АНАЛИЗ МЕТОДИКИ ОЦЕНКИ СТОИМОСТИ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

225

INSON KAPITALI QIYMATINI BAHOLASH USLUBLARI TAHLILI

PhD, dots.

Ochilov Olmos Ikrom o‘g‘li

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

ORCID: 0000-0002-6882-0748

Olmos.2013@mail.ru

Annotatsiya.

Maqolada xo’jalik yurituvchi subyektlarda inson kapitali qiymatini

baholashning uslubiy asoslari yoritib berilgan. Inson kapitali qiymatini baholash bo‘yicha mavjud

metodikalar atroflicha tahlil qilingan. Xarajatlar va daromadlar yondashuvlari bo‘yicha inson

kaptalini baholash usullarining yutuq va kamchiliklari, amaliyotda qo’llash istiqbollari ochib

berilgan.

Kalit so‘zlar:

inson kapitali, inson kapitaliga investits

iyalar, baholash, boshlang‘ich qiymat,

bevosita xarajatlar, bilvosita xarajatlar, diskontlash.

АНАЛИЗ МЕТОДИКИ ОЦЕНКИ СТОИМОСТИ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА

PhD

, доц

.

Очилов Олмос Икром угли

Ташкентский государственный экономический университет

Аннотация.

В статье освещены методологические основы оценки стоимости

человеческого капитала в хозяйствующих субъектах. Подробно проанализированы

существующие методики оценки стоимости человеческого капитала. Раскрыты

преимущества и недостатки методов оценки человеческого капитала с точки зрения
затратного и доходного подходов, а также перспективы их применения на практике.

Ключевые слова:

человеческий капитал, инвестиции в человеческий капитал,

оценка, первоначальная

стоимость,

прямые

расходы,

косвенные

расходы,

дисконтирование.

ANALYSIS OF THE METHODOLOGY FOR EVALUATING HUMAN CAPITAL VALUE

PhD, assoc. prof.

Ochilov Olmos Ikrom o‘g‘li

Tashkent State University of Economics

Abstract.

The article explores the methodological foundations for assessing the value of

human capital in economic entities. Existing methods for evaluating the value of human capital
have been thoroughly analyzed. The advantages and disadvantages of human capital assessment

methods are revealed from the perspective of cost and income approaches, as well as the prospects

for their practical application.

Keywords

:

human capital, human capital investments, valuation, initial cost, direct costs,

indirect costs, discounting.

UO

‘

K: 657.5:331

XI SON - NOYABR, 2024

225-236

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

226

Kirish.

Mamlakatlar iqtisodiyotining tadrijiy rivojlanishida inson kapitali muhim ahamiyat kasb

etib kelmoqda. Jahon banki (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, yer yuzi umumiy boyligining 66 foizi

inson kapitaliga, ya’ni insonning ilm darajasiga to‘g‘ri kelmoqda. AQShda ushbu ko‘rsatkich

milliy boylikning 77 foiziga teng. Bu esa iqtisodiy taraq

qiyotda inson kapitalining o’rnini

beqiyosligini ko’rsatadi.

Zamonaviy fan va amaliyot inson kapitalini hisobga olish darajasi va qo‘llaniladigan

yondashuv (xarajat, daromad, ekspert, qiyosiy va boshqalar) bilan bir-biridan farq qiladigan

uslubiyotlarning

keng ro‘yxatini ishlab chiqdi, har qanday yondashuvni amalga oshirishda

inson kapitalini baholashning yagona jihatiga qaratilgan uslubiyotlar mavjud.

Hozirgi vaqtda ko‘plab tashkilotlar tomonidan qo‘llaniladigan va keng qo‘llaniladigan

inson resurslarini baholash usuli mavjud emas, chunki inson resurslarini boshqarish
maqsadlari uchun har qanday usulni tanlash va maqbul boshqaruv qarorlarini shakllantirish
shartlari, birinchi navbatda, iqtisodiy sohaning imkoniyatlariga va tashkilotning faoliyat turiga

bo

g‘liq.

Ushbu uslubiyotlarni tadqiq etish orqali ularning qo’llash sohalarini, amal qilish

mexanizmlarini tahlil qilgan holda xo’jalik yurituvchi subyektlarda inson kapitalini

baholashning nazariy, uslubiy va amaliy jihatlarini ochib berish zamonaviy tadqiqotlarda

alohida masala sifatida o’rganilishi maqsadga muvofiqdir.

Adabiyotlar sharhi.

Ingliz Petti (1940) inson kapitalining qiymatini birinchi bo‘lib baholadi. U o‘z asarlarida

har bir kishi xarajatlarini hisoblash metodologiyasini taklif qilgan. Uning fikricha, kadrlar

xarajati ular olib keladigan yillik daromadning yigirma baravariga teng. U inson kapitali

fondining qiymatini daromadlarni butun umr davomida saqlab turish sifatida kapitalizatsiya

qilish orqali, bozor stavkalaridan foydalangan holda hisoblab chiqdi; va shaxsiy daromadlarni
milliy daromaddan chiqarib tashlab, daromadlarning qiymatini hisoblab chiqdi.

Amerikalik iqtisodchi Lester Thurowning (1970) nuqtayi nazaricha, inson kapitalining

qiymati shunchaki amaliy ko‘nikmalarning ushbu qobiliyatlar soniga ko‘paytirilgan narxidir.

Iqtisodchi olim Dolgovning (2014) monografik tadqiqot ishida keltirishicha

i

nvestitsiyalar asosida inson kapitalini baholash jarayonida ko‘plab tadqiqotchilar quyidagi

fikrga qo‘shiladilar: xodimning

normal hayotiy faoliyatiga yo‘naltirilgan inson kapitalini

shakllantirishdagi barcha xarajatlar maqsadga muvofiqdir. Nemis statisti E.Engelning

ta’kidlashicha, jamiyat tomonidan bolalar tarbiyasiga sarflangan xarajatlarni albatta tahlil

qilish va bolalar

pul qiymatining o‘lchovi sifatida hisobga olish kerak. Nemis iqtisodchisi

T.Vitshteyn inson kapitalini baholashda olimlar E.Engel va V.Farrning yondashuvlarini (ya’ni

ishlab chiqarish bahosi va kapitalizatsiyalangan daromaddan foydalangan holda baholash)

b

irlashtirib, insonning hayoti davomida olgan daromadi uning ta’minoti va ta’limiga qilingan

xarajatlarning umumiy miqdoriga teng deb taxmin qilgan.

