Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
27
KICHIK BIZNESNI RIVOJLANTIRISHNING HUQUQIY-INSTITUTSIONAL ASOSLARI
PhD
Abdulxakimov Sirojiddin Nurboy o
‘
g
‘
li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0009-4690-9010
Annotatsiya.
Kichik biznesni rivojlantirishning huquqiy va institutsional asoslari
tadbirkorlikni rag‘batlantirish va iqtisodiy o‘sishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu mavzu kichik
korxonalarning rivojlanishini ta’minlovchi me’yoriy
-huquqiy bazalar, mulkiy huquqlar va siyosat
mexanizmlarini o‘rganib, moliyalashtirish
, bozorga kirish va nizolarni hal qilishda institutlarning
rolini ta’kidlaydi. Ushbu asoslarni tushunish to‘siqlarni kamaytirish, innovatsiyalarni yaxshilash
va barqaror biznes ekotizimlarini rag‘batlantirish strategiyalarini aniqlashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
kichik biznes, tadbirkorlik, ishlab chiqarish, innovatsiya, rivojlanish,
iqtisodiyot, daromad.
ПРАВОВЫЕ И ИНСТИТУЦИОНАЛЬНЫЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ МАЛОГО БИЗНЕСА
PhD
Абдулхакимов Сирожиддин Нурбой угли
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
Правовые и институциональные основы развития малого бизнеса
имеют решающее значение для стимулирования предпринимательства и
экономического роста. В этой теме рассматриваются нормативно
-
правовая база, права
собственности и политические механизмы, которые позволяют малым предприятиям
процветать, подчеркивая роль институтов в обеспечении доступа к финансам, выходе
на рынок и разрешении споров. Понимание этих основ помогает определить стратегии
по уменьшению барьеров, развитию инноваций и продвижению устойчивых бизнес
-
экосистем.
Ключевые слова:
малый бизнес, предпринимательство, производство, инновации,
развитие, экономика, доходы.
LEGAL AND INSTITUTIONAL FRAMEWORK FOR SMALL BUSINESS DEVELOPMENT
PhD
Abdulkhakimov Sirojiddin Nurboy coals
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The legal and institutional foundations of small business development are critical
for fostering entrepreneurship and economic growth. This topic explores the regulatory
frameworks, property rights, and policy mechanisms that enable small enterprises to thrive,
emphasizing the role of institutions in providing access to finance, market entry, and dispute
resolution. Understanding these foundations helps identify strategies to reduce barriers, enhance
innovation, and promote sustainable business ecosystems.
Key words:
small business, entrepreneurship, production, innovation, development,
economy, income.
UO‘K:
330.33
XI SON - NOYABR, 2024
27-35
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
28
Kirish.
O‘zbekistonda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning rivojlanishi va mazkur sektorni
davlat tomonidan tartibga solinishi yanada faollashib bormoqda. Mamlakatdagi ishbilarmonlik
muhitining tobora kengayishi kichik biznes subyektlarining rag‘bat asosidagi faoliyatini
ta’minlashga olib kelmoqda
ki, deyarli barcha tarmoqlardagi kichik biznes subyektlari yildan-
yilga miqdor jihatidan ortib bormoqda. Jumladan, 2022-2026-yillarda tadbirkorlik faoliyatini
tashkil qilish va doimiy daromad manbalarini shakllantirish uchun sharoitlarni yaratish,
xususiy sektorning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini 80 foizga va eksportdagi ulushini 60 foizga
yetkazish, mamlakatda 2026-yil yakuniga qadar ishsizlik darajasini kamida 2 baravar
qisqartirish rejasi qabul qilindi (
Фармон
, 2022).
Mamlakatda qabul
qilinayotgan me’yoriy hujjatlarda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
subyektlari uchun yanada keng shart-
sharoit yaratish, ularning erkin faoliyatini ta’minlash va
amalga oshayotgan islohotlarni yanada chuqurlashtirish va liberallashtirishga yo‘naltiril
gan
chora-
tadbirlar o‘z aksini topgan.
Adabiyotlar sharhi.
Klassik iqtisodiy maktab vakillaridan A.Smit (1776) fikriga ko‘ra, “
tadbirkor
–
bu
qandaydir tijorat g‘oyasini amalga oshirish va foyda olish maqsadidagi iqtisodiy tavakkalchidir,
uning o‘zi ishlab chiqarishni rejalashtiradi, tashkil qiladi va natijalarni o‘zi tasarruf etadi”.
Mazkur holat o‘z navbatida klassik maktab vakillari tomonidan ilgari surilgan raqobat erkinligi
holati bozor iqtisodiyotining muhim sharti ekanligidan dalolat beradi. Yana bir iqtisodchi olim
J.B.Sey (1980) fikricha, “
tadbirkor ishlab chiqarish doirasida boshqa insonlar faoliyatini tashkil
etadi
”. Ushbu berilgan ta’rifning mohiyatiga nazar soladigan bo‘lsak, olim o‘z tadqiqotida
tadbirkorlik faoliyati mohiyatini tushuntirishda ishlab chiqarish omillarini oqilona birlashtirish
va ularni kombinatsiyalashtirish evaziga foydani maksimallashtirish mumkinligiga e’tiborni
qaratadi.
