Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
133
ZAMONAVIY MASSIVLARDA AHOLIGA KO’RSATILADIGAN XIZMATLAR
VA ULARNI TAVSIFLASH
Ismailov Najmiddin Ilxamovich
Samarqand davlat arxitektura-qurilish universiteti
ORCID: 0009-0009-6482-7684
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zamonaviy massivlarda aholi farovonligi va turmush
darajasini oshirishda xizmatlarning o’rni, o’ziga xosligi, xizmatlar
tarkibiga kiruvchi faoliyat
turlari kabilar yoritilgan. Xizmatlar faoliyatining iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha ulushi tahlil
qilingan.
Kalit so’zlar:
zamonaviy massiv, xizmat ko’rsatish, samarali boshqarish, aholi turmush
darajasi, turmush sifati, aholining bandlik darajasi, aholi daromadlari.
УСЛУГИ, ОКАЗЫВАЕМЫЕ НАСЕЛЕНИЮ В СОВРЕМЕННЫХ МАССИВАХ
И ИХ ОПИСАНИЕ
Исмаилов Нажмиддин Илхамович
Самаркандский государственный
архитектурно
-
строительный университет
Аннотация.
В данной статье описывается роль услуг в повышении благосостояния
и уровня жизни населения современных массивов, их уникальность, а также виды
деятельности, входящие в услуги. Проанализирована доля сферы услуг по видам
экономической деятельности.
Ключевые слова:
современный массив, предоставление услуг, эффективное
управление, уровень жизни населения, качество жизни, уровень занятости населения,
доходы населения.
SERVICES PROVIDED TO THE POPULATION IN MODERN AREAS
AND THEIR DESCRIPTION
Ismailov Najmiddin Ilxamovich
Samarkand State University of
Architecture and Construction
Abstract.
This article describes the role of services in improving the well-being and standard
of living of the population of modern areas, their uniqueness, as well as the types of activities
included in services. The share of the service sector by types of economic activity is analyzed.
Keywords:
modern areas, provision of services, effective management, standard of living of
the population, quality of life, level of employment of the population, income of the population.
UO
‘
K: 338.465.4
XI SON - NOYABR, 2024
133-138
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
134
Kirish.
So‘nggi yillarda yurtimizda
aholi turmush darajasini oshirish
maqsadida Yangi
O‘zbekistonga xos bo‘lgan bir qator zamonaviy bunyodkorlik ishlari amalga
oshirilmoqda.
Mamlakatimizning barcha hududlarida xalqaro darajadagi bino va inshootlar majmualari bilan
bir qatorda zamonaviy massivlar qad rostlayapti. Aholi uchun qurilayotgan uy-joylar soni
yildan-yilga ortib, ularni arzon narxlarda sotib olish uchun fuqarolarimizga qator qulayliklar
yaratib berilmoqda. Aholining uy-joy sharoitini yaxshilash, hududlarda zamonaviy
shaharsozlik talablari asosida ko‘p qavatli uy
-joylar, ijtimoiy soha va infratuzilma obyektlari
hamda muhandislik kommunikatsiya tarmoqlari qurilishini jadallashtirish,
е
r resurlaridan
oqilona foydalanish va aholi punktlarining urbanizatsiya jarayonlarini rivojlantirish maqsadida
2022-
yildan boshlab hududlarda “Yangi O‘zbekiston” massivlari barpo etila boshlandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezide
ntining 2021-yil 9-
dekabrdagi “Yangi O‘zbekiston”
massivlarini qurish va hududlarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF
-32-sonli Farmoni (2021) qabil qilindi. Farmonga muvofiq 29 ta
massiv tanlab olingan bo’lib
,
619 ta uy-
joy (21 ming 321 xonadon), 18 ta maktab, 24 ta bog‘cha,
15 ta tibbiyot muassasasi qurish rejalashtirilgan
buning uchun 1015 gektar er maydoni
ajratilga. Ushbu er maydonida zamonaviy ko’p qavatli uylar, ijtimoiy soha, bozor infratuzilmasi
va muh
andislik ob’ektlari joylashtirish bo’yicha bosh reja loyihalari ishlab chiqilgan. Bundan
tashqari har bir hududning tabiiy iqlimidan kelib chiqib massivlarda daraxtlar ekish va
ko’kalamlashtirish ishlariga ham alohida e’tibor qaratilgan. Shubxasiz “Yangi O’zbekiston”
massivlari xozirgi davr talabiga to’liq javob bera oladigan zamonaviy massivlarga aylanadi.