AQShda inson kapitalining qiymatini birinchi bo‘lib 1961

-yilda iqtisod fanlari doktori

Schultz (1961) hisoblab chiqqan. U quyidagi usuldan foydalandi: tegishli darajadagi 1 yillik

ta’lim xarajatining ma’lum bir vaqt oralig‘ida jismoniy shaxslar tomonidan to‘plangan ta’lim

-

yillari soniga ko‘paytmasi. Shu bilan birga, o‘quv yilining turli davomiyligiga tuzatish ki

ritish

bilan ta’limning kishi

-

yillari soni hisoblab chiqildi. Ta’lim fondini baholash boshlang‘ich

xarajatlar emas, balki almashtirish xarajatlari asosida olindi va ta’lim qiymatini olish vaqtiga

emas, balki hisob-kitob yiliga asoslanishi taklif etildi.

Iq

tisod fanlari doktori G.Bekker inson kapitalining qiymatini ta’limga investitsiya sifatida

o‘rgangan: bu xodimning ta’limga sarflangan kuch va vaqti; o‘qitish faoliyatini amalga

oshiruvchi ustalar va o‘qituvchilar, shu jumladan ishlatiladigan materiallar v

a uskunalar

xarajatlari. Shuningdek, G.Bekker inson kapitaliga investitsiyalar jumlasiga yangi ish topish

xarajatlari, bandlik xizmatlari uchun to‘lovlar; test sinovlari, suhbatlar, ishbilarmonlik faoliyati

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

227

va so‘rovlarni bajarish uchun sarflanadigan vaqt;

mehnat unumdorligini oshirish uchun zarur

bo‘lgan sog‘liqni saqlash xarajatlari kiradi.

Inson kapitalining qiymatini aniqlash maqsadida professor Fitzens (2009) tomonidan

inson resurslarining 4 ta asosiy funksional yo‘nalishi: olish, rivojlantirish, saqla

sh va saqlashga

nisbatan qo‘llaniladigan matritsa keltirilgan. Keyinchalik u ma’lumotlarning muvozanatli
to‘plami asosida inson kapitalini boshqarishni baholash yondashuvini ishlab chiqdi, bu 4 ta

sektordan iborat bo‘lib, ularning har biri yuqorida aytib o‘tilgan funksiyalardan biriga

bag‘ishlangan. Ushbu modelning afzalligi inson kapitalini shakllantirish xarajatlarini hisoblash

ehtimoli bo‘lib, u inqiroz sharoitlarini, individual inson kapitalini takror ishlab chiqarish va

aylanish siklini, shuningdek, inson kapitalining hayotiy sikli davrlarini hisobga olmaydi.

Tadqiqot metodologiyasi.

Tadqiqot jarayonida avvalo umumiy metodologik asos sifatida dialektika, ilmiy tafakkur,

analiz va sintez, induksiya va deduksiya, induktiv-deduktiv, abstrakt-mantiqiy metodlar,

qiyoslash kabi nazariy umum-ilmiymetodlardan foydalanildi. Umum-ilmiyempirik

metodlardan esa, ilmiy va qomusiy manbalarni sharhlash, kuzatish va retrospektiv tahlil

usullari qoʻllanildi.

Tahlil va natijalar muhokamasi.

Inson kapitali qiymatini baholash uning nazariy asoslari shakllangan davrdan beri ilmiy

tadqiqotlarning muhim mavzularidan bo’lib kelmoqda. Bu borada turlicha qarashlar va

yondashuvlar, shuningdek, uslubiyotlar mavjud. Shu boisdan, mazkur maqolada inson kapitali
qiymatini baholashga qaratilgan uslubiyotlarni atgroflicha tahlil qilib, uxgalteriya hisobi

nuqtayi-nazardan ularni takomillashtirishga qaratilgan takliflar ilgari surilmoqda. Quyida

ularning batafsil mazmuniga to’xtalamiz.

Chigoryaev (2008) tomonidan xo’jalik yurituvchi subyekt

da inson kapitali qiymatini

baholashning o‘ziga xos usuli ishlab chiqilgan bo‘lib, bu uni amalga oshirilgan xarajatlar nuqtayi

nazaridan ularning rentabelligiga nisbatan miqdoriy baholashga imkon beradi. Bunda inson

kapitali 3 ta tarkibiy qismning yig‘indisi sifatida namoyon bo’ladi, ya’ni ish haqi va xodimlarni

o‘qitish xaraatlari hamda xodimlarga tibbiy yordam uchun to‘lovlar. Inson kapitaliga
investitsiya kiritishda ta’lim komponenti hisobga olinadi:

α

1

= ∑(r

j

z

j

)/

R

S

z

n

i=1

bu yerda:
r

j

va z

j

- i-darajali ma

’

lumotga ega bo

‘

lgan xodimlar soni, ularning o

‘

rtacha ish haqi;

n -

muayyan korxonadagi ta’lim darajalari soni;

R

S

- korxona xodimlarining umumiy soni;

z -

bazaviy ta’lim darajasi xodimlarining o‘rtacha ish haqi.

Xodimning bilim va ko‘

nikmalari qiymati korxona tomonidan malaka oshirish, turli

kurslar, treninglar, ta’lim ta’tillari uchun sarflangan xarajatlar asosida hisoblanadi.

Kompensatsiya va bilimlarga haq to‘lash tizimi xodimning kasbiy mahoratini oshirishga
yordam beradigan qo‘shimcha bilim va ko‘nikmalarga rag‘batlantirishdan iborat. Agar korxona

o‘zining raqobatbardosh ustunligi bevosita xodimning kompetentlik darajasiga bog‘liq

ekanligini tan olsa, u holda mazkur yondashuv o‘zini oqlaydi.