Y.Shumpeter (2017) innovatsiyani tadbirkorlik ruhi bilan rag‘batlantirilgan ishlab
chiqari
sh omillarining yangi kombinatsiyasi sifatida ko‘rib chiqadi. Shunday qilib, ishlab
chiqarishning to‘rtinchi omili –
tadbirkorlik qobiliyati ajratiladi. Ushbu konsepsiyada
innovatsiyalarga iqtisodiy tizim rivojiga ta’sir etuvchi omil sifatida qarash zarurl
igi asoslanadi.
Mamlakatimiz iqtisodchi olimlaridan A.Abdullayev, Q.Muftaydinov, X.Aybeshovlar (2003)
kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining innovatsion rivojlanishining boshqaruv
tamoyillariga e’tibor qaratadilar. Boshqaruv tamoyillarida asos
iy ustuvorlik innovatsion
jarayonlarga asoslangan mahsulotlar assortimenti, ishlab chiqarishni takomillashtirishning
strategik imkoniyatlari va mahsulot ishlab chiqarishni kengaytirish rejasiga bog‘liqligi qayd
etiladi. Sh.D.Ergashxodjaeva (2014) tadqiqotlarida tadbirkorlik faoliyatida innovatsion
marketingning o‘ziga xos xususiyatlari, asosiy rivojlanish bosqichlari, shakllari, turlari hamda
uni korxonalar faoliyatiga tatbiq etish yo‘llari va usullariga asosiy e’tibor qaratadi. Q.B.Sharipov
(2020) ilmiy tadqiqotlarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning tarmoq jihatidan
ixtisoslashuv jarayonlarining samaradorligini oshirish innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni
amaliyotga joriy etish imkoniyatlarini kengaytirishni talab etishini ta’kidlaydi. T.T.Jo‘rayev,
R.A.Kalandarov tadqiqotlarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini innovatsion
rivojlantirishning kelajakdagi modellarini shakllantirishni strategik jarayonlariga ustuvorlik
beriladi. Sh.Sh.Boltayev, A.A.Raxmatov (2019) ilmiy tadqiqotlarida tadbirkorlikni innovatsion
rivojlantirishning obyektiv zaruriyati, tadbirkorlikni innovatsion rivojlantirishda qulay biznes
muhiti, marketing va klsterlarning o‘rni va ahamiyatini yoritib beradi. O.A.Aripov (2019) kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatini innovatsion rivojlanishini hududiy miqyosdan kelib
chiqqan holda yaxshilashga yo‘naltirilgan chora
-
tadbirlarni qo‘llash zaruriyatini qayd etadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
29
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqot ishlarini amalga oshirishda ilmiy tadqiqot metodologiyasida keng
qo‘llaniladigan usullardan foydalanildi. Ilmiy tahlil jarayonida ana shu ilmiy tadqiqot
usullaridan, xususan, kuzatish, umumlashtirish, guruhlash, taqqoslash, tahlil qilishda esa sintez
va tahlil usullaridan keng foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda kichik biznes sohada faoliyat olib borayotgan
korxonalar faoliyatini yanada erkinlashtirishga qaratilgan me’yoriy hujjatlarning qabul
qilinishi yildan-yilga iqtisodiy munosabatlar tizimida kichik korxonalarning ishtirokini
kengaytirib borish uchun zamin yaratmoqda deb aytish maqsadga muvofiq.
1-jadval
O‘zbekiston Respublikasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida iqtisodiy
islohotlarni amalga oshirish bosqichlari
Bosqichlar
Tavsifi
Birinchi bosqich
–
1991-1995-yillar
Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari faoliyatini
rivojlantirishning huquqiy-institutsional asoslari yaratilishi
Ikkinchi bosqich
–
1996-2005-yillar
Milliy iqtisodiyotning import o‘rnini qoplashni kengaytirish
hisobiga rivojlanishi. Kichik va xususiy tadbirkorlik faoliyatiga
davlat aralashuvining faollashuvi
Uchinchi bosqich
–
2006-2016-yillar
2005-yildan boshlab iqtisodiyotni chuqur modernizatsiyalash va
texnik jihatdan qayta qurollantirish ishlarining boshlanishi.
Biznes muhitining yaxshilanishi iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlar
va modernizatsiya jarayonlarining kichik korxonalar faoliyatiga
ijobiy ta’siri
To‘rtinchi bosqich
–
2016-yildan hozirga qadar
Kichik biznes sohasida faoliyat olib borayotgan korxonalar
faoliyatini yanada erkinlashtirish, innovatsion faolligini oshirishga
qaratilgan institutsional va tarkibiy islohotlarni davom ettirish
Manba:
Muallif ishlanmasi asosida tuzilgan.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirish bosqichlarini tahlil etish ushbu jarayonni besh bosqichga bo‘lish imkonini berdi.
