Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
306
TO‘QIMACHILIK KORXONALARI
NI EKSPORT FAOLIYATI SAMARADORLIGINING TAHLILI
To
‘
xtayev Zayniddin Egamnazar o
‘
g
‘
li
Toshkent to
‘qimachilik va yеngil sanoat instituti
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot ishida
“O‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
uyushmasi tarkibidagi
korxonalar tomonidan 2018-2023-yillarda ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi va dinamikasi
yoritilgan. Shuningdek
“O‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
uyushmasi tarkibidagi korxonalar bo
‘
yicha
asosiy iqtisodiy ko
‘
rsatgichlar taqqoslangan. Emperik tadqiqotlar asosida to
‘
qimachilik
korxonalarining eksport geografiyasi yillar va mamlakatlar kesimida tahlil qilingan. Iqtisodiy
samaradorlik tushinchasining nazariy masalalari yoritilgan.
Kalit so
‘
zlar:
samaradorlik, ishlab chiqarish hajmi va dinamikasi, o
‘
sish tendensiyasi,
eksport, moliyaviy natijalar, foyda, rentabellik, milliy brendlarni rivojlantirish, resurs tejovchi
texnologiyalar, xodimlar manfaatlari.
АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ ЭКСПОРТНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ТЕКСТИЛЬНЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ
Тухтаев Зайниддина Эгамназарович
Ташкентский институт текстильной и легкой промышленности
Абстрактный:
В данной исследовательской работе освещены объем и динамика
производства продукции предприятиями объединения «Узтокмачиликсаноат» в 2018
-
2023 годах. Также были сопоставлены основные экономические показатели предприятий
объединения
«Узтокмачиликсаноат».
На
основе
эмпирических
исследований
проанализирована география экспорта текстильных предприятий по годам и странам.
Освещены теоретические вопросы понятия экономической эффективности.
Ключевые слова:
эффективность, объем и динамика производства, тенденция
роста, экспорт, финансовые результаты, прибыль, рентабельность, развитие
национальных брендов, ресурсосберегающие технологии, интересы сотрудников.
ANALYSIS OF EFFICIENCY OF EXPORT ACTIVITY OF TEXTILE ENTERPRISES
Tukhtaev Zayniddin Eganmazar ugli
Tashkent Textile and Light Industry Institute
Abstract:
This research work highlights the volume and dynamics of production by
enterprises of the Uztokmachiliksanoat association in 2018-2023. The main economic indicators
of the enterprises of the Uztokmachiliksanoat association were also compared. Based on empirical
research, the geography of exports of textile enterprises by year and country is analyzed. The
theoretical issues of the concept of economic efficiency are covered.
Key words:
efficiency, production volume and dynamics, growth trend, exports, financial
results, profit, profitability, development of national brands, resource-saving technologies,
employee interests.
UO
‘
K: 338.001.76: 677.003.13(035.3)
XI SON - NOYABR, 2024
306-310
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
307
Kirish.
Jahonda to‘qimachilik mahsulotlariga bo‘lgan talab va ehtiyojning tobora
ortib borishi
sharoitida tabiiy va ishlab chiqarish resurslaridan oqilona foydalanish, samaradorlikni oshirish
muhim ahamiyat kasb etmoqda. 2024-yilda sohaning ijtimoiy-
iqtisodiy ahamiyatiga ko‘ra,
dunyoning eng katta hajmga ega yirik to‘qimachilik mahsulo
tlari eksportchilari, Pokiston (19
mlrd.doll), Ispaniya (20 mlrd.doll), AQSH (24 mlrd.doll), Italiya (34 mlrd.doll), Turkiya (35
mlrd.doll), Germaniya (40 mlrd.doll), Hindiston (44 mlrd.doll), Vyetnam (43 mlrd.doll),
Bangladesh (46 mlrd.doll), Xitoy (55 ml
rd.doll) davlatlari orasida o‘sish tendensiyalari
kuzatilgan. Shuni alohida takidlash kerakki, bugungi kunda jahonda to‘qimachilik sanoati
korxonalarini raqobatli rivojlanishda natijador iqtisodiy-tashkiliy mexanizmlarni amaliyotda
qo‘llash va innovatsion samaradorlik dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.