Har bir xodimga uchta yo‘nalishda sarmoya kiritish mumkin: pul mukofoti, sog‘liqni

saqlash va ta’lim. Har bir xodimga qo‘yilmalar qiymati mutaxassisning kasbiy yoki ishlab

chiqarish tayyorgarligi, ish tajribasi, ta’lim olish, sog‘liqni saqlash, mehnat bozorida zarur

ma’lumotlarni topish, migratsiyaga investitsiyalar orqali o‘rganiladi. Kelajakdagi farovonligini

oshirish uchun har bir shaxs o‘zining inson kapitaliga sarmoya kiritadi. Xodimga investitsiya

kiritish, agar u tashkilotga yuqori barqaror daromad darajasini kafolatlasa, iqtisodiy jihatdan

zarur hisoblanadi. Inson kapitalining qiymatini aniqlash to‘plangan tajriba va ma’lumot tufayli

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

228

olingan bilimlarni iqtisodiy baholashga tayanadi, bunda zaxirada to‘plangan inson kapitaliga
qilingan ilgarigi sarmoyalar ko‘paygan vaziyatda emas, balki kela

jakda yangi bilimlar olish

ehtimoli nazarda tutiladi

Rossiyalik iqtisodchi Noskova (2013) tadqiqotarida i-

xodimning boshlang‘ich qiymati ish

beruvchining xodimni izlash, mehnatga jalb qilish, tanlash va ishga qabul qilish xarajatlari

yig‘indisiga asoslanad

i. Xodimning inson kapitalini baholash talabgorni ishga qabul qilishda ish

beruvchi tomonidan amalga oshiriladi. Xodimning boshlang‘ich xarajatlari quyidagi sxematik

tarzda bo’lishi mumkin (1

-rasm).

1-

rasm. Xodimning boshlang‘ich qiymati tarkibi

Manba:

tadqiqotlar asosida tayyorlandi.

I-xodimning inson kapitalini baholashda uning qiymatiga tashkilot tomonidan unga ish

topish va majburiy tayyorgarlik ko‘rsatkichini amalga oshirish uchun sarflangan xar

ajatlarni

kiritish maqsadga muvofiq. Inson kapitalining qiymati tashkilotning i-chi xodimi tomonidan

ilgari orttirilgan intellektual, kasbiy va jismoniy salohiyatni o‘z ichiga oladi, bu esa ta’lim olish

jarayonida ko‘payadi. Xodimning yoshi tashkilot xodimining inson kapitali qiymatiga ta’sir

qiladi, chunki xodim keksalik yoshiga yetganda va nafaqaga chiqqanda inson kapitalining

qiymati nolga yaqinlashishining o‘ziga xos xususiyati mavjud.

Inson kapitaliga investitsiya kiritish, inson kapitalini hisobga olish va inson resurslarini

baholash bo‘yicha potensial iqtisodiy naf keltiruvchi boshqaruv qarorlari qabul qilish

jarayonida boshqaruvchilar inson resurslari bilan bog‘liq barcha buxgalteriya ma’lumotlariga
ega bo‘lishlari lozim.

Inson kapitaliga qilinadigan

xarajatlarni ikki guruhga bo’lib tasniflash maqsadga muvofiq

deb hisoblaymiz. Birinchi guruh xarajatlar inson kapitalining dastlabki shakllantirish

jarayonida amalga oshiriladigan boshlang’ich xarajatlar hisoblanadi (2

-rasm).

2-

rasmdan ko‘rinib turibdiki,

xarajatlarning aniq tarkibi ma’lumotlarning ommabopligi

va baholash maqsadlariga bevosita bog‘liq. Sotib olish xarajatlari bo‘lgan dastlabki xarajatlar

bo‘lajak xodimlarni yollash, izlash va tayyorlash bilan bog‘liq xarajatlardan iborat bo‘ladi.

Inson kapitali xarajatlarining aniq tarkibi uni baholash maqsadlariga va ushbu

ma’lumotlarning buxgalteriya hisobi va boshqaruv uchun mavjudligiga bog‘liq. Xodimlar uchun

xarajatlarni alohida satr bilan emas, balki boshqaruv hisobida qo‘shimcha ma’lumotlarni och

ib

berish orqali ushbu masalani hal qilish mumkin: turlar bo‘yicha xarajatlar kesimida, bu esa

inson resurslarini qo‘llash samaradorligini jiddiy monitoring qilish, xavf

-xatar sohalarini

aniqlash va optimallashtirish imkonini beradi.

Ikkinchi guruhga mansub almashtirish uchun amalga oshiriladigan tiklanish xarajatlari

xodim ishdan bo‘shatish to‘g‘risidagi qarorni ma’qullagan vaqtdan boshlab mehnat

unumdorligining pasayishi bilan namoyon bo’ladi.

i-xodimning inson kapitalini olishning boshlang‘ich xarajatlari

Bevosita

xarajatlar

Bilvosita xarajatlar

- ko‘tarilish yoki

ichki almashinuv

- xodimlarni qidirish, izlash
- jamlash, saralash, yollash
- ishga olish, rasmiylashtirish
- ish joyi bilan ta’minlash

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

229

2-rasm. Xodimlarni ishga qabul qilishning dastlabki xarajatlari tarkibi

Manba:

tadqiqotlar asosida tayyorlandi.

O‘z navbatida, bilvosita xarajatlarga yangi xodimlarni topish, ish joyini bekor qilish,

shuningdek, xodimni ishdan bo‘shatish bilan bog‘liq xarajatlar kiradi (3

-rasm).

3-rasm. Xodimlarni

yollash bilan bog’liq tiklash xarajatlar tarkibi

Manba:

tadqiqotlar asosida tayyorlandi.

Boshlang'ich xarajatlar

Xarid qilish xarajatlari

Bevosita

xarajatlar

Xodimlarni yollash

Xodimlarni

tanlash

Ishni ro‘yxatdan

o‘tkazish

Ish joyini taqdim

etish

Bilvosita

xarajatlar

Ichki ishga qabul

qilish

Tayyorgarlik xarajatlari

Bevosita

xarajatlar

Kasbga yo‘naltirish

va rasmiy ta’lim

Xodimlarni ish

joyida o‘qitish

Bilvosita xarajatlar

Yo'riqnomalarga

sarflangan vaqt

Jamoani o‘qitish

vaqtida mehnat

unumdorligi

pasayishi

Yangi xodimlarning

mehnat

unumdorligining

yetarli emasligi

Tiklash xarajatlari

Sotib olish

xarajatlari

Tayyorgarlik

xarajatlari

Ishdan bo‘shatish

xarajatlari

Bevosita xarajatlar

Xodimlarni

ishdan

bo‘shatish

bo'yicha
to'lovlar

Bilvosita xarajatlar

Ishdan

bo‘shatishdan

oldin unumdor-

likning pasayishi

Mehnat jamoasi

unumdorligining

pasayishi

Ishlanmagan

vaqt uchun

xarajatlar

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

230

Xarajatlarga asoslangan boshqaruv hisobi usullari obyektiv, ancha ishonchli, buxgalteriya

hisobining baholash tamoyillariga mos keladi, ammo ular inson kapitaliga qo‘y

ilgan mehnat

salohiyatini yoritmaydi va bashoratlash ehtimolligi bilan ta’minlanmagan.