Mustaqillikning dastlabki yillaridanoq mamlakatimiz iqtisodiyotida kichik biznesni
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratila boshladi. (
1-jadval).
Birinchi bosqich
–
1991-1995-yillar.
Mazkur bosqichda mamlakatimizda kichik va
xususiy tadbirkorlik subyektlarining shakllanishi va ular miqdorining keskin surʼatlarda oʻsishi
bilan tavsiflanadi. 1991-1995-
yillarda Oʻzbekistondagi kichik biznes
subyektlari 4,5
baravardan ortiq miqdorda oʻsgan boʻlsa, ulardagi ish bilan band boʻlganlar soni deyarli 2
baravar oshdi. Kichik korxonalar asosan yakka tartibdagi va oilaviy kichik korxonalar hamda
masʼuliyati cheklangan jamiyatlar sifatida tashkil etildi. Umuman olganda, boshlangʻich
bosqichda kichik biznes subyektlarining rivojlanishiga quyidagi omillar taʼsir koʻrsatdi:
•
sobiq Ittifoq davrida noqonuniy tarzda “yashirin” faoliyat koʻrsatib kelgan xususiy kichik
biznes birliklari qonuniy subyektlarga aylantirildi;
•
“kichik xususiylashtirish” dasturining amalga oshirilishi natijasida savdo, mahalliy
sanoat, xizmat koʻrsatish korxonalari, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini tayyorlash tizimi va
boshqa tarmoqlardagi koʻplab kichik korxonalar xususiy tadbirkor
lik subyektlariga
aylantirildi;
•
1994-
yilgacha boʻlgan davrda mamlakatda hukm surgan nisbatan liberal iqtisodiy muhit
ta’sirida kichik biznesning rivojlanishi davlat tomonidan yetarli darajada tartibga solinmadi,
boshqacha qilib aytganda, kichik korxonala
rning asosan “oʻz
-
oʻzicha” rivojlanish holati
kuzatildi;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
30
•
qadimdan oʻzbek xalqqiga xos boʻlgan tadbirkorlik va ishbilarmonlik xususiyatlarini
qoʻllab
-quvvatlovchi, kichik (ayniqsa, oilaviy) korxonalarning rivojlanishiga imkon yaratuvchi
bir necha asrlik a
nʼanalar qayta tiklandi;
•
ichki isteʼmol tovarlari va xizmatlar bozorining toʻyinmaganligi natijasida import
sohasidagi kichik tadbirkorlik rivojlandi. Chunki kichik tadbirkorlik subyektlarining miqdori
boshqa har qanday mulchilik shaklidagi korxonalarga nisbatan ichki bozor talablariga tezda
moslasha olishi bilan yuqori darajada oʻsishga erishdi va hokazo.
Shu bilan bir qatorda, kichik korxonalarni moliyaviy jihatdan qoʻllab
-quvvatlashga
qaratilgan maqsadli fondlar (masalan, 1993-yilda
“Biznes
-
fond” tashkil etildi va u 1995
-yili
xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirishga koʻmaklashish Fondiga aylantirildi)
tashkil etildi.
Ikkinchi bosqich
–
1996-2005-
yillarni o‘z ichiga oladi
. 1995-yil 28-avgustda
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasida kichik biznes
va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni qo‘llab
-
quvvatlash Davlat dasturi” qabul qilinishi va
uning amaliyotga tatbiq etila boshlanishi bilan bog‘liq jarayonlar mamlakatimizda kichik
korxonalar faoliyatini tashkil etish va ularni olib borishdagi yangi bosqichni boshlab berdi.
Ushbu bosqichda respublikadagi kichik biznes subyektlarining rivojlanishi oldingi bosqichga
qaraganda ma’lum darajada sustlashdi. 1996
-1998-yillarda kichik korxonalar sonining
qisqarishi bilan ulardagi band bo‘lganlarning soni ham qisqardi. 1998
-
yilda bu ko‘rsatkich
1995-yildagiga nisbatan 54 foizni tashkil etdi. Bunday holatni quyidagi vaziyatlar bilan
tushuntirish mumkin:
Ikkinchi bosqichda davlat
investitsiya faolligining o‘sishi moliyaviy resurslarning davlat
sektori foydasiga qayta taqsimlanishiga olib keldi;
1996-yilning kuzidan boshlab importni davlat tomonidan tartibga solish tizimining
kuchaytirilishi natijasida kichik korxonalarning import t
ovarlarga yo‘naltirilgan tadbirkorlik
faoliyatidan ko‘radigan daromadliligi ma’lum darajada qisqardi;
Faol investitsiya siyosatni amalga oshirishda davlat turli xil imtiyozli shart-sharoitlarni
yaratish orqali alohida tarmoqlar va ishlab chiqarish sohalari
ni qo‘llab
-quvvatlay boshladi.
Tabiiy ravishda, bunda yirik korxonalarning rivojlanishiga e’tibor qaratila boshlandi. Buning
natijasida kichik korxonalarning rivojlanishiga nisbatan kam yondashish hollari kuzatildi.
