Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
483
ФОНД БОЗОРИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ: ХОРИЖИЙ ТАЖРИБАЛАР
ВА УЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ ИМКОНИЯТЛАРИ
Шамсиев Ўктам Сайфитдинович
Тошкент Кимё халқаро университети
ORCID: 0009-0005-0173-7607
Аннотация.
Мазкур мақолада фонд бозорини ривожлантиришда ривожланган ва
ривожланаётган давлатлардаги фонд бозорлари, уларни ривожлантириш йўналишлари
борасидаги илғор тажрибалар тадқиқ этилган. Жумладан, фонд бозорларини
ривожлантиришда хорижий давлатларнинг давлат қимматли қоғозларини самарали
жойлаштириш ва улар орқали фонд бозорини ривожлантириш борасидаги илғор
тажрибалар ўрганилган.
Калит сўзлар:
давлат қимматли қоғозлари, фонд бозори, солиқ жамғармалари,
жамғарма облигациялари, жамғарма сертификатлари, қарз сертификатлари, давлат
трастлари, жамғарма ссудалари, инфляция, ғазначилик облигациялари, эмитент,
инвестиция фондлари, нодавлат пенсия жамғармалари, вексел, ликвидлик даражаси,
суғурта, молиявий ресурслар, аукцион, давлат бюджети
РАЗВИТИЕ ФОНДОВОГО РЫНКА: ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ И
ВОЗМОЖНОСТИ ЕГО ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
Шамсиев Уктам
Сайфитдинович
Ташкентского международного университета Киме
Аннотация.
В данной статье исследуются лучшие практики фондовых рынков
развитых и развивающихся стран и направления их развития. В частности, при
развитии фондовых рынков изучены лучшие практики эффективного размещения
государственных ценных бумаг зарубежных стран и развития фондового рынка через
них.
Ключевые слова:
государственные ценные бумаги, фондовый рынок, налоговые
сбережения, сберегательные облигации, сберегательные сертификаты, долговые
сертификаты, государственные трасты, сберегательные кредиты, инфляция,
казначейские облигации, эмитент, взаимные фонды, частные пенсионные фонды,
долговой вексель, уровень ликвидности, страхование, финансовые ресурсы, аукцион ,
государственный бюджет
.
UO
‘
K: 336.763.331
X SON - OKTABR, 2024
483-492
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
484
STOCK MARKET DEVELOPMENT: FOREIGN EXPERIENCES AND
OPPORTUNITIES TO USE THEM
Shamsiev Uktam
Tashkent Kimyo International University
Annotation.
In this article, the best practices of stock markets in developed and developing
countries and directions of their development are researched. In particular, in the development of
stock markets, the best practices of the effective placement of state securities of foreign countries
and the development of the stock market through them have been studied.
Keywords:
government securities, stock market, tax savings, savings bonds, savings
certificates, debt certificates, government trusts, savings loans, inflation, treasury bonds, issuer,
mutual funds, private pension funds, promissory note, liquidity level, insurance, financial
resources, auction , state budget
Кириш.
Жаҳон амалиётидан маълумки, энг ишончли ҳамда ликвидли инвестиция воситаси
–
бу давлат қимматли қоғозлари ҳисобланади. Ҳозирда ушбу турдаги қимматли
қоғозларини эмиссия қилиш, улардан давлатнинг муайян функциялари доирасидаги
вазифаларни бажариш, мавжуд муаммоларни бартараф этиш борасида аниқ
мақсадларга эришишда хорижий давлатларда маълум бир тажрибалар тўпланган.
Бу борада, ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда фонд бозорининг
давлат қимматли қоғозлари бозори сегментини ривожлантиришнинг ўзига хос
хусусиятларини тадқиқ этиш орқали Ўзбекистонда ҳам давлат қимматли қоғозлари
бозорини янада ривожлантириш, бу орқали маҳаллий фонд бозори фаолиятини
самарали ташкил этиш имконияти пайдо бўлади, деб ҳисоблаймиз.
Адабиётлар шарҳи.