Inson kapitali qiymatini baholashda xarajatlar yondashuvi ko’plab iqtisodchi olimlar

tomonidan ilgari surilgan. Ularning ayrimlari quyidagi jadvalda keltirib o’tilgan (1

-jadval).

1-jadval

Xarajat yondashuviga asoslangan inson kapitali qiymatini baholash usullari

Mualliflar /

manbalar

Hisoblash formulalari

Sarev V.V.,

Yevstratov A.Yu

(2008).

Hisoblash formulasi quyidagicha:

K = ∑ 𝐾

𝑖𝑡

n

i=1

(1 + r

t

)

−t

+ ∑ 𝐾

it

∗ × (1 + r

t

)

−t

+ D + P

n

i=1

+ 𝐼

bu yerda: Kit - t-davrda i-

o‘quvchi tomonidan kasb

-

hunar ta’limi olish uchun

sarflangan kapital; Kit* -

o‘quv

-uslubiy adabiyotlar, kanselyariya ashyolarini

sotib olish uchun pul xarajatlari; D - xodimning tashkilotda muayyan vaqt

davomida olgan jami diskontlangan daromadi; P - tashkilotda muayyan yil
davomida xodim tomonidan yaratilgan yalpi foydaning ulushi; I - xodimning

malakasini oshirishga kiritilgan investitsiyalar; i -

ta’lim muassasasining ta’lim

oluvchisi; t -

ta’lim oluvchi kasb

-hunar t

a’limini olgan vaqt davri; I

- xodimning

malakasini oshirishga yo‘naltirilgan investitsiyalar; I

- xodimning malakasini

oshirishga kiritilgan investitsiyalar; I - xodimning malakasini oshirishga
kiritilgan investitsiyalar; i -

ta’lim muassasasi o‘quvchisi;

t -

ta’lim oluvchi kasb

-

hunar ta’limini olgan vaqt davri.

Arabyan K.K.

(2010)

Xodimlar soni n ta bo‘lgan tashkilotning inson kapitali qiymatini baholash

formulasi:

ЧК = ∑ ЧК

i

= ∑(ПС

i

− СУЗ

i

+ СПЗ

i

+ γε ∗ СИ

i

+ СЗН

i

)

n

i=1

n

i=1

Bu yerda:

ЧК

- tashkilot xodimlarini jalb qilish, ishlash, saqlab qolish uchun

muhim bo

‘

lgan mablag

‘

lar miqdori;

ЧК

i

- tashkilotning i-xodimining inson

kapitali qiymati;

ПС

i

- i-xodimning boshlang

‘

ich qiymati;

СУЗ

i

- i-xodimning

eskirgan bilimi qiymati;

СУЗ

i

= γ

1

ПС

i

;

СПЗ

i

= - i-xodimning egallagan ko

‘

nikmalari, bilimlarining qiymati;

СПЗ

i

= γ

2

ПС

i

;

СИ

i

- i-chi xodimga kiritilgan investitsiya qiymati;

СЗН

i

- i-xodimning bilishi

bo

‘

yicha yashirin ko

‘

nikmalar qiymati quyidagi formula bilan aniqlanadi

СЗН

i

=

γ

4

ПС

i

; va bu yerda

γ

1,

γ

2,

γ

3,

γ

4 - ekspert tomonidan aniqlangan og

‘

irlik

koeffitsiyentlari

Allaverdyan V.V.

S = ЗП

чк

× Г

чк

+ И × t

,

Bu yerda:S - xodimning inson kapitali qiymati;

ЗП

чк

- xodimning ish haqi miqdori

(haqiqiy yoki rejalashtirilgan);

Г

чк

- xodim inson kapitalining gudvili;

И

- bir yil

muddatga kadrlarga investitsiya kiritish; t - davr

Tsapenko I.V.

(2010)

Tashkilotning inson kapitali qiymatini baholash formulasi quyidagicha:

ЧК = ∑(A

i

× T

i

× K

i

)

𝑛

𝑖=1

bu yerda:

ЧК

- tashkilotning inson kapitali qiymati;

A

i

–

inson kapitaliga i turdagi

investitsiyalarning yillik miqdori;

T

i

–

i-tur investitsiya davri;

K

i

- obyektlar soni

N.N. Ivliyeva

Inson kapitalining qiymati quyidagiga teng b

o‘ladi:

V

ч

= К

ч

(V

ч.затрат

+ V

ч.лок

)

Bu yerda:

V

ч

- tashkilotning inson kapitali qiymati;

К

ч

- inson kapitalidan

foydalanish darajasi;

V

ч.затрат

,

V

ч.лок

- tashkilotning inson kapitalini yaratish

qiymati va shunga mos ravishda uni qo‘llashdan olinadigan daromad ko‘rsatkichi

Manba:

tadqiqotlar asosida tayyorlandi.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

231

Professorlar Saryev va Yevstratov (2008), korxona xodimining shaxsiy qiymatini

baholash metodologiyasi diskontlangan pul oqimlariga asoslanadi. Ammo, fikrimizcha, inson

kapitalini baholashda xarajatlar yondashuvi asosida ko

mpaundlash, ya’ni diskontlashga teskari

operatsiyadan foydalanishimiz kerak.

Har bir xodimning individualligi va mutaxassis baholashda ma’lum bir shaxsga xos

xususiyatlarni hisobga olishga majburligi natijasida inson kapitalini baholash individual va

o‘ziga xos jarayondir. Shunday qilib, tadqiqotchi Arabyan (2010) ishida xodimlarning bilimlari

quyidagi ko‘rsatkichlarning ta’siri asosida talqin qilinadi:

-

xodimlarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan investitsiyalar;

- kasb mahorati va orttirilgan tajriba koeffitsiyentiga muvofiqlashtirilgan bilimlar;

-

ma’lum bir xodimning o‘ziga xosligiga moslashtirilgan bilimlar;

-

o‘zlashtirilgan bilimlarning eskirish koeffitsiyentiga moslashtirilgan bilimlar.