Umuman olganda, bu bosqichda davlat faol
ligining o‘sishi, bir tomondan, kichik biznes
subyektlarining faoliyatini qonuniy jihatdan tartibga soluvchi me’yoriy
-huquqiy hujjatlarning
ko‘p miqdorda qabul qilinishi, shuningdek, ushbu iqtisodiy sektorning rivojlanishini qo‘llab
-
quvvatlash infratuzilma
sini shakllantirish va rivojlantirishda namoyon bo‘lsa, boshqa
tomondan, kichik biznes faoliyatiga davlat va mahalliy boshqaruv organlarining asossiz
aralashuvi ma’lum darajada o‘sishida namoyon bo‘ldi. Buning oqibatida 1999
-yilga kelib,
O‘zbekistonda kichik korxonalarni rivojlantirish salohiyatidan to‘liq foydalanilmayotganligi
namoyon bo‘ldi. Bu esa, o‘z navbatida, kichik biznes faoliyatining rivojlanishiga xalaqit beruvchi
davlat aralashuvini cheklash hamda uning rivojlanishi uchun yanada qulay imkoniyatlar va
shart-sharoitlar tizimini takomillashtirish zaruriyatini yuzaga keltirdi.
Yuqorida keltirib o‘tilgan salbiy oqibatlarni oldini olish maqsadida quyidagi chora
-
tadbirlar amalga oshirildi:
2001-yilning 1-
oktyabrida “O‘zbekiston Respublikasida xususiy tadbirkorlik to‘g‘risida”gi
Nizom o‘rniga Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan 347
-
sonli “Tadbirkorlik
subyektlarini davlat ro‘yxatidan o‘kazish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom amaliyotga tatbiq etildi.
Natijada yangi kiritilgan tartibga asosan ro‘yxatdan o‘tish uchun zarur bo‘lgan hujjatlar soni 42
tadan 7-
25 tagacha kamaydi va ro‘yxatdan o‘tish jarayoni ham 17
-19 kundan 8-12 kungacha
qisqardi;
2003-yil 20-
avgustda Vazirlar Mahkamasining “Tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish uchun
ro‘yxatdan o‘tish tartibotlari tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi Qarori qabul
qilindi. Shu yilda tuman va shahar hokimliklari huzurida tadbirkorlik subyektlarini ro‘yxatdan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
31
o‘tkazish inspeksiyalari tuzildi va davlat ro‘yxatidan o‘tkazishda rozilik beruvchi ta
shkilotlar
soni keskin kamaydi.
2006-2016-yillar esa uchinchi bosqich hisoblanib,
bunda mamlakatimiz
iqtisodiyotidagi tarkibiy o‘zgarishlar va modernizatsiya jarayonlarining kichik korxonalar
faoliyatiga ta’siri, ularning kengayishi va kapitalga bo‘lgan eh
tiyojlarining ortishi, yuqori
malakali kadrlarga bo‘lgan talablarining o‘sib borishi bilan tavsiflanadi. 2011
-
yilning “Kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik yili” Davlat dasturi ning amaliyotga tatbiq etilishi natijasida
hududlarda biznes muhitining yaxshilanishi, korxonalarni tashkil qilish hamda kichik
korxonalar va tadbirkorlarni ro‘yxatdan o‘tkazish tartib
-qoidalari, kichik biznes subyektlari
uchun soliq va boshqa majburiy to‘lovlarda imtiyozlarning joriy etilishi bilan bir qatorda davlat
mutasaddi tashkilotlari uchun topshiriladigan hisobotlariga yanada soddalik va yengilliklar
kiritila boshlandi.
Mamlakatimiz amaliyotida kichik biznesning keng tarqalgan turlaridan yana biri bu yakka
tartibdagi tadbirkorlik hisoblanadi. Bu turdagi tadbirkorilk faoliyatini olib borayotgan
fuqarolar shaxsiy ish hujjatlari, blankalar, muhr, shtamplardan foydalanishga haqli bo‘lib,
ularning matnlari mazkur shaxs yakka tartibdagi tadbirkor ekanligidan dalolat berishi talab
etiladi. Yakka tartibdagi tadbirkorlikni amalga oshirish uchun er-xotindan biri er-xotinning
umumiy birgalikdagi mol-mulkidan foydalanadigan hollarda, agar qonunda, xususan, nikoh
shartnomasida yoxud er-
xotin o‘rtasidagi boshqa turdagi kelishuvda mulkiy munosabatlarga
oid turli holatlar nazarda tutilgan bo‘l
masa, er (xotin) ning roziligi talab etiladi.