Davlat statistika qo‘mitasining ma’lumotlariga qaraganda 2024
-yilning yanvar-fevral
oylarida qiymati 519,4 mln AQSH dollarlik to‘qimachilik mahsulotlari eksport qilingan. Bu
ko‘rsatgich umumiy eksportning 14,3 % ini tashkil etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 3
% ga oshgan Eksport qilingan to‘qimachilik mahsulotlari tarkibida tayyor to‘qimachilik
nahsulotlari 37,4 % ni, kalava-ip 47,7 % ni tashkil etgan.
Yangi O‘zbekistonni parpo etish jarayonida
raqobatbardosh to‘qimachilik sanoatini
tashkil qilish, jahon bozorlarida xaridorgir mahsulotlar ishlab chiqarish, qo‘shimcha qiymatni
shakllantirishning to‘liq zanjirini yaratish kabilar yuzasidan islohatlar amalga oshirilmoqda
“Ip
-kalavani chuqur qayta ishlash 2026-yilga qadar ip-
kalavani to‘liq qayta ishlashni yo‘lga
qo‘yish”, ishlab chiqarish zanjirida mavjud bo‘shliqlarni to‘ldirishga qaratilgan loyihalar
ro‘yhatini shakllantirish, tayyor mahsulotlar uchun milliy brendlarni rivojlantirish va ularning
eksportini oshirish, jumladan, milliy va xorijiy brenddagi tayyor mahsulot eksport hajmini
2026-
yilda 5 mlrd AQSH dollariga yеtkazish mo‘ljallangan.
Adabiyotlar sharhi.
To
‘qimachilik korxonalarining iqtisodiy samaradorligini oshirishning ilmiy
-uslubiy
jiha
tlarini ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar o‘rgangan bo‘lib jumladan:
Xachaturov ushbu atamani quyidagicha aniqlaydi: «Samaradorlik (va ijtimoiy) iqtisodiy
yoki ijtimoiy samaraning unga erishishi uchun zarur bo‘lgan xarajatlarga nisbatidir» (Иcаев ва
бошқ
., 2011).
2001-yil, GOST ISO 9000-
2001 yilda «Sifat menejmenti tizimi. Asosiy qoidalar va lug‘at».
U samaradorlik kategoriyasining quyidagi ta’rifini keltiradi: «samaradorlik
- erishilgan natija
va foydalanilgan resurslar o‘rtasidagi munosabatdir» (Райзберг, 2001)
.
Todaro M.P fikricha: «Iqtisodiy samaradorlik
- samarali talabning mavjudligini hisobga
olgan holda resurs tejovchi texnologiyalar yordamida mahsulotning maksimal mumkin bo‘lgan
qiymatini ishlab chiqarish» (Х
a
мел
,
Пр
a
х
a
д
, 2002).
K.
R.Makkonell, S.L.Bryular tomonidan «Ekonomiks» kitobida unga quyidagi ta’rif
keltirilgan: «Iqtisodiy samaradorligi ishlab chiqarish jarayonida qo‘llaniladigan va qandaydir
mahsulot natijasida olinadigan nodir resurslar birliklari soni o‘rtasidagi munosabat
ni
ifodalaydi» (Қо
c
имов
, 2002).
Shuningdek, R.Pindayk va D.Rubenfildlar ishlab chiqarishga sarflangan mablag‘lar
samaradorligini resurs -
mehnat va kapitalga bog‘liq ravishda talqin qilishgan. Ular «agar bitta
tovarni ishlab chiqarish boshqa ishlab chiqarishni kamaytirmagan holda amalga oshsa, u holda
ishlab chiqarish samarali hisoblanadi»,
- deb tarif berganlar (
Портер
, 2005).