Har bir tashkilot o‘z faoliyatining o‘ziga x

os xususiyatlari, xodimlari va tashkiliy

tuzilmasining o‘ziga xosligi tufayli inson kapitalini hisoblash uchun ma’lumotlarning tuzilishini

o‘zi uchun belgilashi mumkin. Shunga qaramay, ushbu yondashuvlarning muhim kamchiligi

soha bo‘yicha zarur statistik ma’lumotlarni to‘plashning qiyinligi va ba’zi hollarda tashkilotning

ishi nostandart bo‘lgan hollarda bunday ma’lumotlarning yo‘qligi hisoblanadi. Bu muammo

xarajat va daromad yondashuvlarini birlashtiruvchi usullarga ham xosdir.

Xarajatlar yondashuvini amalga oshiruvchi inson kapitalini baholash usullarini tahlil

qilish tanqidiy tushunishni talab qiladigan quyidagi umumiy jihatlar aniqlandi:

1) qaysi xarajatlarni inson kapitaliga qilingan investitsiyalar deb hisoblash va qaysi

xarajatlarni mehnat birliginin

g joriy takror ishlab chiqarilishini ta’minlovchi iste’mol

xarajatlari deb hisoblash mumkinligi borasidagi ilmiy tadqiqotlarda jiddiy nomuvofiqliklar

mavjud;

2) inson kapitalini ishlab chiqarish nafaqat pul mablag‘larini investitsiyalashni, balki

ushbu inv

estitsiya mo‘ljallangan shaxslarning faol ishtirokini ham o‘z ichiga oladi. Shunga ko‘ra,

investitsiyalarning ekvivalent summalari uchun turli miqdordagi inson kapitalini ishlab

chiqarish mumkin;

3) inson kapitalining barcha tarkibiy qismlari ham maqsadli

investitsiyalar natijasi bo‘la

olmaydi. Masalan, ishlab chiqarish tajribasini to‘plash kasbiy faoliyatning yon ta’siridir va
asosan maqsadli investitsiyalarni o‘z ichiga olmaydi.

Xulosa qilib aytganda, "xarajatlar" metodologiyasining cheklovlari, asosan, pul qiymatiga

ega bo‘lmagan xarajatlarni, shuningdek, bilvosita xarajatlarni (inson kapitalini takror ishlab

chiqarish xarajatlari) hisobga olmasligidadir. Biroq, asosiy kamchilik shundaki, inson
kapitalining rivojlanish darajasini unga kiritilgan investitsiyalar hajmi bilan baholash mumkin

emas, chunki xarajatlar (ya’ni inson kapitaliga kiritilgan investitsiyalar) va natijalar (ya’ni inson

kapitalining sifati va uning hajmi) o‘rtasidagi bog‘liqlik har doim ham aniq emas.

Bir qator tadqiqotchilar, jumladan, Fisher (2002), Fridmen, Xayek (2003), G.Bekker,

T.Vitsteyn, Morse (1973), Rozina (2014), M.V.Semyonova, Ivanov (2010) va boshqalar inson
kapitali qiymatini aniqlashda daromad yondashuvidan foydalanadilar. Shu bilan birga, inson

kapitali qiymatini baholash

metodologiyasi bo‘yicha tadqiqotchilar o‘rtasida umumiy fikr

mavjud emas. Quyida daromad yondashuviga asoslangan usullar bayoni keltiriladi (2-jadval).

Amerikalik iqtisodchi Fisherning (2002) nuqtayi nazaricha, kapitaldan foydalanish

daromadning umumiy bir xil shakli (ish haqi, renta, foyda) sifatida protsentlarni

o‘zlashtirishdan dalolat beradi. Kelgusi daromadning diskontlangan summasi sarflangan

kapital miqdorini tashkil etadi. Biroq, ushbu metodologiya inson kapitaliga investitsiyalar,

xodimlarning bil

im darajasi, ularning kasbiy darajasini baholash, sog‘liqni saqlash xarajatlari,

ilmiy-

tadqiqot ishlari va boshqa xarajatlarni o‘z ichiga olmaydi, shuning uchun model

cheklangan bo‘ladi.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

232

2-jadval

Daromadlar yondashuvi asosida inson kapitalini baholash usullari

Mualliflar

Hisoblash formulalari

Fisher S. (2002)

Hisoblash formulasi quyidagicha:

D

c

= D

t

(1 + i)

t

⁄

qayerda:

D

c

—

t-yil uchun i foiz stavkasida sarflangan ma

’

lum miqdordagi pul;

D

t

-

kelajakdagi daromad hajmi;

i

- joriy foiz stavkasi;

t

- yillar soni

Friedmen M.,

Xayek F. (2003)

Hisoblash formulasi quyidagicha:

W

1

(1 + r) + W

2

(1 + r)

2

⁄

⁄

+. . . + W

n

(1 + r)

n

⁄

Bu yerda:

W

n

- xodimning inson kapitalidan foydalanishdan kutilayotgan yillik ish

haqi;

n

-

xodimning umr ko‘rish davomiyligi, yillarda; doimiy daromad, u quyidagi

formula bilan ifodalanishi mumkin:

𝐷

n

=

r

·

W

n

Bekker G.

(Tuguskina,

2009)

Ushbu yondashuv doirasida inson kapitalini baholash quyidagi shaklga ega:

V

a

= ∑

(B − C)

n

i=a

× (1 + i)

−t

Bu yerda:

V

a

–

- xodimning a yoshidagi inson kapitalining bahosi;

C

- ish haqining

mehnatga oid qismi;

B

- jami ish haqi;

n

- xodimning faol kasbiy faoliyati tugaydigan

yosh; i - foiz stavkasi

Witstein T.