Hozirda mamlakatimizda kichik biznes faoliyatini amalga oshirishning huquqiy asoslarini
quyidagilar tashkil etadi:
–
O‘zbekiston Respublikasining “Raqobat to‘g‘risida”gi qonuni;
–
O‘zbekiston Respublikasining “Oilaviy tadbirkorlik to‘g‘risida”gi qonuni;
–
O‘zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari
to‘g‘risida”gi qonuni;
–
O‘zbekiston Respublikasining “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar
huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonuni;
–
O‘zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati sohasidagi ruxsat berish tartib
-
taomillari to‘g‘risida”gi qonuni;
–
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012
-yil 16-iyuldagi PF-4453-
sonli “Statistik,
soliq, moliyaviy hisobotlarni, litsenziyalanadigan faoliyat turlarini va ruxsat berish tartib-
taomillarini tubdan qisqartirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni;
–
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012
-yil 18-iyuldagi PF-4455-sonli
“Ishbilarmonlik muhitini yanada tubdan y
axshilash va tadbirkorlikka yanada keng erkinlik
berish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni va boshqalar.
2016-
yildan hozirga qadar bo‘lgan davrdagi
muhim jihat bu O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmonining qabul qilinishi va unda iqtisodiyotda davlat ishtirokini
kamaytirish, xususiy mulk huquqini himoya qilish va uning ustuvor mavqeyini yanada
kuchaytirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik rivojini rag‘batlantirishga qaratilgan
institutsional va tarkibiy islohotlarni davom ettirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab
qo‘yilishi bilan alohida
e’tiborlidir.
2017-yil sentyabr oyidan boshlab mamlakatimizda erkin valyuta konvertatsiyasini
amaliyotga tatbiq etish chora-tadbirlarining amalga oshirilishi, kredit-moliya tizimidagi qayta
moliyalash stavkasining 9 foizdan 14 foizga ortishi, banklardagi kreditlash tartibidagi ssuda
stavkalarining o‘zgarib borishi o‘z navbatida kichik korxonalar shakllanishining
mamlakatimizdagi keyingi bosqichni boshlab berdi deb aytish maqsadga muvofiq.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 5-iyulda qabul qili
ngan “Yoshlarga oid
davlat siyosati samaradorligini oshirish va O‘zbekiston yoshlar ittifoqi faoliyatini qo‘llab
-
quvvatlash to‘g‘risida”gi PF
-5106-son
Farmoni ijrosini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
32
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 16-oktyabr
da “Yoshlar tadbirkorlik
klasterlarini tashkil etishga doir tashkiliy chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi 834
-sonli Qarori qabul
qilindi. Ushbu Qaror doirasida quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish belgilandi:
–
yoshlarga tadbirkorlik faoliyatini boshlash va yuritish uchun klaster hududida ishlab
chiqarish maydonlari taqdim etish orqali ularni tadbirkorlik faoliyatiga jalb qilish;
–
yosh tadbirkorlarga ruxsat beruvchi hujjatlarni, kreditlar olish, biznes-rejalar
tayyorlash, marketing tadqiqotlari o‘tkazish,
savdo bozorlarini topish va boshqalar uchun zarur
hujjatlarni tayyorlashda amaliy ko‘maklashish;
–
yoshlarga biznesni yuritish asoslarini o‘rgatish, kadrlar malakasini oshirish va ularni
qayta tayyorlash kurslarini tashkil etish, shuningdek, yosh tadbirkorlarga malakali xodimlarni
tanlashda yordam berish;
–
startaplar tashkil etish uchun biznes-inkubatorlar vazifalarini amalga oshirish, yosh
tadbirkorlarning raqobatbardoshligini oshirish, ular faoliyatini barqaror rivojlantirish (Қарор,
2017).
Shu bilan bi
r qatorda yosh tadbirkorlarni qo‘llab
-quvvatlash maqsadida ajratiladigan
imtiyozli kreditlarni olish uchun quyidagi talablar qo‘yildi:
–
klasterlar hududida joylashgan ishlab chiqarish maydonlari faqat O‘zbekiston yoshlar
ittifoqiga a’zo bo‘lgan yosh tadbirkorlarga korxona tashkil topguniga qadar, ammo 5 yildan ko‘p
bo‘lmagan muddatga ijara haqining “nol” stavkasi bo‘yicha ijaraga beriladi;
–
klasterlarda yoshlarga maslahat berish, tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan
bog‘liq zarur hujjatlarni tayyorlashda amaliy yordam ko‘rsatish xizmatlari bepul amalga
oshiriladi;
–
klaster hududida joylashtiriladigan tadbirkorlik subyekt xodimlarining shtati 35
yoshgacha bo‘lgan shaxslar bilan to‘ldirilishi va ular xodimlar umumiy sonining kamida 70
foizini tashkil etishi kerak;
–
foydalanilmayotgan, shu jumladan erkin iqtisodiy va kichik sanoat zonalari hududida
joylashgan davlat mulki O‘zbekiston yoshlar ittifoqi a’zosi bo‘lgan yosh tadbirkorlarga
O‘zbekiston yoshlar ittifoqining shahar hamda tuman kengashlarining iltimosiga ko‘ra 5 yildan
ko‘p bo‘lmagan muddatga ijara haqining “nol” stavkasi bo‘yicha ijaraga beriladi.