Назарий жиҳатдан давлат қимматли қоғозларининг турлари хилма
-
хил
эканлигини кўриш мумкин. Аммо, хорижий давлатлар тажрибасида давлат қимматли
қоғозлари бозори ўз хусусиятига кўра, асосан давлат облигациялари бозори орқали
фонд бозорида намоён бўлади. Мазкур фикрларни АҚШ фонд бозорининг давлат
қимматли қоғозлари бозори сегменти мисолида кўриб чиқиш мумкин.
АҚШ давлат қимматли қоғозлари бозори турли хил молиявий воситаларнинг кенг
доирасини таклиф этади. Қимматли қоғозлар бозори ривожланган бозорга тегишли,
Россия бозори эса ривожланаётган бозорлар тоифасига киради.
Соловова (2014)тадқиқотларижа қимматли қоғозлар бозорга оид ва нобозор
қимматли қоғозлар турларига ажратилади:
1) Бозорга оид қимматли қоғозларга қуйидагиларни киритиш мумкин:
-
ғазначилик облигациялари;
-
ғазначилик векселлари.
2) Бозорга оид бўлмаган давлат қиммали қоғозларига қуйидагилар киритилади:
-
давлат идоралари ҳамда фондлари ўртасида жойлаштирилган махсус ссудалар;
-
ғазначилик бўйича солиқ жамғармалари;
-
жамғарма облигациялари;
-
жамғарма сертификатлари;
-
ноль фоизли қарз сертификатлари.
Бозорга оид бўлмаган давлат қимматли қоғозлари кейинчалик қайта
сотилмаслиги билан аҳамиятлидир.
Аксенов (2014) таъкидлашича, АҚШда давлат қимматли қоғозларининг
аҳамиятини “2009
-
2013 йилларда ғазначилик облигацияларининг умумий давлат
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
485
қарзидаги
улуши 99,8%ни ташкил этганлиги” ҳам исботлаб турибди. Шунингдек,
мамлакатда ғазначилик облигациялари фонд бозорининг иккиламчи бозорида
сотиладиган ликвид облигациялар ҳамда сотилмайдиган облигациялар каби турларга
ажратилади. Ушбу давлат қимматли қоғозлари харидор номига расмийлаштирилади ва
қайтадан сотилмайди. Бироқ, муддати тугагунига қадар сақланиши талаб этилади.
Бундан ташқари, давлат ҳамда маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан
чиқарилган облигациялар, давлат трастларига сотиш мақсадида эмиссия қилинган
давлат қимматли қоғозлари, жамғарма ссудалари ўз навбатида облигациялари
сотилмайдиган ғазначилик қимматли қоғозлари туркумига киритилган. Мамлакатда
давлат
қимматли
қоғозларининг
асосий
тури
ҳисобланган
ғазначилик
облигацияларининг қуйидаги 4 та тури мавжуд. Ушбу ғазначилик облигациялари
жойлаштириш муддатига кўра фарқланади:
1) қисқа муддатли ғазна векселлари
-
1 йилгача;
2) ўрта муддатли ғазначилик облигациялари
-
2 йилдан 10 йилгача;
3) узоқ муддатли ғазначилик облигациялари
-
тахминан 20 йилдан
30 йилгача;
4) инфляциядан ҳимояланган ғазначилик облигациялари;
5) ноль купонли облигация.
АҚШда юқорида таъкидланган давлат қимматли қоғозларининг эмитентлари
қуйидагилардир:
-
федерал ҳукумат (Ғазначилик департаменти);
-
штатлар маъмурияти;
-
муниципалитетлар;
-
федерал ҳукумат томонидан қўллаб
-
қувватланадиган нодавлат ташкилотлари.
Эмитентлар рўйхати АҚШ Конгресси томонидан белгиланади ҳамда улар
томонидан таркибга тегишли ўзгаришлар киритилиши мумкин. Аҳамиятлиси,
мамлакатда Ғазначилик департаментидан ташқари, яна давлат қимматли қоғозларини
чиқаришга федерал идоралар ҳам ваколатли ҳисобланади. Улар томонидан ҳам
чиқарилган давлат қимматли қоғозларининг ишончлилик даражаси жуда юқори бўлиб,
АҚШ ҳукуматининг қарз мажбуриятларидан кейин иккинчи ўринда туриши билан
аҳамиятли эканлигини кўриш мумкин.
Тадқиқот методологияси.