Pol Xeynning fikricha, samaradorlik ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan
resurslar miqdori bilan har qanday talab qilinadig
an mahsulot miqdori o‘rtasidagi
munosabatlarni tavsiflaydi (
Муромцев
и др.
2016).
Samaradorlik masalalariga O‘zbekistonlik olimlar ham o‘z munosabatlarini bildirishgan.
Xususan, A.Abdukarimov, M.Q.Pardaev kabi olimlarning fikricha, «samaradorlik –
bu sodir
bo‘layotgan biror iqtisodiy jarayonning qanday natija bilan yakunlanganligini ifodalaydigan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
308
tushuncha. «Samara» va «samarador» tushunchalari mutlaq ko‘rsatkich bo‘lsa, «samaradorlik»
nisbiy ko‘rsatkichdir», deb izohlashgan
(
Пл
a
хов
a, A
нурин
a
и др.,
2009).
Yana bir iqtisodchi olim Abdullaevning (1998)
fikricha, «samaradorlik nisbiy ko‘rsatkich
o‘lib, uni makrodarajada hisoblashda resurslar, xarajatlar va olingan samara (natija)ga
asoslanadi.
Abduraxmonovning
(2004)
fikricha,
«samaradorlik
korxona
resurslarid
an
foydalanishining ham sifat, ham miqdor ko‘rsatkichlarini, unumdorlik esa faqat miqdor
ko‘rsatkichlarini ifodalaydi».
Azimovaning (2022) fikricha, iqtisodiy samaradorlik deganda natijaning tashkilotning
maqsadlariga mos keladigan yuqori moliyaviy ko‘rsat
kichlarga erishish bilan tavsiflanadigan
sifatli mahsulot ishlab chiqarish uchun muqobil sharoitlarni yaratishga bog‘liq bo‘lgan
tashkilotning faoliyati natijasining unga erishishiga sarflangan xarajatlariga nisbati tushuniladi.
Shunday qilib,
ta’rifning ko‘pchilik talqinlari quyidagiga yo‘naltirilgan: samaradorlik
-
erishilgan samaraning (natijaning) unga erishish xarajatlariga nisbati. Ma’lumki, fanning
ko‘plab sohalarida samara maqsadga muvofiq jarayonning istalgan natijasi, deb qaraladi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada tadqiqot jarayonida tizimli va iqtisodiy tahlil, kompleks baholash,
guruhlash, ekspert baholash, prognozlash va statistik usullardan foydalanilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Tadqiqot jarayonida iqtisodiy tahlil, kompleks baholash, statistik tahlil, kabi tadqiqot
usullaridan keng foydalanish natijasida
“O‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
tarkibidagi korxonalarning
2018-2023-yillardagi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi va dinamikasi tahlil qilindi.
Shuningd
ek “O‘
zto
‘qimachiliksanoat” uyushmasi tarkibidagi korxonalarning 2018
-2023-
yillardagi eksport hajmi dinamikasi (ming.doll) va geografiya tahlil qilinganligini ko
‘
rishimiz
mumkin.
1-jadval
“O‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
uyushmasi tarkibidagi to
‘
qimachilik korxonalarining
mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi va dinamikasi
Yillar
Kalava-ip
(ming tonna)
Tayyor mato
(mln.kv.m)
Trikotaj
gazlama
(ming tonna)
Tikuv
trikotaj
mahsulotlari
(mln.dona)
Paypoq
mahsulotlari
(mln juf)
2018
403,7
302,6
69,9
452,3
102,0
2019
448,9
348,9
89,9
536,0
135,0
2020
515,8
380,7
112,3
622,4
184,8
2021
592,7
415,4
140,4
722,8
252,9
2022
669,6
450,1
168,5
823,2
321
2023
1314
470,5
170,5
2010,4
920
Manba:
“
O
‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
uyushmasi ma
’
lumotlari asosida tuzilgan.