Davlatimiz rahbari Sh.Mirziyoyev tomonidan 2018-
yilga yurtimizda “Faol tadbirkorlik,
innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llab
-quvvat
lash yili” deb nomlandi.
Faol
tadbirkorlik
biznes faoliyatini innovatsion, ya’ni zamonaviy yondashuvlar, ilg‘or texnologiya va
boshqaruv usullari asosida tashkil etadigan iqtisodiy yo‘nalishdir.
Faol tadbirkorlik biznes faoliyatini innovatsion, ya’ni zamonaviy yondashuvlar, ilg‘or
texnologiya va boshqaruv usullari asosida tashkil etadigan iqtisodiy yo‘nalishdir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017–
2021-
yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasini “Faol
investitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risidagi
farmoniga muvofiq esa 2018-yilda iqtisodiyot, ijtimoiy soha va davlat boshqaruviga zamonaviy
ilm-
fan yutuqlari, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha kompleks chora
-
tadbirlar amalga oshirildi.
Davlat dasturi doirasida 21 trillion so‘m va 1 milliard AQSh dollarig
a
teng 76 mingta loyiha amalga oshirildi. “Har bir oila –
tadbirkor” va “Yoshlar –
kelajagimiz”
dasturlari doirasida 2 trillion so‘mga yaqin mablag‘ ajratilib, joylarda 2 600 dan ortiq biznes
loyihalar amalga oshirildi (Фармон, 2017).
Bundan tashqari, iqti
sodiy rivojlanishni rag‘batlantirish, ishbilarmonlik muhiti va
investitsiyaviy jozibadorlikni yaxshilash, aholi daromadlarini oshirish va biznes uchun soliq
yukini
kamaytirishga
qaratilgan
O‘zbekiston
Respublikasining
soliq
siyosatini
takomillashtirish kon
sepsiyasi qabul qilindi. Xususan, yagona ijtimoiy to‘lov stavkasining 12
foizgacha pasaytirilishi hamda yuridik shaxslarning aylanmasi (tushumi)dan davlat maqsadli
jamg‘armalariga undiriladigan majburiy ajratmalarning bekor qilinishi korxonalar ixtiyorida
qo‘shimcha mablag‘lar qolishi uchun shart
-sharoit yaratdi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
33
Mamlakatimizda har bir oilaning tadbirkorlik bilan shug‘ullanishi va barqaror daromad
manbasiga ega bo‘lishi uchun shart
-sharoitlar yaratish maqsadida 2018-yil 7-iyun kuni
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Har bir oila –
tadbirkor” dasturini amalga oshirish
to‘g‘risida”gi PQ
-3777-sonli Qarori (2018) qabul qilindi. Qaror doirasida davlat dasturini
amalga oshirishning quyidagi ustuvor yo‘nalishlari belgilandi:
–
tadbirkorlik bilan shug‘ullanish
istagida bo‘lgan aholining tadbirkorlik tashabbuslarini
har tomonlama qo‘llab
-quvvatlash, ularga imtiyozli kreditlar ajratish hamda tadbirkorlik
faoliyatini tashkil etish va amalga oshirishning har bir bosqichida mutasaddi idoralar
tomonidan tizimli amali
y yordam ko‘rsatilishini ta’minlash;
–
tadbirkorlik va daromad keltiradigan mehnat faoliyati bilan shug‘ullanmagan aholiga
tadbirkorlik ko‘nikmalarini o‘rgatish va tegishli faoliyat turini tashkil qilishga amaliy yordam
ko‘rsatish;
–
tadbirkorlik subyektlari faoliyatini kengaytirishga amaliy yordam berish orqali
qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratish;
–
kasanachilik va kichik hajmda ishlab chiqaruvchi subyektlarni (mikrofirmalarni) tashkil
etish uchun moliyaviy yordam berish orqali aholiga qo‘shimcha daromad
ishlab topish
imkoniyatini yaratish;
–
qishloq va mahallalarning ixtisoslashuvini (hunarmandchilik, tikuvchilik, qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarining ayrim turlarini yetishtirish, ixcham issiqxonalar tashkil qilish va
boshqalar) hisobga olgan holda mazkur sohada ijobiy natijalarga erishgan ishbilarmonlik
tajribasiga ega tadbirkorlarni mahallalarda yangi biznes faoliyati bilan shug‘ullanishni
boshlagan oilalarga biriktirish
–
mini-klasterlar tashkil etish;
–
joylarda oilaviy tadbirkorlikka ko‘rsatiladigan xizmatlar ko‘lamini tubdan kengaytirish,
tadbirkor oilalarning ishlab chiqargan mahsulotlari savdosini tashkil qiluvchi bozor
infratuzilmasi obyektlari, xizmat ko‘rsatish va servis shoxobchalarini barpo etish;
–
qishloq va mahallalarda bo‘sh turgan yer mayd
onlarini yangi tashkil etilayotgan oilaviy
tadbirkorlik subyektlariga berish orqali aholi uchun qo‘shimcha ish o‘rinlari va daromad
manbalarini yaratish;
–
vaqtinchalik moliya-
xo‘jalik faoliyatini amalga oshirmayotgan hamda davlat ro‘yxatidan
o‘tmasdan fa
oliyat yuritayotgan tadbirkorlarni aniqlab, ular faoliyatini tiklash va
qonuniylashtirish yuzasidan aniq chora-
tadbirlarni amalga oshirish (Қарор, 2018).