Мақолада давлат қимматли қоғозларига доир турли маълумотлар ва шарҳлардан
фойдаланилган. Шунингдек, статистика кузатув, умумлаштириш, илмий
абстракциялаш каби усуллардан мақола давомида фойдаланилган.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
АҚШда фонд бозорининг асосий сегменти сифатида давлат қимматли қоғозларини
жойлаштириш географиясини 2 йирик гуруҳга: маҳаллий ва хорижий давлат қимматли
қоғозлари харидорларига ажратиш ўринлидир:
1) АҚШдаги эмитентлар томонидан чиқарилган давлат қимматли қоғозлари
(ғазначилик облигациялари)ни сотиб олган маҳаллий ҳаридорларга оид бозор
кўрсаткичлари
1-
жадвалда
келтирилган.
1-
жадвалдан кўринадики, 2022 йилда АҚШ ички давлат қарзининг асосий қисми
ғазначилик
облигациялари
ҳиссасига
тўғри
келган,
яъни
ғазначилик
облигацияларининг давлат қарзидаги улуши 23,0 трлн АҚШ долларини ёки 75,0 фоизни
ташкил этган. Мазкур ғазначилик облигацияларининг 20 фоизи ёки 6,0 трлн АҚШ
доллари федерал ҳукуматга тегишли ҳисобланади.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
486
1-
жадвал
АҚШ фонд бозорининг давлат қимматли
қоғозлар бозори сегментининг
маҳаллий даражадаги кўрсаткичлари, 2022 йил ҳолатига (
)
№
Кўрсаткичлар номи
Ўлчов
бирлиги
Кўрсаткич
1
Ғазначилик
облигацияларининг давлат қарзидаги
улуши
фоиз
75,0
2
Ғазначилик
облигацияларининг
маҳаллий
харидорларга тегишли бўлган қисми
трлн АҚШ
долл.
23,0
2.1.
шундан,
жойлаштирилишига
кўра
федерал
ҳукуматга тегишли қисми
трлн АҚШ
долл.
6,0
фоиз
20,0
3
Ғазначилик
облигацияларининг маҳаллий харидорлари:
3.1.
Нью
-
Йорк федерал захира тизими
трлн АҚШ
долл.
6,2
3.2.
Инвестиция фондлари
2,8
3.3.
Штат ва маҳаллий ҳукуматлар
1,9
3.4.
Банклар
1,8
3.5.
Юридик ва жисмоний шахслар
3,0
3.6.
Нодавлат пенсия жамғармалари
млрд АҚШ
долл.
768,0
3.7.
суғуртачилар
ғазначилик
облигациялари
368,0
3.8.
ғазначилик
векселлари
трлн АҚШ
долл.
3,0
Мазкур хорижий давлатда чиқарилган облигацияларнинг ликвидлик даражаси
нисбатан юқори эканлигини инобатга олсак, 2022 йил ҳолатига кўра, давлат
облигацияларини сотиб олган хорижий давлатлар бўйича облигациялар эгаларининг
улушларини қуйидаги жадвал маълумотларида кўриш мумкин:
2-
жадвал
АҚШ фонд бозорининг давлат қимматли қоғозлари (облигация) хорижий
харидорлари, 2022 йил ҳолатига
Foreign Рortfolio Holdings of U.S. Seсurities, 2022
№
Облигация эгалари бўлган
хорижий давлатлар
Жами, млрд
АҚШ долл.
2021 йилга
нисбатан
ўзгариши
Жами улуши,
фоизда
1
Япония
1229,8
−
4
16,7
2
Хитой
937,7
−
12
12,7
3
Буюк Британия
612,1
+15
8,3
4
Люксембург
303,8
+ 1
4,1
5
Кайман ороллари
301.0
+16
4,1
6
Швейцария
289,1
−
4
3,9
7
Ирландия
284,1
−
12
3,9
8
Бельгия
270,9
+19
3,7
9
Франция
233,7
+ 4
3,2
10
Тайван
232,1
−
3
3,1
11
Бразилия
226,1
−
9
3,1
12
Ҳиндистон
208,5
−
5
2,8
13
Канада
204,4
+22
2,8
14
Гонконг
186,7
−
15
2,5
15
Сингапур
179,2
−
4
2,4
16
Бошқа хорижий давлатлар
1676,0
−
2
22,7
Жами:
7375,4
−
2%
100%
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
487
АҚШ фонд бозорининг давлат қимматли қоғозлари (облигация) хорижий
харидорлари қаторида Япония пешқадам ҳисобланади. Сабаби, ушбу давлат АҚШ давлат
облигацияларининг 16,7 фоизига эгалик қилган. Аммо, 2021 йилга нисбатан
Япониянинг улуши 4,0 фоизга камайган.
