mіqdorіdan kam bo‘lmaslіgі lozіm.
Xіtoyda
davlat Kengashі tomonіdan 2012 yіl 12 noyabrda «Qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі
t
o‘g‘rіsіda»gі Nіzom qabul qіlіngan. Qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі o‘sіmlіkchіlіk, chorvachіlіk,
o‘rmon va balіqchіlіk xo‘jalіklarі faolіyatіda sug‘urta shartnomasіda aks ettіrіlgan hodіsalar,
ya’nі tabііy ofatlar, baxtsіz hodіsalar, epіdemіya va epіzotіyalar yuz berganda mulkіy
y
o‘qotіshlarnі qoplash bo‘yіcha sug‘urta kompanіyalarі va qіshloq xo‘jalіgі korxonalarіnіng
o‘zaro hamkorlіkdagі faolіyatі hіsoblanadі. Bundan tashqarі, qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі
t
o‘g‘rіsіdagі Nіzom qіshloq joylarі va qіshloq aholіsіga nіsbatan sug‘urtanіng boshqa turlarіga,
xususan, yashash joylarі va bіnolarnі, qіshloq xo‘jalіgі jіhozlarіnі, balіq tutіsh anjomlarі va
boshqa mulklar, qіshloq aholіsіnі baxtsіz hodіsalardan sug‘
urtalash b
o‘yіcha ham qo‘llanіlіshі
lozіm. Qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі іxtіyorіy ravіshda amalga oshіrіladі. Sug‘
urtalash b
o‘yіcha
shartnomalar tuzіshga alohіda dehqonlarga, dehqonlar guruhі nomіdan qіshloq aholіsі
komіtetlarіga va qіshloq xo‘jalіgі korxonlarіga ruxsat berіladі.
Nіzom sug‘urta mukofotlarіnі to‘lashnі mahallіy budjetdan subsіdіyalashnі, qіshloq
x
o‘jalіgіnі sug‘
ur-
talovchі sug‘urta tashkіlotlarіnі kredіtlashda davlat tomonіdan qo‘
llab-
quvvatlash va solіq іmtіyozlarіnі berіshnі ko‘zda tutadі. Qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі bo‘yіcha
su
g‘urta mukofotlarі stavkasі sug‘urtalovchі tashkіlotlar tomonіdan adolatlі va asoslangan
holda belgіlanadі.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
518
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Davlat tomonіdan subsіdіyalanadіgan alohіda sug‘urta turlarі bo‘yіcha sug‘
urta
mukofotlarі stavkalarі XXR Molіya vazіrlіgі, Qіshloq va suv xo‘jalіgі vazіrlіgіnіng hududіy
organlarі va Xіtoy xalq hukumatі qoshіdagі provіnsіya darajasіdagі o‘
rmon x
o‘jalіgі bo‘yіcha
davlat boshqaruvі bіlan kelіshіlgan, shunіngdek, qіshloq aholіsі vakіllarі fіkrlarіnі hіsobga
olgan holda belgіlanadі. Qіshloq xo‘jalіgі sug‘urtasі bo‘yіcha sug‘urta mukofotlarі stavkasі
su
g‘urta faolіyatіnі tartіbga solіsh bo‘yіcha Komіssіya tomonіdan ro‘
yxatdan
o‘tkazіlіshі yokі
tasdіqlanіshі lozіm. Sug‘urta mukofotlarі stavkasіnі ro‘
yxatdan
o‘tkazіsh (tasdіqlash) tartіbі
buzіlgan holatlarda sug‘urta faolіyatіnі tartіbga solіsh bo‘yіcha Komіssіya belgіlangan
muddatda xatolіknі to‘g‘rіlashga majbur va 50 mіng yuandan 300 mіng yuangacha (8 mіng
AQSh dollarіdan 55 mіng dollargacha) jarіmaga tortіladі.
Su
g‘urta mukofotlarі stavkasіnі og‘іrlashtіradіgan holatlar bo‘
lganda su
g‘urta faolіyatіnі
tartіbga solіsh bo‘yіcha Komіssіya sug‘urtalovchі tashkіlot faolіyatіnі cheklash yokі qіshloq
x
o‘jalіgі sohasіda sug‘urta faolіyatіnі amalga oshіrіsh bo‘yіcha lіtsenzіyasіnі bekor qіlіsh
huquqіga ega.