Qarorda tijorat banklari tomonidan oilaviy tadbirkorlikka kreditlar ajratish tartibi
bo‘yicha quyidagi
yo‘nalishlar belgilandi:
bazaviy hisoblash miqdorining yuz ellik baravarigacha miqdorda
–
oilaviy tadbirkorlikni
rivojlantirish uchun hududlarni ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha sektorlar rahbarlari va
mahalla fuqarolar yig‘ini tavsiyanomalari;
bazaviy hisoblash miqdorining ming baravarigacha miqdorda
–
belgilangan tartibda
davlat ro‘yxatidan o‘tgan kichik tadbirkorlik subyektlariga uchinchi shaxs kafilligi, sug‘urta
polislari, kredit hisobiga sotib olinayotgan mol-
mulklar garovi, Jamg‘armaning
kafilligi va
qonun hujjatlari doirasidagi boshqa ta’minot turlari;
bazaviy hisoblash miqdorining ming baravaridan ortiq miqdorda
–
tadbirkorlik
subyektlarining investitsiyaviy loyihalarini kreditlashda qonun hujjatlari doirasida belgilangan
ta’minot turlariga asosan ajratiladi (Қарор, 2018).
2019-yilning 14-
may kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik
faoliyatini qo‘llab
-quvvatlash va himoya qilish tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF
-5718-sonli Farmoni qabul qilindi. Farmon doirasida
mamlakatimizda tadbirkorlikni rivojlantirish, investitsiyalarni jalb qilish va biznesni yuritish
uchun qulay muhit yaratish, tadbirkorlarning qonuniy manfaatlarini himoya qilishning
huquqiy kafolatlarini mustahkamlashga qaratilgan amaliy vazifalar belgilab berildi.
2019-yilning 20-
noyabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mamlakatda
biznes muhitini yanada yaxshilash va tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlash tizimini
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
34
takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ
-4525-sonli Qarori qabul qilindi. Qarorning
ijrosini ta’minlash orqali O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishni
yengillashtirish va rag‘batlantirish maqsadida sohaga oid qator tartibotlar tanqidiy qayta ko‘rib
chiqilib, eskirgan, zamon talabiga
javob bermaydigan byurokratik to‘siq va g‘ovlar bekor
qilindi. Ko‘rilgan choralar natijasida respublikada ishbilarmonlik muhiti yaxshilandi,
tadbirkorlik subyektlari va xususiy investorlar uchun keng imkoniyatlar yaratildi.
2020-yilda jahonda global daraja
da avj olgan “COVID
-
19” pandemiyasi davrida ham
mamlakatimizda kichik biznes va tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlashga qaratilgan ishlar izchil
davom ettirildi. Xususan, 2020-yil 3-
aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Koronavirus pandemiyasi davri
da aholi, iqtisodiyot tarmoqlari va tadbirkorlik subyektlarini
qo‘llab
-
quvvatlashga doir qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida”gi PF
-5978-sonli Farmoni
qabul qilindi. Unga ko‘ra, karantin tadbirlari davrida o‘z faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘lgan
tadb
irkorlik subyektlari tomonidan davlat mulkidan foydalanganlik uchun ijara to‘lovlarini
hisoblash va undirish,
o‘z faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘lgan yakka tartibdagi tadbirkorlar
uchun jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i qat’iy belgilanga
n summasini hisoblash
to‘xtatildi, o‘z faoliyatini to‘xtatgan yoki tovarlar realizatsiyasidan tushumi joriy yilning
birinchi choragidagi o‘rtacha oylik miqdoriga nisbatan ko‘proqqa kamaygan mikrofirma va
yakka tartibdagi tadbirkorlarga soliq organlarini xabardor qilgan holda 2020-yil 1-oktyabriga
qadar soliqlarni foizsiz (bo‘lib
-
bo‘lib to‘lash) huquqi berildi
(Фармон, 2020).
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi “2022
-2026-yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-60-son Farmoni
kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirishga xizmat qiluvchi amaliy dastur
hisoblanadi. Ushbu farmonga muvofiq tadbirkorlik faoliyatini tashkil qilish va doimiy daromad
manbalarini shakllantirish uchun sharoitlar yaratish, xususiy sektorning Yalpi ichki
mahsulotdagi ulushini 80 foizga va eksportdagi ulushini 60 foizga yetkazish ko‘zda tutilgan. Har
yili O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tadbirkorlar bilan “Ochiq muloqoti”ni o‘
tkazish,
hududlarda 200 ta yangi sanoat zonalarini tashkil etish va biznes-inkubatorlar tizimini va
xorijiy tajriba asosida faktoring amaliyotini rivojlantirish rejalashtirilgan.