Jadval ma
’
lumotlaridan xulosa qilishimiz mumkinki 2018-2023-yillar oralig
‘
ida kalava-ip
mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 4,3 marta, tayyor mato ishlab chiqarish 1,8 martaga,
trikotaj gazlama ishlab chiqarish hajmi 4,1 martaga, tikuv-trikotaj mahsulotlarini ishlab
chiqarish hajmi esa 1,6 martaga va paypoq mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi esa 9,7 mataga
ortib borishi kuzatilgan.Shuningdek, 2018-2023-yillar davomida respublikamiz miqyosida, ip,
tayyor mato shuningdek trikotaj mato hamda tikuv-trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarish
hajmida ham o
‘
sish tendensiyasini ko
‘
rsatmoqda.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
309
2-jadval
“O‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
uyushmasi tarkibidagi to
‘
qimachilik korxonalar
bo
‘
yicha asosiy iqtisodiy ko
‘
rsatgichlar.(mlrd.so
‘
m)
№
Ko
‘
rsatgichlar nomi
Yillar
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1
To
‘
qimachilik tolasini
tayyorlash va yigirish
7620,3 10699,7 17135,8 22656,6 29956,1 35070
2
To
‘
qimachilik nahsulotlarini
ishlab chiqarish
758,8
1113,7
1936,6
2738,4
3872,1
5379
3
To
‘
qimachilik
mahsulotlariga ishlov berish
84,7
355,7
151,4
275,2
500,1
647,7
Manba:
“
O
‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
uyushmasi ma
’
lumotlari asosida tuzilgan.
2023-yil yanvar-iyun oylari yakuni bo
‘
yicha 56,5 mln AQSH dollarlik to
‘
qimachilik
mahsulotlari eksporti amalga oshirilib, umumiy eksportning 16,6 % ini tashkil qilgan, o
‘
tgan
yilning mos davriga nisbatan 76,0 % ga kamaydi. Eksport qilingan to
‘
qimachilik mahsulotlari
tarkibida tayyor to
‘
qimachilik mahsulotlari-55,6 % paxtadan gazlamalar -10,4 % va trikotaj
mato-16,4% asosiy ulushni egallagan. Yil boshidan 139 turdagi to
‘
qimachilik mahsulotlari
dunyoning 25 ta davlatiga eksport qilingan.
3-jadval
“O‘
zto
‘
qimachiliksanoat
”
uyushmasining 2018-2023-yillardagi eksport hajmi va
dinamikasi, (ming.doll)
(
To‘xtayev, 2023)
№
Davlat
nomi
2018
2019
2020
2021
2022
2023
o
‘
sish
1
Rossiya
439 560,0 553 809,3 616 066,6 682 768,6 951 732,2 100 524,2 21,6 %
2
Xitoy
172 929,5 297 667,9 402 059,7 403 441,4 597 436,4 713 436.4 34,5 %
3
Turkiya
101 650,7 119 260,8 198 638,2 212 212,8 485 849,3 694 524,8
48 %
4
Koreya
29 098,4
14 441,1 6 347,6
5 664,4
6 209,4
8 304,7
21,3 %
5
Qirg
‘
iziston
27 833,6
70 593,1 92 800,5 284 451,8 395 046,7 416 046,7 14,3 %
6
Qozog
‘
iston
22 721,2
44 658,8 41 600,7 42 716,8 51 133,2 73 256,7 22,5 %
7
Bangladesh
21 060,7
19 033,6 12 335,9 10 737,9 9 935,5 10 847,2 47,2 %
8
Polsha
20 335,8
23 005,8 26 573,6 43 437,0 65 693,5 82 687,6 32,0 %
