Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
94
O’ZBEKISTONDA ICHKI
TURIZMNI RIVOJLANTIRISHDA TABIIY RESURSLAR SALOHIYATI
TUSHUNCHASI VA UNING IQTISODIY TIZIMINI RIVOJLANTIRISHDAGI O’RNI
Baxriyeva Zarina Nasimovna
“Ipak Yo’li” turizm va madaniy me’ros xalqaro universiteti
ORCID: 0009-0003-7025-5236
Annotatsiya.
Maqolada ichki turizmni rivojlantirishda tabiiy resurslar salohiyati
tushunchasiga toʻxtalib oʻtilgan hamda uning iqtisodiy tizimini rivojlantirishdagi oʻrni yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
rekreatsion resurslar, turistik salohiyat, moliyaviy resurslar, turitsik talab,
turistik ehtiyoj.
ПОНЯТИЕ ПОТЕНСИАЛА ПРИРОДНЫХ РЕСУРСОВ В РАЗВИТИИ ВНУТРЕННОГО
ТУРИЗМА В УЗБЕКИСТАНЕ И ЕГО РОЛЬ В РАЗВИТИИ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ СИСТЕМЫ
Бахриева Зарина Насимовна
Международного университета туризма и
культурного наследия “Шелковый путь”
Аннотация.
В статье рассмотрено понятие потенциала природных ресурсов в
развитии внутреннего туризма и его роли в развитии экономической системы.
Ключевые слова
:
рекреационные ресурсы, туристский потенциал, финансовые
ресурсы, туристический спрос, туристическая потребность.
CONCEPT OF THE POWER OF NATURAL RESOURCES IN THE DEVELOPMENT OF
DOMESTIC TOURISM IN UZBEKISTAN AND ITS ROLE IN THE DEVELOPMENT OF THE
ECONOMIC SYSTEM
Bakhrieva Zarina Nasimovna
"Silk Road" International University of Tourism and
Cultural Heritage
Annotation.
The article examines the concept of the potential of natural resources in the
development of domestic tourism and its role in the development of the economic system.
Key words:
recreational resources, tourism potential, financial resources, tourism
demand, tourism need.
UO
‘
K: 338.48 (575)
XI SON - NOYABR, 2024
94-98
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
95
Kirish.
Turizm, bugungi kunning eng muhim iqtisodiy sohalaridan biri sanaladi. Shu boisdan,
dunyoning ko’plab davlatlari tomonidan ushbu sohani yanada rivojlantirish, bu borada tegishli
infrastrukturani jahon standartlari darajasida yaratish va sayyohlar oqimini oshirish bo’yicha
qator chora-tadbirlar amalga oshirilib kelinmoqda.
Tabiiy turitsik resurslar mintaqalarning turizm maqomini qatiy shakllantiradi. Biroq
ulardan turistik maqsadlarda nazoratsiz va haddan tashqari foydalanish ularning iqtisodiy,
ekologik va jismoniy kamayib ketishga, eng yomon holatda esa tanazzulga olib kelishi mumkin.
Turistik mahsulotlarni ishlab chiqarish va iste’mol qilishni tashkil etish uchun zarur bo’lgan
tabiiy resurslarni mamlakatimizning turli xil mintaqalaridan topish mumkin. Ammo ularni
tabiiy shaklini saqlagan holda iste’molchilarga yetkazib berish yar
atilayotgan turitsik
mahsulotlarning jozibadorligini oshiradi.
Adabiyotlar sharhi.
Tabiiy resurslarni uni ishlab chiqarish omiliga mos ravishda o’zgartirish, ya’ni tashkiliy
va texnologik talablarga moslashtirish kerak. Mintaqada tabiiy turitsik resurslar asosida ichki
turizmni rivojlantirish masalalari mahalliy va xorijiy tadqiqotchilarning diqqat markazida
bo’lib kelgan. Olimlar o’z ilmiy ishlarida turistik mahsulotlarni ishlab chiqarishni kengaytirish
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish asosida amalga oshirilishi kerak, bu esa ushbu
resurslarning o’rnini bosib bo’lmaydigan darajada kamayib ketishiga va atrof muhitning
nomutanosibligiga olib kelmaydi, deb hisoblashadi.
Turitsik mahsulotni ishlab chiqarish va iste’mol qilishda tabiiy resurslarning o’rnini
hisobga olgan holda, Yefremov (2012)
tabiiy sharoitlar iste’mol qadriyatlarini shakllantirish
uchun moddiy manba sifatida namoyon bo’lishini, ular birgalikda turizm xizmatlarini (turizm
mahsulotini) tashkil etishni ta’kidlaydi.