2026-yil borib tadbirkorlik subyektlariga soliq yuklamasini yalpi ichki mahsulotning 27,5
foizidan 25 foizi darajasiga kamaytirish. Hududlarda tadbirkorlikni qo‘llab
-quvvatlash, ishsizlik
va kambag‘allikni qisqartirish bo‘yicha mavjud tuzilmalar faoliyatini takomillashtirish.
Tadbirkorlik subyektlari o‘z faoliyatini boshlashi uchun zarur ma’lumotlarni erkin
foydalanishga chiqarish. Qurilish faoliyatida qurilish nuqsonlari yoki muammolarining oldini
olish. Iqtisodiyotda davlat ishtirokini qisqartirish va xususiy sektorga keng yo‘l ochish.
Iqtisodiy munosabatlarda erkin bozor tamoyillarini joriy etishni kengaytirish kabi ustuvor
vazifalar belgilangan
(Фармон, 2022).
Fikrimizcha, qayd etib o‘tilgan chora
-tadbirlar mamlakatimizda ishbilarmonlik muhitini
yanada yaxshilashga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Kichik biznes va tadbirkor
likni
faollashtirishga, innovatsion g‘oyalarni keng joriy etishga va texnologiyalarni qo‘llab
-
quvvatlashga jiddiy e’tiborni qaratish bu kabi muammolarni bartaraf etishga olib keladi.
Xulosa va takliflar.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holsa xulosa qilsak huquqiy va institutsional asoslar
kichik biznesning o‘sishi va barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Kuchli
me’yoriy
-
huquqiy baza, shaffof huquqiy tizimlar va qulay institutsional qo‘llab
-quvvatlash
kichik korxonalarning iqtisodiy r
ivojlanishiga hissa qo‘shish bilan birga rivojlanishini
ta’minlaydi. Biroq, byurokratik to‘siqlar, moliyaviy imkoniyatlarning etarli emasligi va qonuniy
huquqlardan xabardorlikning cheklanganligi kabi muammolar ko‘pincha taraqqiyotga
to‘sqinlik qiladi.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun hukumatlar tartibga solish jarayonlarini
soddalashtirishi va kichik biznes uchun muvofiqlik yuklarini kamaytirishi kerak. Bundan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
35
tashqari, mustahkam davlat-xususiy sheriklikni yaratish moliyalashtirish va maslahat
xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini oshirishi mumkin. Huquqiy va institutsional resurslar
to‘g‘risida xabardorlik dasturlarini oshirish tadbirkorlarning imkoniyatlarini kengaytirib,
ularning tizim ichida yanada samarali ishlashiga imkon beradi.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Абдуллаев А, Муфтайдинов Қ, Айбешов X. (2003) Кичик бизнесни бошқариш. Дарслик.
–Т., «Молия» нашриёти, 192 б.
Арипов О.А. (2019) Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш ҳамда
ишбилармонлик муҳитини яратиш. “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий
электрон журнали. № 2, март
-
апрель.
Болтаев
Ш.Ш,
Рахматов
А.А.
(2019)
Тадбиркорликни
инновацион
ривожлантиришнинг айрим жиҳатлари. “Халқаро молия ва ҳисоб” илмий электрон
журнали. № 5, октябрь.
Қарор
(2017) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 16
октябрдаги “Ёшлар тадбиркорлик кластерларини ташкил этишга доир ташкилий чора
-
тадбирлар тўғрисида”ги 834
-
сонли Қарори.
Қарор
(2018) Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 7 июндаги ““Ҳар
бир оила –
тадбиркор” дастурини амалга ошириш тўғрисида”ги ПҚ
-3777-
сонли Қарори.
Смит А. (1776) Исследование о природе и причинах богатство народов (Книга1
-III). -
М.:”Наука”,192.
-
С. 174, 176.
Сэй Ж.Б. (1980) Трактат и политической экономии. –
М.: Экономика. –С. 17.
Фармон
(2017)
Ўзбекистон Республикаси Президентининг
2019 йил 17 январдаги
“
2017
—
2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор
йўналиши бўйича ҳаракатлар стратегиясини «Фаол инвестициялар ва ижтимоий
ривожланиш йили»да амалга оширишга оид давлат дастури тўғрисида”ги
ПФ
-5635-
сон
Фармони.
Фармон (2022) Ўзбекистон Республикаси Президентининг“2022
-
20226 йилларга
мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ПФ
-60-
сон
Фармони.
Шарипов Қ.Б. (2020) Кичик тадбиркорлик фаолиятида тармоқ бўйича
ихтисослашув жараёнларини такомиллаштириш. Иқтисодиёт фанлари бўйича
фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация
автореферати. Т.:61 б.
Шпалтаков В.П. (2017) Шумпетер о проблемах инновационного развития //
Инновационная экономика и общество. № 2. С. 25–
34.
Эргашходжаева Ш.Д.
(2014)
Инновацион маркетинг. Дарслик.–Т.: ТДИУ,
Иқтисодиёт,–178 бет.