Шунингдек, Хитой ҳам умумий қиймати 937,7
млрд АҚШ доллари бўлган 12,7 фоиз АҚШ давлат облигацияларининг эгасига айланган.
Кейинги ўринларда Европа давлатларидан: Буюк Британия, Люксембург, Швейцария,
Ирландия, Бельгия, Франция кабилар АҚШ давлат қимматли
қоғозларининг асосий
харидорлари бўлган. Ушбу давлатлар жами давлат облигацияларининг 27 фоизига
эгалик қилишган. Умуман олганда, 2022 йилда мамлакатда давлат қимматли қоғозлари
бўйича хорижий давлатларнинг эгалиги умумий ҳажмда 2 фоизга камайган.
Америка фонд бозорининг давлат қимматли қоғозлари сегменти индивидуал
ҳамда институционал инвесторлардан иборат бўлади. Давлат қиммали қоғозлар
бозорининг асосий институционал инвесторлари сифатида жамғарма кассалари,
суғурта, пенсия ва инвестиция фондлари
қатнашади. Шу сабабли, давлат қимматли
қоғозлари юқори ликвидли бўлиб, уларга талаб юқори бўлмоқда.
Аҳамиятлиси, давлат қарзини самарали молиялаштириш ҳамда иқтисодиётини
ривожлантиришда мазкур бозор инструментларидан самарали фойдаланилмоқда.
Мазкур бозор фаолиятига аҳоли молиявий ресурсларини кўпроқ жалб қилишда турли
чакана қарз дастурлари ҳамда махсус давлат дастурлари жорий этиб келинмоқда. Бу
борада, жисмоний шахслар, уй хўжаликларига мўлжалланган давлат қимматли
қоғозларининг махсус турларидан фойдаланилади.
Ушбу давлатнинг давлат қимматли қоғозлари бозорини ривожлантириш
тажрибасидан келиб чиққан ҳолда, мамлакатимизда ҳам чакана қарз дастурларини
жорий этиш, аҳоли молиявий ресурсларини жалб қилишга қаратилган қимматли
қоғозларнинг янги турларини ишлаб чиқиш фонд бозорини ривожлантиришга хизмат
қилади. Таъкидлаш керакки, Ўзбекистонда давлат қимматли қоғозларини муомалага
чиқариш амалиёти ривожланмаган.
1-
расм. 2018
-
2023 йилларда жойлаштирилган давлат қимматли
қоғозлари
соф ҳажми, млрд. сўм
Ma
нб
a:
Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумоти
2018-
2022 йилларда давлат қимматли қоғозларини эмиссия қилиш жадаллашган.
“01.07.2022 йил ҳолатига жами 136 та аукцион бўйича умумий қиймати 15 трлн 189
млрд. сўмлик давлат қимматли
қоғозлари жойлаштирилаштирилган” (Капитал бозори
статистикаси, 2022). Шундан, 2018 йилда давлат қимматли қоғозларини жойлаштириш
бўйича ўтказилган жами 3 та аукционда 597 млрд. сўмга тенг бўлган давлат қимматли
қоғозлари жойлаштирилган. 2019 йилда ўтказилган аукционлар сони 5 марта ортиб,
жам 15 та аукцион бўйича 1 трлн 550 млрд. сўм миқдоридаги давлат қимматли
қоғозлари жойлаштирилишига эришилган. 2019 йилда олдинги йилга нисбатан
жойшатирилган
давлат
қимматли
қоғозлари
ҳажми
ҳам
597,1
1550
5024
4866,3
17000
25000
2018
2019
2020
2021
2022
2024 (прогноз)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
488
2,5 баробарга ошган. Давлат қимматли қоғозлари бўйича 2020 йилда бўлиб ўтган 22 та
аукционларда эса жойлаштирилган қимматли қоғозлар ҳажми 2018 йилга нисбатан
деярли 9 баробарга, 2019 йилга нисбатан 3,2 баробарга ортган. Натижада, 2020 йилдаги
аукционларда
умумий қиймати 5 трлн
24 млрд. сўмлик давлат қимматли қоғозлари
жойлаштирилган.