(Tuguskina,

2009)

Hisoblash formulasi quyidagicha:

C

ln

= aR

0

(L

0

L

n

⁄

)r

n

− aR

n

,

C

2𝑚

= XR

N

(L

N

L

n

⁄

)P

N−n

− aR

n

Bu yerda:

a

–

Ma’lum bir mutaxassislikning 1 nafar xodimiga to‘g‘ri keladigan

ta’limni o‘z ichiga olgan umumiy yillik iste’mol xarajatlarining mavjud miqdori;

r

=

(1 + i);

i

- bozor foiz stavkasi;

P

= 1 /

r

;

L

n

- hayot jadvalidagi n yoshga yetgan odamlar soni;

R

n

-

n yoshga to‘lgan xodimning tug‘ilgan vaqtida olgan yillik ish haqi qiymatining

miqdori (berilgan r uchun); X -

ma’lum bir mutaxassislik bo‘yicha har bir xodimdan

kutilayotgan kelgusidagi daromad miqdori;

N - xodimning kasbiy faoliyatini boshlash yoshi

Morse W.

(1973)

Hisoblash formulasi quyidagicha:

NB = −I

0

+ ∑ ∑ [(R

ij

− CE

ij

) p

ij

(1 + r)

n

⁄

]

i

j

− ∑ [(AC

j

− DC

j

) k

nj

(1 + r)

n

⁄

]

j

bu yerda: NB -

tashkilotda xodimlarga ega bo‘lishning sof foydasi;

I

0

-

xodimlarni boshlang‘ich investitsiyalash (ishga qabul qilish va o‘qitish);

R

ij

- tashkilot tomonidan xodimning i yildagi j ishidan olingan daromad;

CE

ij

- joriy xodimning i-yildagi xarajatlari;

AC

j

- xodimni tark etishning muqobil qiymati;

DC

j

-

xodim ishdan bo‘shatilganda unga to‘g‘ridan to‘g‘ri beriladigan imtiyozlar;

r

- chegirma stavkasi;

n

- xodimning tashkilotda ishlagan taxminiy yillari soni;

p

ij

- xodimning i-yilda tashkilotda ishlashda davom etishi imkoniyati;

k

nj

- xodimning tashkilotda n yil ishlashi ehtimolligi

Rozina E.V.

(2014),

Semenova M.V.,

Ivanov V.V.

(2010)

Inson kapitalini quyidagicha hisoblash mumkin:

𝐶

h.e

= ∑(L𝐶

tot

− WP

w

)(1 + r

i

)

−t

n

i=a

bu yerda:

𝐶

h.e

-

xodimning a yoshidagi inson kapitalini baholash;

L𝐶

tot

- jami

mehnat kompensatsiyasi;

WP

w

- ish haqining mehnatga oid qismi; n - xodimning

faol mehnat faoliyatini to‘xtatish yoshi;

r

𝑖

- foiz stavkasi

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

233

Xorijlik iqtisodchi olimlar Fridman va Xayekning (2003) fikricha, inson kapitali

tashkilotning mulkiy resursining tarkibiy qismi sifatida xodimning butun mehnat faoliyati

davomida oladigan diskontlangan ish haqini ifodalovchi daromadni ishlab chiqaradi.

Xodimning inson kapitalini qo‘llashdan oladigan daromadi mehnat faoliyatining butun bosqichi

davomida kutilay

otgan daromadlarning o‘rtacha yillik summasi sifatida xodimning uzluksiz,

doimiy daromadi bo‘lib, bu uning inson kapitalini yaratadi.

Iqtisodiyot fanlari doktori G.Bekker har bir xodimga bir-birlik ijtimoiy mehnat va unda

moddiylashgan ma’lum miqdordagi i

nson kapitalining kombinatsiyasi sifatida qarashni taklif

qiladi. O‘z navbatida, har bir ishchi oladigan ish haqini uning "bazis"ining bozor bahosi bilan
shu "bazis"ga solingan inson kapitalining renta daromadi yig‘indisi deb qarash mumkin.

Nemis iqtisodch

isi G.Vitshteyn xodimlarni asosiy vositalar sifatida ko‘rib chiqdi va ingliz

demografi va statisti U.Farr (kapitallashgan daromadlar deb ataladigan) va nemis statisti
E.Engel (ishlab chiqarish narxi deb ataladigan) tomonidan ishlab chiqilgan inson kapitalini

baholash usullarini qo‘lladi. G.Vitshteynning inson kapitali tushunchasiga qiziqishi hayot

sug‘urtasi muhiti ehtiyojlari ta’sirida rivojlandi va hayotdan ajralganlik uchun kompensatsiya

talablarining hajmini hisoblash uchun foydalanilgan ma’lumotnoma ja

dvallarini ishlab chiqish

zarurati yuzaga keldi. Uning fikricha, kishi umri davomida qilgan mehnatiga haq to‘lash miqdori
uning tirikchiligi uchun ketgan xarajatlar plyus uning ta’lim olishi uchun ketgan xarajatlarga

tengdir.

Moliyaviy baholashning 1-varia

nti sifatida W.Morse modelini qo‘llash mumkin. Model 3

ta komponentni o‘z ichiga oladi va tashkilotda xodimlar mavjudligidan olingan sof foyda

oqimining joriy qiymatini hisoblashga asoslanadi: xodimlar faoliyatidan olingan foyda
oqimining joriy qiymati; xodimlarga kiritilgan dastlabki investitsiyalar; xodimlarni

qisqartirishning o‘rnini qoplash xarajatlari.

Rossiyalik iqtisodchi olimlar Ye.V.Rozina va M.V.Semenovalarning ta’kidlashicha, "vaqt

bo‘yicha farovonlikni afzal ko‘rish holatiga asoslangan kelajakda

gi daromad qiymatini baholash

tamoyiliga ko‘ra, xodimlar ushbu vaqt oralig‘ida ma’lum miqdordagi pul yoki boylik to‘plamini

kelajakdagi o‘sha miqdordagi pul yoki boylik to‘plamidan yuqori baholaydilar," har bir shaxs

mehnat birligi va inson kapitali to‘plami sifatida ko‘rib chiqiladi, bu mehnat birligida

ifodalanadi.

Biz F.Xayek, M.Fridman, Ye.V.Rozina va M.V.Semenovalarning xulosalariga qo‘shilmaymiz,

chunki ish haqi yalpi ijtimoiy mahsulotning bir qismi bo‘lib, sarflangan mehnat miqdori va

sifatiga muvofi

q ishchilarning shaxsiy iste’moliga to‘g‘ri keladi va inson kapitalini ifodalay

olmaydi. Bundan tashqari, inson kapitali tashkilotning aktivi sifatida, ish haqi esa majburiyat

(majburiyat) sifatida e’tirof etiladi.