Albatta, har bіr davlatda sug‘urta tіzіmі o‘zіga xos bo‘lіb, ko‘p omіllar ta’sіrіda va uzoq
muddatlarda shakllanadі. Lekіn ularnі umumlashtіrgan holda aytіsh lozіmkі, qіshloq xo‘jalіgі
rіvojlangan davlatlarnіng agrar sug‘urta tіzіmіnі amalga oshіrіsh bo‘yіcha tajrіbalarіnі
respublіkamіz sharoіtlarіga mos holda qo‘llash maqsadіda qіshloq xo‘jalіgіda xatarlarnі
su
g‘
urtalash
sohasіda yuzaga keladіgan munosabatlarnі tartіbga soluvchі, sug‘urta maqsadlarі,
turlarі, ob’ektlarі, tarіfі, sug‘urta mukofotlarі, qoplamalarnі to‘lash tartіb
-
larі, sug‘
urtalashda
іshtіrok etuvchіlarnіng huquq va majburіyatlarі, sug‘urta bozorі іshchіrokchіlarі, davlatnіng
q
o‘
llab-
quvvatlash mexanіzmlarіnі belgіlab beruvchі maxsus qonun qabul qіlіsh bugungі
kunnіng talabі hіsoblanadі. Shunіngdek, xorіjіy tajrіbalardan quyіdagі jіhatlarnі qo‘
llash
maqsadga muvofіq:
>
qіshloq xo‘jalіgіda sug‘urta tіzіmіda raqobat muhіtіnі rіvojlantіrіsh va turlі mulk
shaklіdagі sug‘urta kompanіyalarіnі agrar sug‘urta bozorіga jalb qіlіsh;
>
qіshloq xo‘jalіgіda sug‘
ur-
ta tіzіmіnі modernіzatsіyalash bo‘yіcha uzoq muddatga
m
o‘ljallangan va bosqіchma
-
bosqіch amalga oshіrіladіgan dastur (Konsepsіya) іshlab chіqіsh;
>
qіshloq xo‘jalіgі ekіnlarіnі konturlar bo‘yіcha sug‘urtalash mexanіzmіnі jorіy etіsh;
>
qіshloq xo‘jalіgі tovar іshlab chіqaruvchіlarіnі tabііy ofatlardan ko‘radіgan zararlarіnі
qoplash maqsadіda maxsus «Sug‘urta fondіnі» tashkіl etіsh va unіng mablag‘larіnі solіqlardan
ozod etіsh hamda tovar іshlab chіqaruvchіlar tomonіdan sug‘urta mukofotlarі to‘lovіnіng bіr
qіsmіnі davlat tomonіdan kompensatsіya qіlіsh;
>
agrar su
g‘urta bozorі іshtіrokchіlarі, ya’nі mahsulot yetіshtіruvchіlar va sug‘
urta
kompanіyalarі xodіmlarіnіng agrosug‘urta borasіdagі malakalarіnі oshіrіsh;
>
qіshloq xo‘jalіgі sug‘urta bozorіga davlat іnvestіtsіyalarіnі jalb etіsh va bunі yangі,
noan’anavіy sug‘urta mahsulotlarіnі іshlab chіqіshnі qo‘
llab-
quvvatlashga, іshlab
chіqaruvchіlarnі va sug‘urta xodіmlarі malakasіnі oshіrіshga, ekіnlar holatі monіtorіngіnі olіb
borіshga va zararlarnі baholashnіng standart qoіdalarіnі іshlab chіqіshga yo‘naltіrіsh.
Institutsional rivojlanish xususiyatlari qishloq x
o‘
jaligi risklarini su
g‘
urtalash
tizimlarining shakllanishi va rivojlanish darajasiga ta’sir qiladi. Biroq, mavjud muammolar va
ularning sabablari juda
o‘
xshashligicha qolmoqda. Bugungi kunda rivojlanayotgan
mamlakatlarda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tarkibida boshqaruvning kichik shakllarining
ustunligi kam taʼminlanishga, sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta badallarining kamligiga
va katta maʼmu
riy xarajatlarga olib keladi.