Rus olimi Xlebnikov (2013) hududning turistik rekreasion kompleksi faoliyatining asosiy
sharti uning resurs salohiyatida deb hisoblaydi. Hududning tabiiy va rekreasion resurslarini
ta’kidlab, ularni turistik mahsulotni ishlab chiqarish uchun barqaror resurslar deb tasniflaydi
.
Ammo bizning fikrimizcha, ushbu tavsif faqatgina o’rta va uzoq muddatli istiqbolda ba’zi tabiiy
resurslar ulardan nazoratsiz va intensiv foydalanishning ko’payishi, atrof muhitni oqilona
boshqarish talablariga rioya qilmaslik va amortizasiyani to’g’ri ti
klamaslik tufayli muddatidan
oldin tugaydi deb hisoblaymiz.
Bugungi kunda atrof-muhitni oqilona boshqarish bilan birga turizmni rivojlantirish
masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Levochkina
(2013) turitsik talabni turistik
resurslardan oqilona foydalanish, samarali kombinatsiyalarda birlashtirish, turitsik oqimlarni
ko’paytiradigan turitsik xizmatlarni ko’rsatish texnо
logiyalarini shakllantirish bilan qondirish
kerak degan nuqtai nazarni qo’llab quvvatlaydi.
Mahalliy turitsilar oqiminin
g ko’payishi bilan turitsik faoliyatning tabiiy muhitiga ta’siri
kuchayishi mumkin, tabiiy resurslarga va ularning iste’moliga antropogen ta’sir ham tezlashadi.
Buning salbiy oqibatlarga olib kelmasligi uchun turizmning yangi samarali texnalogiyalarini
jor
iy etish va tabiiy resurslarga ta’sir etuvchi jaranlarni optimal tartibga solish zarur.
Buning salbiy oqibatlarga olib kelishining oldini olish uchun turizmning samarali
texnalogiyalarini joriy etish va tabiiy resurslarga ta’sir etuvchi jarayonlarni optim
al tartibga
solish zarur. Ingliz olimlari Xettu va Razinlar (2020) diqqatini shunga qaratadilar. Ularning
fikriga ko’ra, qirg’oq bo’yidagi kurortlarga nisbatan tabiiy resurslar va biologik xilma
-xillikni
saqlash turizmini rivojlantirish strategiyasini ishlab chiqish va turli turdagi turistik obyektlar
va kurortlarni loyihalash bosqichida qo’yilishi kerak bo’lgan vazifadir.
Artemeva (2009
) e’tiborni turizm resurslarining ortib borayotgan differensiasiyasiga
qaratadi. Ushbu olim turizmga yuqori turictik jozi
badorlikka ega bo’lgan yangi resurslarni jalb
qilishni nazarda tutadi. Tabiiy resurslarni farqlash jarayonining tezlashishi turizmning yangi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
96
turlarini izlash va innovasion texnlogiyalarni rivojlantirish natijasida yuzaga keladi. Ular orqali
turitslar oqimini oshirish imkoniyati mavjud.
Ko’pgina olimlar turitsik resurslarning tasnifiga va uning tabiiy komponentiga e’tibor
berishadi. Ayrim olimlar esa turizmni tashkil etishda mintaqaning tabiiy resurslari va uning
alohida jozibali elementlarining yetakchi rolini qayd etadilar.
Ba’zi mualliflar tabiiy resurs hududning turitsik ixtisoslashuvning asosi bo’lgan turizm
turlarini aniqlaydilar.
Masalan, Oborin (2018) tabiiy shifobaxsh omillarning rolini ta’kidlab, ular davolanishga
ixtisoslashgan har qanday kurort va rekreasiya zonasi hududi uchun asos ekanligini
ta’kidlaydilar.
Chudnovskiy va Jukova (2014) «Turitsik resurslar turistik markazlarni qurish va ulardan
foydalanishning zaruriy sharti bo’lib, turizmning turli turlari uchun turistik dasturlar va
mahsulot
larni shakllantirish imkoniyatini yaratadi» deb hisoblashadi. Ushbu olimlar turizm
turlari va mintaqa relyefining xususiyatlari (tabiiy sharoitlar va resurslar) o’rtasida yaqin
bog’liqlik mavjudligini ta’kidlaydilar. Bu resurslar atrof
-muhitning tarkibiy qismlaridan birini
ifodalaydi, shuning uchun ularning holatini yomonlashuvi butun atrof-muhit holatiga salbiy
ta’sir qiladi.