Professor J.Fits-ensning tadqiqotlari alo

hida qiziqish uyg‘otadi. U inson kapitalini nafaqat

eskirgan, balki elementar bir xodimga to‘g‘ri keladigan sotishning standart qiymatini

aniqlaydigan iqtisodiy qo‘shilgan qiymat EVA (soliqlardan keyin faoliyatdan olingan sof

daromad va kapitalning o‘zi qiymati o‘rtasidagi farq sifatida hisoblanadi) bilan bog‘laydi. Inson
kapitalining asosiy xarajatlari xodimlarga to‘lanadigan ish haqi va nafaqalar, vaqtinchalik

ishlovchilar uchun haq to‘lash, xodimlarni yo‘qligidan ko‘rilgan zararlar va xodimlar

qo‘nimsizl

igi hisoblanadi.

Jami inson kapitalini indekslar tizimi orqali baholash uslubiyati amerikalik olimlar

K.Malligan va X. Martinlar (Mulligan, Martin, 1997) tomonidan taklif etilgan:

𝐻𝐶 = 𝑓(𝑗, 𝑞, 𝐼, 𝑋) = 𝑠𝐼

Bu yerda:

HC

–

inson kapitali;

j - keng

ma’noda ish sifatini aniqlash ko‘rsatkichi;

q -

jamlangan inson kapitali sifatini aniqlash ko‘rsatkichi;

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

234

I - inson kapitaliga investitsiyalar;
X -

inson kapitali, shu jumladan, jamg‘arilgan inson kapitalining o‘zi bog‘liq bo‘lgan boshqa

o‘zgaruvchilar;

s - inson kapitaliga kiritilgan investitsiyalar transformatsiyasi indeksi.

Olim A.V. Bolshov xodimlar hayot siklining turli bosqichlarida qo‘yilmalar riskini hisobga

olishning ekspert yondashuvi va boshqaruv pozitsiyasida to‘plangan qo‘yilmalarni

baholashning xarajat usulini birlashtirgan metodikani yaratdi. 4-rasmda inson kapitali

qiymatini baholash va boshqarish texnologiyasi keltirilgan. Ushbu uslubiyot doirasida

investitsiyalar hajmini hisoblashda boshqaruv apparatiga qilingan to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri va bilvos

ita

xarajatlar tuzilishini, xodimlarning hayot sikli bosqichlarining o‘xshashligini, odatdagi

investitsion xavf-xatarlarni hamda inson kapitali faoliyatidagi nostandart tavakkalchiliklar

bo‘yicha mutaxassislarning baholashlarini inobatga olish tavsiya etil

adi.

4-rasm. Inson kapitali qiymatini baholash va boshqarish texnologiyasi

Manba:

adabiyotlar tahlili asosida tayyorlandi.

Ilmiy

ishlarda individual inson kapitalining hajmi tug‘ilishdan boshlab mehnat

faoliyatining oxirigacha o‘sib boradi, degan fikrlar mavjud. Shu munosabat bilan inson

kapitalini shakllantirishning boshlanishida munozarali jihat mavjud. Yuqori darajadagi

ta’limning inson kapitalini shakllantirish va undan foydalanish bilan bog‘liq holda kam tilga

olinadigan yana bir tomoni bor

–

bu demografik muammodir. Ilmiy izlanishlar natijasida xotin-

Inson kapitali xarajatlari tarkibini

shakllantirish

Bevosita xarajatlar Bilvosita xarajatlar

Lavozimlar (xodim)ning hayot

sikli bosqichini aniqlash

Inson kapitaliga

investitsiyalarnin

g riskliligini

baholash

Xavfni

kamaytirish

va

kompensatsiy

Inson kapitaliga

investitsiyalar samaradorligi

parametrlarini belgilash

Tabaqalashtirilgan model yordamida

inson kapitaliga kiritilgan

investitsiyalarni hisoblash

Prognoz

gorizontini

aniqlash

Tarkibiy bo‘linmalarning xodimlari va tex

nik jihozlari uchun investitsiya limitlarini

belgilash, inson kapitaliga investitsiyalarni optimallashtirish

Alohida lavozimlar va tarkibiy bo‘linmalarning inson kapitalini rivojlantirish

bo‘yicha tashkiliy chora

-tadbirlar rejasini ishlab chiqish

Inson

kapitali qiymatini boshqarish bo‘yicha chora

-tadbirlar tizimini amaliyotga

joriy etish

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

235

qizlarning ma’lumotlilik darajasi va jamiyatda tug‘iladigan bolalar soni o‘rta

sida yuqori

darajadagi teskari korrelyatsion bog‘liqlik mavjudligi tasdiqlandi.

Inson kapitalidan foydalanishning tugash vaqti ham qarama-qarshi, chunki mehnat

faoliyati tugaganidan so‘ng ko‘plab odamlar fuqarolik faoliyati, ko‘ngillilar mehnati,

ijodkorlik

orqali jamiyat farovonligiga sezilarli hissa qo‘shishda davom etadilar va shu bilan qandaydir

ijtimoiy-madaniy muhitni tashkil qiladilar.

Olimlarning ta’kidlashicha, xodimning kapitali xodimning ish tajribasiga ega bo‘lishi va

ko‘payishi natijasida o‘sadi. Ammo statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, pensiyaga chiqish

yoshidagi eng tajribali mehnatga layoqatli shaxslar o‘rtasida ishsizlik darajasi juda yuqori.

Bundan kelib chiqadiki, jamiyat, texnologiyalar, bilimlar, bozorlarning yuqori darajadagi

o‘zgarish dinamikasi tajribani xodimning qiymatini va shunga mos ravishda uning shaxsiy

inson kapitalini oshiruvchi omil sifatida qo‘llashga imkon bermaydi. Ba’zi sanoat tarmoqlari
ishchiga bo‘lgan talab va uning tajribasi o‘rtasidagi teskari munosaba

t bilan tavsiflanadi.

Xulosa va takliflar.