Mana shu zamonaviy massivlarda aholiga sifatli va qulay bo’lgan xizmatlarni ko’rsatish
bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Bu esa
zamonaviy massivlarda xizmat
ko‘rsatish sohasini tashkiliy
-
iqtisodiy jihatdan to‘g‘ri shakllantirish muhimligini anglatadi.
Chunki, ushbu sohaning rivojlanishi tashkiliy jihatdan optimal va xizmatlar bozori
konyunkturasiga nisbatan egiluvchan bo‘lsa, xizmat
ko‘rsatish sifati va samaradorligi
shunchalik yuqori bo‘ladi. Xizmat ko‘
rsatish s
ohasining to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish milliy iqtisodiyot
miqyosida bir qator ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni bartaraf etishga sabab bo‘ladi.
Adabiyotlar sharhi.
Zamonaviy massivlarda aholiga ko’rsatilayotgan xizmatlar bugungi kunda xukumat
darajasiga ko’tarilib ulgurdi. Zamonaviy massivlarda xizmatlar sohasining ortib borishi aholi
turmush darajasining yaxshilanishiga to’g’ridan to’g’ri ta’sir etadi. Bunday xizmat
lar barchasi
aholi farovonligi uchun xizmat qiladi. Shundan kelib chiqqan holda zamonaviy massivlarda
aholining qulay va zamonaviy yashash shoroitlarini yaratish uchun Abdurahmonov (2009)
“turmush darajasi” tushunchasining mazmunini iste’mol sohasi bilan c
heklaydigan mualliflar
nuqtai-
nazarini to‘g‘ri deb hisoblaydi. Uning fikricha, turmush darajasi deganda, aholining
zarur moddiy va nomoddiy ne’matlar va xizmatlar bilan ta’minlanish darajasi, ularni iste’mol
qilish darajasi tushuniladi.
Muxitdinov (2009) aholi turmush darajasini oshirish hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishiga bog‘liqligini o‘rganadi va aholi turmush darajasini oshirishga xizmat ko‘rsatish
sohasini rivojlantirishning ta’sirini yoritib beradi.
Mening fikrimizcha, aholi turmush darajasi juda keng tushuncha. U bevosita birqancha
sohalar bilan chambarchas bog’langan. Shunday sohalardan biri xizmat ko’rsatish hisoblanadi.
Bundan tashqari aholi daromadlari, bandligi va turmush darajasiga bog’liqliklarni sanab
o’tishimiz mumkin. Zamonaviy t
urar joy massivlarda aholi istiqomad qiladi. Ularga sifatli va
samarali xizmat ko’rsatishni tashkil qilishni muhim deb hisoblayman.
Aholining turmush darajasi va daromadlari ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish
sohalarining samaradorligi, ilmiy-texnik taraqqiyot darajasi, aholining madaniy-
ma’rifiy
saviyasi, milliy xususiyatlari, siyosiy hokimiyat va boshqalar bilan bog‘liq. Bu boradagi
izlanishlar aholi turmush darajasini oshirish mamlakatning har bir aholisiga to‘g‘ri keladigan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
135
yalpi ichki mahsulot va bo
shqa ko‘rsatkichlar orqali baholab borilgan. Bu borada XX asrning
80 yillaridan boshlab aholi turmush darajasi oshishini baholashda inson potensiali taraqqiyoti
indeksi hisoblanib boshlangan, u nafaqat jamiyatda moddiy boyliklarning taqsimlanishini, balki
insonlarni har tomonlama mukammal rivojlanishi imkoniyatlarini o‘z ichiga olgan. Inson
potensiali taraqqiyoti indeksi uch imkoniyatni
–
hayot davri va sog‘lomlik, ta’lim olish va
bilimni mustahkamlash hamda aholining turmush kechirishini ta’minlovchi еtar
li daromadlar
darajasini o‘rganadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot jarayonida iqtisodiy taxlil, statistik guruhlash, tizimli va qiyosiy tahlil va boshqa
ussullar qo‘llanilgan
Tahlil va natijalarmuhokomasi.