Tabiiy resurslarni o’rganishda ba’zi mualliflar yirik shaharlar ekologik holati va shahar
turizmi o’rtasidagi munosabatlarni tahlil
qiladilar. Tabiiy resurslarni o’rganishda ba’zi
mualliflar yirik shaharlar ekologiyasi va shahar turizmi o’rtasidagi munosabatlarni tahlil
qiladilar.
Yaxshi ekologiya ularning boshqa tabiiy obyektlari (parklar, yashil maydonlar, piyodalar
zonalari, favvo
ralar va boshqalar) bilan birgalikda tabiiy jozibadorlikdan mahrum bo’lmagan
resurslarga yo’naltirilgan shaharlarni yaratish mumkin.
Tadqiqot metodologiyasi
.
Tadqiqot jarayonida analiz va sintez, induksiya va deduksiya, tizimli, qiyosiy va omilli
tahlil, ilmiy abstraksiya, sosiologik so’rov va boshqa usullardan foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Hududlarning turizm uchun qiymatini aniqlashda foydalaniladigan eng muhim
tushunchalar «turitsik resurslar» va «turistik salohiyat» hisoblanadi.
Ushbu tushunchalarning o’xshashligiga qaramay, ular o’rtasida bir qator sezilarli farqlar
mavjud. Mintaqaning makroiqtisodiy xususiyatlarini hisobga olgan holda, turizm salohiyatini
sakkizta xususiy potensialiga ajratish mumkin:
1.
Resurs (turistik resurslar bilan ta’minlanganlik).
2.
Ishlab chiqarish (mintaqada turizm korxonalari xo’jalik faoliyatining umumiy natijasi)
.
3.
Infratuzilmaviy (mintaqaning iqtisodiy va geografik joylashuvi va uning infratuzilma
bilan ta’minlanishi).
4.
Mehnat (mehnat resurslari va ta’lim darajasi).
5.
Moliyaviy (turizmdan soliq tushumlari hajmi va mintaqadagi turizm korxonalarining
rentabelligi).
Tu
ristik salohiyatni baholash mintaqaning turizmini rivojlantirish uchun zarur bo’lgan
imkoniyatlari, vositalari va resurslarini, shuningdek, hozirgi vaqtda ularni rivojdantirish va
foydalanish darajasini aniqlash uchun amalga oshiriladi.
Muayyan hududda tu
rizm salohiyatini rivojlantirish yo’nalishlari va istiqbollarini
aniqlash uchun quyidagilar zarur:
- potensialni aniqlash;
- potensialni baholash;
- resurslardan foydalanishning hozirgi darajasini baholash;
-
rivojlanishning usuvor yo’nalishlarini belgilas
h;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
97
- turizm salohiyatidan foydalanishni faollashtirish imkoniyatlarini baholash;
- resurslarni cheklovchi omillarni aniqlash;
-
resurslarni cheklovchi omillar ta’sirini kamaytirish yo’llarini aniqlash;
- mintqada turizm sohasini hududiy tashkil etishning istiqbrolli modelini tayyorlash va
joriy etish.
Mintaqada ichki turizmni rivojlantirishda turizm resurslarini baholashnining asosi turizm
resurslarini tahlil qilish hisoblanadi. Turizm resurslarini tabiiy-iqlimiy, ijtimoiy-madaniy,
tarixiy, me’moriy va arx
eologik, ilmiy-
ishlab chiqarish, ko’ngilochar, diniy va boshqa obyektlar
va hodisalar deb hisoblaydi, ular insonning turizm ehtiyojlarini qondira oladi va ma’lum bir
hududga turitsik maqsadlarda tashrif buyurishga sabab bo’ladi.
Turistik resurslarning eng muhim xususiyati uning jozibadorligi
–
resursing turistlarni
jalb qilish qobiliyatining mavjudligidir.
Turitsik salohiyat deganda ma’lum bir hududda turizm faoliyatini tashkil etish uchun
tabiiy, madaniy, tarixiy va ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlarning butun majmui tushuniladi.
Bundan tashqari turitsik salohiyat
–
bu mahalliy aholi uchun ma’lum noyob, qiziqarli
obyektlarning ham mavjudligi tushuniladi. Hududlarning turistik salohiyati juda o’zgaruvchan
bo’lib, u joylashgan mintaqaning ijtimoiy
-madaniy
shakllanish xususiyatlariga bog’liqdir.