Бундан ташқари, 2021 йилда эса давлат қимматли қоғозларини жойлаштириш бўйича
64 та аукцион ўтказилган. Мазкур аукционларда қиймати 4 трлн 866 млрд. сўмдан
иборат бўлган давлат қимматли қоғозлари жойлаштирилган. 2022 йилда эса соф ҳажми
17 трлн сўмлик давлат қимматли қоғозлари 60 дан ортиқ ўтказилган аукционларда
жойлаштирилишига эришилган. Шунингдек, 2024 йил учун тасдиқланган Давлат
бюджетида давлат қимматли қоғозларининг соф ҳажмини 2023 йилга нисбатан 47
фоизга оширилиб, уларнинг соф ҳажми 25 трлн сўм этиб белгиланган.
Юқорида таъкидланган давлат қимматли қоғозлари жойлаштириш муддатига
кўра, қуйидагича эканлигини кўриш мумкин (2
-
расм). Яъни, 2018
-
2020 йилларда
жойлаштирилган давлат қимматли қоғозларининг муомала даври асосан 9
-
18 ойни
ташкил этган (56 фоиз). Шунингдек, ушбу йилларда жойлаштирилган жами 33 фоиз
давлат қимматли қоғозларининг муомала даври 3
-
6 ойни, қолган 11 фоиз давлат
қимматли қоғозларнинг жойлаштирилган муддати 1,5
-
10 ойдан иборат бўлган.
2018-
2020 йиллар
2021 йил
2022 йил
2023 йил
2-
расм. 2018
-
2023 йилларда жойлаштирилган давлат қимматли қоғозлари
муддатлар кесимида, фоиз
(Капитал бозори статистикаси, 2022)
33%
56%
11%
46%
33%
21%
36%
27%
37%
42%
25%
33%
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
489
Шунингдек, 2021 йилда ҳам жойлаштирилган давлат қимматли қоғозларининг
муомала даври асосан 3 ойдан 6 ойгача бўлган даврни ташкил этади. Қолган 33 фоиз
давлат қимматли қоғозларининг муомала даври ушбу йилда 9
-
18 ойни, 31 фоизини 1,5
-
10 ой муомала давридан иборат бўлган. 2022 йилда жойлаштирилган давлат қимматли
қоғозларининг муомалада даври бўйича жойлаштириш диверсификацияси нисбатан
тенг тақсимланган: 36 фоизи 3
-
6 ой муомала даврини, 37 фоизи 1,5
-
10 ой муомала
даврини
27 фоизи 9
-
18 ой муомала даврини ташкил қилган. Қолаверса, 2023 йилда
давлат қимматли қоғозларини муомала даври бўйича жойлаштиришнинг асосий
хусусияти 2023 йил якунлари бўйича “Ўзбекистон республикаси валюта биржаси” АЖ
(ЎзРВБ) бозорлари шарҳига кўра,
1 йилдан 5 йилгача бўлса ўрта муддатли давлат
қимматли қоғозларининг мумомала даври бўйича улуши 33 фоизга яқинлашган.
Албатта, давлат қимматли қоғозларининг соф ҳажми тобора ошиб бораётганлигини
ЯИМга нисбатан давлат бюджети дефицитининг ҳамда давлат қарзининг ошиб
бораётганлигини билан изоҳлаш мумкин. Жумладан, 2018 йилда “Ўзбекистон
Республикаси Давлат бюджети харажатлари ижроси 79 трлн 736 млрд 123,5 млн сўмни
ташкил этиб, Давлат бюджети даромадларининг ҳақиқатдаги ижросига нисбатан
Давлат бюджети дефицити 637 млрд 95,5 млн сўмни ёки ЯИМга нисбатан 0,2 фоизни
ташкил қилган” (Ўзбeкистон Республикаси ҳисоб палатасининг хулосаси, 2018).