Zamonaviy massivlarda aholi munosib hayot kechirishi uchun qulay sharoit yaratilishi
muhum hisoblanadi. Aholi munosib hayot kechirishi ijtimoiy-
iqtisodiy tushuncha bo‘lib, u
insonlar hayotining xizmat ko’rsatish bilan ham bog‘liq munosabatlarini o‘z ichiga oladi.
Aholining turmush darajasini o‘rganishga turli yondashuvlar bo‘lishi mumkin va
iqtisodiyotning alohida tarmoqlarini rivojlantirish orqali aholi turmush darajasini oshirishni
o‘rganish zarur deb hisoblayman. Shu nuqtai
-nazardan zamonaviy massivlarda xizmat
ko’rsatish faoliyatini rivojlantiris
h aholi turmush darajasini oshirishning muhim omili sifatida
qarayman.
Xizmatlar ko’rsatish sohasini rivojlantirish maqsadida amalga oshirilayotgan dasturlar va
chora - tadbirlar natijasida mamlakatimizda sohaning YaIM hamda YAHMdagi ulushi oxirgi
yillarda
o’sish darajada bo’lmoqada.
1- jadval
2021-2024 (yan-
sent) yillarda iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha
YAHM ishlab chiqarish hajmi va uning ulishi
№
Iqtisodiy
faoliyat
turlari
bo‘yicha
YAHM
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil yan.-sent.
Summa,
ml
rd
Jami YaH
Mdag
i
ulis
hi (
%)
Summa,
ml
rd
Jami YaH
Mdag
i
ulis
hi (
%)
Summa,
ml
rd
Jami YaH
Mdag
i
ulis
hi (
%)
Summa,
ml
rd
Jami YaH
Mdag
i
ulis
hi (
%)
1. Mahsulotlarg
a sof soliqlar
1 109,2
2,1%
1 574,1
2,5%
1 389,2
1,9%
1 121,2
1,5%
2.
Qishloq,
o‘
rmon va
baliqchilik
xo‘jaligi
23 622,4 43,9% 24 652,2 39,5% 28 786,2 38,8% 23 662,6 32,6%
3.
Sanoat
7 789,8 14,5% 9 731,6
15,6% 11 184,8 15,1% 11 014,2 15,2%
4.
Qurilish
3 137,2
5,8%
3 742,9
6,0%
4 235,0
5,7%
4 036,6
5,6%
5.
Xizmatlar
18 091,3 33,7% 22 739,5 36,4% 28 520,1 38,5% 32 707,4 45,1%
Jami
53 749,9 100,0% 62 440,3 100,0% 74 115,3 100,0% 72 542,0 100,0%
Manba:
Samarqand viloyat statistika boshqarmasi ma'lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
136
Samarqand viloyati misolida tahlil
qiladigan bo’lsak, oxirgi yillar hududda YaHM usish
ko’rsatkichlarini qayd etmoqda. Yuqorida keltirilgan 1
-
jadval ma’lumotlariga nazar soladigan
bo’lsak, 2021 yilda qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi 23622.4 mlrd. so’mni, sanoat 7789.8
mlrd. so’mni,
qurilish 3137.2 mlrd. so’mni va xizmatlar 18091.3 mlrd. so’mni tashkil etganligini
ko’rishimiz mumkin. 2022 yilda qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi 24652.2 mlrd. so’mni,
sanoat 9731.6 mlrd. so’mni, qurilish 3742.9 mlrd. so’mni va xizmatlar 22739.5
mlrd. so’mni
tashkil etganligini ko’rishimiz mumkin. 2023 yilda qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi
28786.2 mlrd. so’mni, sanoat 11184.8 mlrd. so’mni, qurilish 4235.0 mlrd. so’mni va xizmatlar
28520.1 mlrd. so’mni tashkil etganligini ko’rishimiz mum
kin. 2024 (yanvar
–
sentyabr oylari)
yilda qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi 23622.6 mlrd. so’mni, sanoat 11014.2 mlrd. so’mni,
qurilish 4036.6 mlrd. so’mni va xizmatlar esa 32707.4 mlrd. so’mni tashkil etganligini
ko’rishimiz mumkin. YaHM 2021 yilga nisbatan 2023 yil 137.9% ga o’sganligigni ko’rishimiz
mumkin. Shundan xizmatlar hajmi 157.6 %ga, ya’ni 10428.8 mlrd. so’mga ko’p degani.