Xulosa va takliflar.
Turizm resurslarining potentsiali deganda foydalanilgan turistik resurslarning (ham
an'anaviy, ham kontseptual) yig'indisi, potentsial davlatdagi turistik resurslarning yig'indisi va
jozibador turizm mahsulotlarini shakllantirish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan manbalar
tushunilishi kerak. Shunday qilib, turizm resurslarining salohiyati quyidagi jihatlarni aks
ettiradi:
—
turistik resurslarning mavjudligi, ularning obʼyekt turlari boʻ
yicha tuzilishi,
shuningdek, hududdagi joylashuvi;
—
turistik resurslardan foydalanish darajasi, yaʼni foydalanilgan turistik resurslar va
potentsial (foydalanilmayotgan) holatda boʻlgan turistik resurslar ulushi;
—
turistik resurslarni yuklash darajasi, ko'rsatish ob'ektlari sig'imi (o'tish qobiliyati)
me'yorlariga erishish mumkinligi bilan tavsiflanadi.
Turizm infratuzilmasi - bu turistlarga turizm resurslaridan foydalanish va ulardan turistik
maqsadlarda toʻgʻri foydalanishni taʼminlovchi tuzilmalar, mu
handislik-kommunikatsiya
tarmoqlari, shu jumladan telekommunikatsiyalar, yoʻllar, tegishli turizm sanoati korxonalari
(qayta ishlash, maishiy, energetika, shuningdek, hayotiy muhim) majmui.
Turizm va rekreasiya industriyasi qulay shart-sharoitlar yaratishda mintaqa
iqtisodiyotini barqarorlashtirish va rivojlantirishning harakatlantiruvchi kuchga aylanishi
mumkin. Turitsik infratuzilmani (birinchi navbatda, transport, yo’llar, aeroportlar)
rivojlantirishni ta’minlashi lozim bo’lgan davlat rolini qayta ko’ri
b chiqish zarur, bu esa alohida
tarmoqlar va faoliyat sohalarini, jumladan, turizm industriyasini rivojlantirish uchun turtki
bo’lib xizmat qiladi.
Tabiiy turizm resurslari
–
turitsik jozibadorlikka ega bo’lgan obyektlar va tabiat
hodisalari hisoblanadi.
Tabiiy turizm resurslarini qirg’oqbo’yi, tog’ va pasttekislik hududlari
misolida tahlil qilish mumkin.
Turizmni rivojlantirish jarayonida ma’lum bir hudud aholisining etnik
-madaniy
xususiyatlari muhim rol o’ynaydi. Masalan, tog’li hududlarda aholining an’
naviy
madaniyatining yutuqlari sifatida turli xil uylar va yashash joylari (shu jumladan g’orlar) ko’rib
chiqilishi mumkin.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
98
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Khettou, D. (2020) Strategies for Sustainable Development of Tourism by Building Tourist
Attractions (an Example ofAlgerian Coast) / D. Khettou, A. D. Razin. - DOI
10.7256/23108673.2020.3.34070 //
Урбанистика
. -
№ 3.
-
С
. 91-101.
Артемьева, О.А.
(2009)
Особенности ресурсного
обеспечения туристской
деятельности / О. А. Артемьева // Сервис в России и за рубежом.
Ефремов, А.В.
(2012)
Роль природных ресурсов в развитии туризма / А. В. Ефремов //
Культура народов Причерноморья.
Левочкина Н.А.
(2013)
Ресурсы регионального туризма
:
структура, виды и
особенности управления. –
Омск:
Издатель ИП Скорнякова Е.В., –188 с.
Оборин, М.С.
(2018)
Природно
-
ресурсный потенциал региона как основа развития
лечебно
-
оздоровительного туризма / М. С. Оборин // Геополитика и экогеодинами
-
ка
регионов
.
Хлебников С.С.
(2013)
Формирование ресурсного потенциала туристской
территории: авто
-
реф. дис. ... канд. экон. наук: 23.12.13. Сочи, С. 27.
Чудновский
А.Д.,
Жукова
М.А.
(2014)
Управление
потребительскими
предпочтениями в сфере отечественного туризма и гостеприимства, и основные
направления реализации туристского продукта: учеб. пособие. М.: Федеральное
агентство по туризму. С. 55.