3-
жадвал
2018-
2023 йилларда Ўзбекистонда давдат бюджети дефицити
(тақчиллик) ва унинг ЯИМ нисбатан кўрсаткичлари
Йиллар
Давлат бюджети дефицити, трлн
сўм
ЯИМга нисбатан улуши,
фоиз
2018
0,63
0,2
2019
13,2
2,5
2020
26,1
4,5
2021
40,8
5,6
2022
35,2
4,0
2023
59,0
5,5
Ma
нб
a:
Ўзбeкистон Республикаси ҳисоб палатасининг хулосаси
(2018)
Юқоридаги жадвалга кўра, 2019 йилда
Ўзбекистонда давдат бюджети дефицити
ЯИМга нисбатан 2,5 фоиз ёки 13,19 трлн сўмни ташкил этган. 2020 йилда тақчиллик
кўрсаткичи 26,1 трлн сўмни ташкил этиб, мазкур кўрсаткич ЯИМга нисбатан 4,5
фоиздан иборат бўлган. 2021
йилда
мазкур кўрсаткич олдинги йилга нисбатан 56,3
фоизга ортиб, 40,8 трлн сўмни ёки мамлакат ЯИМга нисбатан 5,6 фоизни ташкил
қилганлигини кўриш мумкин. Бундан ташқари, Давлат бюджети дефицити 2022
йилда
35,2 трлн сўмга етиб, ушбу кўрсаткич ЯИМга нисбатан 4 фоизни ташкил этган.
2023 йилда эса мазкур таҳлилий кўрсаткич ўзининг рекордини янгилаган. Яъни, 2023
йилда Давлат бюджети дефицити 59,0 трлн сўмни, бошқача айтганда республикамиз
ЯИМга нисбатан 5,5 фоизга етган. Албатта, Давлат бюджети тақчиллигининг ортиши
давлат ташқи қарзларининг ҳам ўз навбатида ортишига, шунингдек давлат қимматли
қоғозларининг соф ҳажмининг ҳам ўсишига таъсир кўсатган. Бу борада, давлат
бюджети дефицитининг давлат қимматли қоғозлари орқали қопланишини ушбу икки
кўрсаткич нисбатини таҳлил қилиш орқали баҳолаш мумкин.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
490
3-
расм. Давлат бюджетига нисбатан давлат қимматли қоғозлари соф
ҳажмининг қоплаш коэффициенти (улуши), фоиз
Ma
нб
a:
муаллиф томонидан ҳисоб
-
китоб қилинган.
Давлат бюджети дефицитини давлат қимматли қоғозлари
орқали қоплаш
коэффиценти ҳисоблашда давлат бюджети дефицити ҳажмининг давлат қимматли
қоғозлари соф ҳажмига нисбати орқали ҳисоб
-
китоб қилинади:
ДҚҚ
қоплаш коэффициенти
=
ДҚҚ
соф ҳажми
∗100
ДБ
дефицити
(1)
бу ерда:
ДҚҚ
қоплаш коэффициенти
–
давлат қимматли қоғозлари қоплаш коэффициенти;
ДҚҚ
соф ҳажми
–
давлат қимматли қоғозлари соф ҳажми;
ДБ
дефицити
–
давлат бюджети дефицити.
Юқоридаги расм маълумотларига кўра, 2018 йилда давлат бюджети дефицитини
давлат қиммтали
қоғозлари орқали қоплаш коэффитиценти
93,7 фоизни ташкил этган
бўлса, 2019 йилда ушбу кўрсаткич 11,9 фоизни, 2020 йилда 19,2 фоизни, 2021 йилда яна
11,9 фоизни, 2022 йилда
48,3 фоизни, 2023 йилда салкам 30 фоизни ташкил этган. Аммо,
давлат қимматли қоғозларини чиқариш орқали давлат бюджети дефицитини сўндириш
барқарор равишда сўнгги 2019
-
2023 йилларда 30 фоиздан ошмаган. Натижада, ушбу
дефицитни ташқи манбалар ҳисобидан қоплаш эҳтиёжи юзага келган. Бу, ўз навбатида,
ташқи қарзнинг бошқа иқтисодий, сиёсий рискларга шароит яратиб бериши билан
хавфлидир. Шунингдек, давлат қимматли қоғозларининг муомала даври асосан қисқа
муддатли эканлиги уларнинг ликвидлигини шубҳа остига ҳам қўйган. Шу сабабли,
ривожланган давлатлар тажрибасидан келиб чиқиб, давлат қимматли қоғозлар
бозорини ривожлантириш зарур, деб ҳисоблаймиз.