Bunday o’sish ko’rsatkichlari hukumat tomonidan olib borilayotgan tadbirlar natijasi deb
hisoblayman.
Aholining o’sishi va xizmatlarga bo’lgan talabi yildan yilga ortib bormoqda. Mana
shu tadbirlarda belgilangan barcha chora-tadbirlarni amalda bajarilishi, aholi daromadlarining
oshishi va turmush darajasining ko’tarilishi, qishloqlarda ijtimoiy infratuzilm
ani yanada
rivojlantirish, zamonaviy infratuzilma shaxobchalarini tashkil etish, yangi ish o’rinlarini barpo
etish, xizmat ko’rsatish va servis sohasini, ta’lim tizimini, aholining tibbiy madaniyatini yanada
rivojlantirishga yo’l ochib bermoqda. Zamonaviy
massivlarda aholi munosib hayot kechirishiga
imkon bermoqda. Shu bilan bir qatorda aholining turmush darajasini oshirishga xizmat
qilmoqda. Bunday rivojlanish zamonaviy massivlarimizda infratuzilmani yanada rivojlanishiga
imkon beradi. Aholi turar joy mass
ivlari uchun eng zarur bo’lgan transport
kommunikatsiyalarini yaxshilash, toza ichimlik suvi bilan ta’minlash, tibbiy xizmatlar
ko’rsatish, ta’lim
-tarbiya xizmatlari telekommunikatsiya tarmoqlarini yaxshilashga imkon
beradi.
1-rasm. Samarqand viloyat YAHMdagi xizmatlar hajmi va uning ulish
i
Manba:
Samarqand viloyat statistika boshqarmasi ma'lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Samarqand viloyatida 2021-2024 (yanvar
–
sentyabr oylari) yillarda iqtisodiy faoliyat
turlari bo’yicha YaHM dagi
xizmatlar hajmini va ulushini tahlil qildim. YaHM tarkibini qishloq,
o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi, sanoat, qurilish va xizmatlar tashkil etadi. 1
-rasmga nazar
soladigan bo’lsak hamma iqtisodiy faoliyat turlarida o’sishni kuzatishimiz mumkin. Bu
18091,3
33,70%
22739,5
36,40%
28520,1
38,50%
32707,4
45,10%
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
35000
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil
yan.-sent.
m
lr
d
s
o
'm
Samarqand viloyat statistika boshqarmasi ma'lumotlari
2021-2024 (yan-sent)-
yillarda iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha
Samarqand viloyat YAHMdagi
xizmatlar hajmi va uning ulishi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
137
mamlakatimizda olib borilayotgan chora-tadbirlarning mevasi deb hisoblayman. Bu
ko’rsatkichlarni chuqur tahlil qiladigan bo’lsak, Xizmatlar faoliyat turi boshqa faoliyat turlariga
nisbatan yuqori ko’p o’sganligini ko’rishimiz mumkin. Bu o’sish YaHMdagi xizmat faol
iyat
turning boshqa faoliyat turlaridagi ulushining ko’payishiga olib kelmoqda. 2021 yilda
YaHMdagi xizmatlar faoliyatinig ulushi 33.7%ni tashkil qilgan bo’lsa, 2022 yil 36.4%, 2023 yil
38.5% va 2024 (yanvar
–
sentyabr) yilda 45.1%ni tashkil etgan. 2021 yilga nisbatan 2024
(yanvar
–
sentyabr) yilda 11.4% ga ko’p ulushga ega bo’lgan. misolida tahlil qiladigan bo’lsak,
oxirgi yillar hududda YaHM usish ko’rsatkichlarini qayd etmoqda. Bu xizmatlar tarkibiga aloqa
va axborotlashtirish xizmatlari, moliyaviy xizmatlar, transport xizmatlari, yashash va
ovqatlanish xizmatlari, savdo xizmatlari, ko‘chmas mulk bilan bog‘liq xizmatlar, ta’lim
sohasidagi xizmatlar, savdo xizmatlari, ko‘chmas mulk bilan bog‘liq xizmatlar, ta’lim sohasidagi
xizmatlar, sog‘liqni saqlash
sohasidagi xizmatlar, ijara xizmatlari, kompyuterlar va maishiy
tovarlarni ta’mirlash bo‘yicha xizmatlar, shaxsiy xizmatlar va boshqa xizmatlarni kiritishimiz
mumkin. Xizmat turlarining ko’payishi, rivojlanishi va takomillashishi natijasida YaHM
tarkibidagi xizmatlar faoliyatining ulushi ortishiga olib kelmoqda. Mana shu xizmatlarni aholini