Xulosa o’rnida yuqoridagi mualliflar tadqiqotlarining birlamchi ahamiyatini

pasaytirmagan holda, ushbu metodikalar inson kapitali xarajatlarini baholash amaliyotida

qo‘llanilmasligini ta’kidlamoqchimiz. Ushbu hol

atda muammo hisob-kitoblarning

murakkabligi, zarur statistik ma’lumotlarning yetishmasligi va boshqalardir. Bundan tashqari,

mavjud metodologiyalarning bir qator kamchiliklari mavjud:

- xarajatlar yondashuviga asoslangan uslubiyotlar daromad yondashuviga asoslangan

uslubiyotlardan farqli ravishda iqtisodiy ma’noga ega. Shuningdek, baholash faoliyati

sohasidan olingan daromad yondashuvi xarajatlarga asoslangan "inson kapitali" iqtisodiy

kategoriyasining mazmuniga mos kelmaydi;

-

moliyaviy ko‘rsatkichlarni hi

soblash asosan xarajatlarga asoslanganligi sababli, inson

kapitali qiymatini baholashda xarajatlar yondashuvidan foydalanish maqbul hisoblanadi.
Ushbu yondashuvning afzalligi shundaki, u boshqa resurslarni baholash bilan

integratsiyalashgan xarajatlarga asoslangan baholashda inson kapitalining qiymatini olish

imkonini beradi;

- inson kapitalini baholashning mavjud uslubiyotlari, shuningdek, ularga mos keladigan

mezon va ko‘rsatkichlar xodimlarning kasbiy rivojlanganlik darajasi kabi jiddiy masalani

deyarli hisobga olmaydi.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, inson kapitali qiymatini baholash bo’yicha metodikalarni

takomillashtirishga qaratilgan quyidagi taklif va tavsiyalar keltiriladi.

Birinchidan, inson kapitali qiymatini baholashda bozor mexanizmlaridan foydalanish,

ya’ni ishga qabul qilingan xodimning mehnat bozoridagi qiymatini aniqlash tizimini joriy etish.

Ikkinchidan, xodim bilan tuzilgan mehnat shartnomasi muddati asosida uning olishi

kutilayotgan qo’shimcha ish haqi miqdorini keltirilgan qiymatini hisobl

ash orqali uning

qiymatini belgilash.

Uchinchidan, mamlakat miqyosida o’rnatilgan ta’rifar va normotivlardan kelib chiqib, har

bir insonga uning ma’lumoti bo’yicha tabaqalashgan ta’lim, sog’liqni saqlash xarajatlari

me’yorini ishlab chiqish.

To’rtinchidan,

har bir fuqaroning inson kapitali kartochkasini ochish va uni yuritish, bu

orqali inson kapitaliga investitsiyalashning har bosqihida unga qilingan xarajatlar to’g’risida

axborotlarni shakllantirish.

Beshinchidan, korxonada xodimning inson kapitali qiymat

ini aniqlash bo’yicha aniq

ilmiy-

uslubiy asosangan ichki me’yoriy hujjat ishlab chiqishva uni amaliyotga joriy etish.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

236

Adabiyotlar/ Литература/ Reference:

Abduraxmonova N.Q. (2024

) Inson kapitaliga sarmoya Yangi O‘zbekiston taraqqiyoti

kafolati.

https://review.uz/uz/post/inson-kapitaliga-sarmoya-yangi-ozbekiston-taraqqiyoti-

kafolati?ysclid=m46osyt6ns639442173

10.11.2024.

Becker G. Human capital: http://

www.econlib.org/library/Enc/HumanCapital.html

Fisher S. (2002) Jekonomicheskaja teorija. - M.: Yuniti.

Jac Fitzenz (2009)

The ROI of Human Capital: Measuring the Economic Value of Employee

Performance. Amacom Books. P.312

Lester Thurow (1970) Investment in Human Capital. Wadsworth Pub. Co., P.145
Morse W. (1973) A Note on the Relationship between Human Assets and Human Capital. The

Accounting Review. - pp. 583 - 592.

Mulligan C., Martin X. (1997) A Labor Income-Based Measure of the Value of Human Capital:

An Application to the States of the United States // Japan and the World Economy. -

Vol. 9, № 2.

-

P. 159 - 191.

Schultz T. (1961) The American Economic Review, vol. 51, pp. 1-17 [in Eng].

Аллавердян В. Оценка стоимости кадрового потенциала предприятия.

https://www.cfin.ru/management/people/value_people.shtml 10.04.2022.

Арабян К.К. (2010) Методика оценки человеческого капитала // Вестник

Московского университета МВД России. –

№ 8. –

С. 61

- 65.

Большов А.В. (2014) Проблемы совершенствования стоимостной оценки

человеческого капитала современной организации. // Вестник экономики, права и

социологии.

-

№ 2. С. 15

- 19.

Долгов Д.И. (2014) Монография для студентов технических и экономических

специальностей. –521 с. [Электрон. ресурс].

URL:

http://www.aup.ru/books/m1504/

02.11.2024

Иванов В.В. (2010) Оценка интеллектуального капитала высших учебных заведений

//

Проблемы современной экономики

. -

С. 334

- 336.

Носкова К.А. (2013) Оценка человеческого капитала i

-

го сотрудника организации //

Актуальные вопросы экономических наук: материалы II Междунар. науч. конф. (г. Уфа,

апрель 2013 г.).

-

Уфа: Лето.

-

С. 4

- 8.

Петти В. (1940) Экономические и статистические работы –

М.: Государственное

социально

-

экономическое издательство.

https://buh.ru/articles/uilyam-petti-i-ego-metody-

ucheta-chelovecheskogo-kapitala.html

Розина Е.В. (2014) Управление развитием человеческого капитала организации. –М.:

Проспект.

Тугускина Г. (2009)

Методика оценки человеческого капитала предприятий

//

Управление персоналом.

-

№ 5.

https://www.top-personal.ru/issue.html?1936

10.04.2021.

Фридмен М., Хайек Ф. (2003) О свободе.

-

М.: Социум.

-

182 с.

Цапенко И.В. (2010) Проблема эффективного воспроизводства человеческого

капитала

и инновационные подходы к ней

//

Инновации.

-

№4 (138).

-

С. 95

-98.

Царев В.В., Евстратов А.Ю. (2008) Оценка индивидуальной стоимости работника

предприятия // Управление персоналом. –№ 24.

-

С. 34

- 39.

Чигоряев К.Н., Скопинцева Н.А., Ульященко В.В. (2008) Оценка стоимости

человеческого капитала на основе произведенных затрат // Известия Томского

политехнического университета.

-

Т. 313, № 6.

- C. 54 - 56.