Бу борада, “давлат қимматли қоғозлари билан иккиламчи бозор нархлари асосида
репо битимларини тузиш” ўзининг ижобий самарасини бериши мумкинлиги
таъкидлаймиз.
Ушбу таклифнинг амалётга жорий этилиши давлат қимматли қоғозлар бозори
бўйича бирламчи ва иккиламчи бозордаги савдо ҳажмидаги қиёсий фарқлар ҳам
исботлайди:
Давлат қимматли қоғозлари бирламчи бозорида савдолар умумий ҳажми,
трлн сўм
93,7
11,9
19,2
11,9
48,3
28,8
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
491
Давлат қимматли қоғозлари иккламчи бозорида савдолар умумий ҳажми, трлн
сўм
4-
расм. Давлат қимматли қоғозлари бирламчи ва иккиламчи бозорида савдолар
умумий ҳажмининг қиёсий динамикаси, трлн сўм
Ma
нб
a:
Ўзбекистон Республикаси валюта биржаси” АЖ шарҳи
(2023
)
Давлат қимматли қоғозлари
бирламчи ва иккиламчи бозорида савдолар умумий
ҳажмининг қиёсий динамик кўрсаткичларига кўра, 2021 йилда иккиламчи бозорда
бирламчи бозорга нисбатан давлат қимматли қоғозлар бозори умумий ҳажми 86,5
фоизга, 2022 йилда 88,5 фоизга, 2023 йилда
76,1 фоизга паст бўлган. Ушбу таҳлилий
кўсаткич натижалари, давлат қимматли қоғозлари бўйича иккиламчи бозорни РЕПО
битимлари орқали ривожлантириш истиқболли имконият эканлигини англатади.
Мазкур таклифнинг амалиётга жорий этилиши давлат қимматли қоғозлари
бўйича РЕПО битимлари умумий ҳажмининг кескин ошишига сабаб бўлган:
5-
расм. РЕПО битимлари умумий ҳажмининг қиёсий динамикаси
Ma
нб
a
:
Ўзбекистон Республикаси валюта биржаси” АЖ шарҳи
(2023)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, oktabr
www.e-itt.uz
492
Давлат қимматли қоғозлари бўйича РЕПО битимлари ҳажми 2023 йилда олдинги
йилга нисбатан 142 баробарга ошган.
Хулоса ва таклифлар.
Давлат қимматли қоғозларини Ўзбекистон Республикаси норезидентлари
ўртасида ҳам жойлаштириш орқали фонд бозорининг мазкур сегментини
ривожлантириш истиқболли йўналиш деб, ҳисоблаймиз.
Хулоса қилганда, Ўзбекистонда фонд бозорини ривожлантиришда нафақат хусусий
сектор, балки давлат секторининг ҳам ролини ва иштирокини ривожлантириш
зарурлигини таъкидлаймиз. Бу борада, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги, Марказий банк
эмиссионерлигида жойлаштириладиган давлат қимматли қоғозлари бозори
сегментини юқоридаги таклифлар асосида янада ривожлантириш истиқболли
эканлигини кўриш мумкин.
Aдабиётлар/Литература/Reference:
(2022): Ownershiр of Federal Seсurities
.
U.S. Deрartment of the Treasury.(2022)
"Foreign Рortfolio Holdings of U.S. Seсurities as of
(РDF)
.
Аксенов, П.А. Роль иностранных инвесторов в финансировании государственного
долга США / П.А. Аксенов // США и Канада: экономика, политика, культура. Ї
2014. №12. Ї
С
.82.
Соловова Е.В. Некоторые аспекты секьюритизированной формы публичных
заимствований в США // Вестник Университета им. О.Е. Кутафина (МГЮА). 2014. №4. Ї
С.163.