yanada qulay sharoit asosida foydalanishlari maqsadidda hukumatimiz tomonidan yangidan
yangi tadbirlar amalga oshirilmoqda. Buning amaldagi natijasi sifatida
“Yangi O‘zbekiston”
massivlari barpo etila boshlandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 9-
dekabrdagi “Yangi O‘zbekiston” massivlarini qurish va hududlarning ijtimoiy
-iqtisodiy
rivojlanishini ta’minlash chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF
-32-sonli Farmon
i bunga misol bo’la
oladi. Bu farmonning asosiy maqsadi sifatida aholining turmush darajasini oshirish maqsadida
zamonaviy massivlar tashkil etish va aholini uy-
joy bilan ta’minlash, yashsh sharoitini
yaxshilash, hududlarda zamonaviy shaharsozlik talablari
asosida ko‘p qavatli uy
-joylar, ijtimoiy
soha va infratuzilma obyektlari hamda muhandislik kommunikatsiya tarmoqlari qurilishini
jadallashtirish, еr resurlaridan oqilona foydalanish va aholi punktlarining urbanizatsiya
jarayonlarini rivojlantirishdan iborat deb bilaman.
Xulosa va takliflar.
Zamonaviy massivlarda xizmat ko’rsatishni rivojlantirish va samarali boshqarish tashkil
etish orqali erishish mumkin. Bundan ko’rinadiki, zamonaviy massivlardagi xizmatlar faoliyati
aholi turmush darajasi va
sifatini baholash ko’rsatkichlarini aniqlash hamda ularni boshqarish
bo’yicha turli xil еchimlarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishni taqazo etadi.
Zamonaviy massivlarda keng qulayliklar yaratilgan xizmat faoliyatini yoʻlga qoʻyish,
xizmatlarning a
holi turmush tarzini yaxshilashga olib keluvchanligini koʻpaytirish, xizmatlari
sifatini oshirishga yoʻnaltirilgan faoliyatni tashkil etish bu faoliyatning rivojlantirishning eng
asosiy vazifalari hisoblanadi.
Shundan kelib chiqqan holda zamonaviy massivlarda bu borada amalga oshirilayotgan
islohotlarning samaradorligini oshirish uchun quyidagi tadbirlarni amalga oshirish lozim:
-
xizmatlar faoliyatining aholi turmush darajasini oshirishga ta’sirini chuqur o‘rganish;
-
aholining xizmatlarga bo’lgan talabi
hajmini muvofiqlashtirish va bu borada ko‘proq
ilmiy tadqiqotlar olib borish;
- zamonaviy massivlarda aholining yashash sharoitlari va standartlarini yanada yuqori
darajaga ko‘tarish;
- aholining bandlik darajasini oshirish va munosib turmush kechirishi uchun zarur
bo‘lgan infrastrukturani jadal rivojlantirish.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Abduraxmonov Q.X. (2009) Mehnat iqtisodiyoti. Toshkent, “Mehnat” 357
- b.
Farmon, (2021) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 9-
dekabrdagi “Yangi
O‘zbekiston” massivlarini qurish va hududlarning ijtimoiy
-
iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF
-32-sonli Farmoni.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
138
Ismailov N.I. (2023) Zamonaviy massivlar va ularda aholiga ko‘rsatiladigan xizmatlar.
Me‘
morchilik va qurilish muammolari (ilmiy texnik jurnali) .
Ismailov N.I. (2024) Zamonaviy massivlarda xizmat ko‘rsatishni boshqarishning aholi
turmush darajasiga ta‘siri. Arxitektura va qurilish sohasida zamonaviy ilm
-fanning innovatsion
yutuqlarini tadbiq etish muammolari mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi.
SamDAQU 07.06.2024 y. 213-216 b.
Ismailov N.I. (2024) Zamonaviy massivlarda xizmat ko'rsatish tizimining rivojlanishi.
Modern Education and Development elektron jurnali. Vol.4 No.2366-371 b.
Muxiddinov X. S. (2009) Hudud aholisi turmush darajasini oshirish va ijtimoiy rivojlanishini
modellashtirish. Monografiya. T.: “FAN”, 12 b.