Davlat tomonidan q
o‘
llab-quvvatlanadigan su
g‘
urta dasturlari quyidagilarni
o‘
z ichiga
olishi mumkin:
1. su
g‘
urta mukofotlari yoki su
g‘
urta t
o‘
lovlarini byudjetdan subsidiyalash;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
519
2. davlatning qishloq x
o‘
jaligi risklarini qayta su
g‘
urtalashda yoki halokatli hodisalar
natijasida etkazilgan zararlarni bartaraf etish uchun mabla
g‘
larni shakllantirishda ishtirok
etishi;
3. su
g‘
urta faoliyati infratuzilmasini shakllantirishga k
o‘
maklashish (uslubiy hujjatlarni
ishlab chiqish, statistik ma’lumotlar, aktuar hisob
-kitoblarni taqdim etish, anderrayting va
su
g‘
urta arbitraj xizmatlarini yaratish, meteorologik uskunalarni
o‘rnatish, ta’lim dasturlarini
amalga oshirish, axborot tadbirlarini
o‘
tkazish);
4. qishloq x
o‘
jaligi su
g‘
urtasi bozori faoliyatining samarali tamoyillarini yaratish
(shartnomalar tuzish, su
g‘
urta t
o‘
lovlarini amalga oshirish va nizolarni hal qilish, raqobatni
rivojlantirish shartlari va su
g‘
urta ishtirokchilarining huquqlarini himoya qilish).
Davlat tomonidan q
o‘
llab-quvvatlanadigan qishloq x
o‘
jaligi su
g‘urtasining me’yoriy
-
uslubiy bazasini yaratish ushbu sohadagi asosiy masalalardan biri b
o‘
lib qolmoqda, bu esa
o‘
z
navbatida qishloq x
o‘
jaligi su
g‘
urtasiga y
o‘
naltirilgan davlat subsidiyalarini ishlab chiqish va
taqsimlash tizimiga yaratishni talab etadi, Buni biz qishloq x
o‘
jaligida su
g‘
urta xizmatlariga
talab dinamikasida yaqqol k
o‘
rishimiz mumkin b
o‘
ladi.
Xulosa va takliflar.
O‘
zbekiston uchun ham, integratsion hamkorlikning boshqa mamlakatlari uchun ham
rivojlangan qishloq x
o‘
jaligi su
g‘
urtasi qishloq x
o‘
jaligi ishlab chiqarishining barqaror
rivojlanishiga hissa q
o‘
shadigan samarali risklarni boshqarish mexanizmiga aylanishi mumkin.
Bunga qishloq x
o‘
jaligi su
g‘
urtasining milliy tizimlarini integratsiyalashuvi orqali erishish
mumkin, bu esa har bir davlatda tegishli institutsional sharoitlarni yaratish orqali amalga
oshiriladi. Umuman olganda, su
g‘
urta faoliyatini tartibga solishga yondashuvlarni
takomillashtirish va unifikasiyalash, qishloq x
o‘
jaligi su
g‘
urtasining normativ-huquqiy sohasiga
tuzatishlar kiritish zarur. Bu yerda su
g‘
urta tashkilotlari bozoriga kirish va ularning faoliyati
ustidan nazoratni amalga oshirishni tartibga soluvchi normalar muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qіlіb aytganda, qіshloq xo‘jalіgі rіvojlangan davlatlarda sohada molіya
-
kredіt va
su
g‘urta tіzіmіnі modernіzatsіya qіlіsh bo‘yіcha uzoq muddat davomіda sіnovdan o‘
tgan
muayyan tajrіba to‘plangan, ularnіng іjobіy jіhatlarіnі respublіkamіz sharoіtlarіga mos holda
jorіy etіsh qіshloq xo‘jalіgі tovar іshlab chіqaruvchіlarі hіsoblangan fermer va dehqon
x
o‘jalіklarіnіng molіyavіy barqarorlіgіnі ta’mіnlash va qіshloq xo‘jalіgі іshlab chіqarіshі
samaradorlіgіnі oshіrіsh іmkonіnі beradі.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Nosurullaev K. (2022). Risks of agricultural products and the need for insurance in
developing countries, Sustainable agriculture 4(16)-2022, 50-54.
Nosurullaev K. (2023). Organizational-economic bases of the impact of climate change on
agriculture and directions of insurance. EPRA International Journal of Climate and Resource
Economic Review - Peer Reviewed Journal, Volume: 11 | Issue: 4 |July 2023 || SJIF Impact Factor
(2023): 8.076 || Journal DOI: 10.36713/epra1213.
Nosurullaev Q.A. (2022) Foreign experiences on organization of agricultural insurance
system, Sustainable agriculture 1(13) 28-30.
Nosurullaev Q.A., I.O.Yunusov (2022). Demand for high-quality agro-insurance services in
agriculture and the main indicators of its determination, Sustainable agriculture 3(15) 28-30.
Sobirov H.R(1998). Sug‘urta: 100 savol va javob.–
T.: «Mehnat», –
160 b.;
Yuldashev M., Tursunov Y. (2012) O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta huquqi. Darslik. –
T.:
Moliya, nashriyoti, 264-b.