9
Belorussiya
15 885,5
23 723,8 24 055,2 17 414,5 24 061,5 31 507,3 15,5 %
10
Eron
11 751,8
17 503,6 42 954,4 20 604,2 39 878,5 45 321,7 33,9 %
11
Ukraina
10 785,5
21 836,6 31 678,0 34 251,2 53 329,2 57 645,5 49,5 %
12
Italiya
3 599,3
7 762,4 11 479,8 10 193,7 32 953,0 59 783,5 91,5 %
13
Germaniya
1 942,1
4 420,,7 7 319,7
6 934,4 12 471,1 36 541,4 64,1 %
14
Yegipey
1 013,1
3 078,8 12 007,1 18 175,2 30 655,9 41 700,2 30,1 %
15
Pokiston
672,1
4 922,6 10 033,5 16 517,9 59 269,4 87 603,6 88,3 %
16
Ozarbayjon
578,1
6 075,9 10 915,5 12 468,3 18 738,2 24 314,4 32,6 %
17
Tojikiston
412,9
3 596,0
7 263,2 13 369,3 11 647,2 18 902,1 28,0 %
18
Boshqa
davlatlar
30833,6
55 242,2 42 238,0 50 336,1 85 151,2 93 554,1 32,4 %
Quyidagi
“Oʻ
zto
ʻqimachiliksanoat”
uyushmasi tarkibiga kiruvchi korxonalarning iqtisodiy
ko
ʻ
rsatgichiga ko
ʻ
ra, 2018-2023-yillar davomida to
ʻ
qimachilik tolasini tayyorlash va yigirish 6
martaga, to
ʻ
qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish 11 martaga va to
ʻ
qimachilik
mahsulotlariga ishlov berish 13,3 martaga ortganligini ko
ʻ
rish mumkin.
O
ʻ
zbekiston 2024-yilda qiymati 519,4 mln AQSH dollar miqdoridagi to
ʻ
qimachilik
mahsulotlarini eksport qilgan.Bu ko
ʻ
rsatgich umumiy eksportning 14,3 % ni tashkil
etgan.O
ʻ
tgan yilning yilning mos davriga nisbatan 3 % oshgan.Tayyor to
ʻ
qimachilik mahsulotlar
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
310
37,4 %, kalava-ip 47,7%, asosiy ulishni egallagan.2024-yilning yanvar-fevral oylarida 496
turdagi to
ʻ
qimachilik mahsulotlari dunyoning 52 ta davlatiga eksport qilingan.To
ʻ
qimachilik
mahsulotlari tarkibida: kalava-ip-247,8 mln, tayyor to
ʻ
qimachilik mahsulotlari-194,4 mln,
trikotaj mato-42,8 mln, gazlamalar-26,8 mln, paypoq mahsulotlari-7,7 milliontani tashkil etdi.
Xulosa va takliflar.
Tadqiqot natijalariga ko
ʻra
“Oʻztoʻqimachiliksanoat”
uyushmasi tarkibiga kiruvchi
korxonalarda samaradorlikni oshirishda ishlab chiqarish faoliyatini diversifikatsiya qilish,
tashqi bozorlarga chiqish va mahsulotlarni sotish borasida eksport dasturini amalga oshirish,
valyuta daromadlari tushumini
ta’minlash,
yuqori texnologiyalarga asoslangan yangi ishlab
chiqarishni va ish
oʻrinlarini
tashkil etish, Jahon bozorida
toʻqimachilik
mahsulotlari ishlab
chiqaruvchilari bilan teng raqobatlasha oladigan va keyingi bosqichda, iqtisodiyotni
modernizatsiya va diversifikatsiya qilishning lokomotiviga aylanishiga mumkin
boʻlgan
toʻqimachilik
tarmogʻini
jadal rivojlantirish hamda aniq
yoʻnaltirilgan
xolda
qoʻllab
quvvatlashni
ta’minlash
zarur.
“Oʻztoʻqimachiliksanoat”
uyushmasi tarkibiga kiruvchi
toʻqimachilik
korxonalarida iqtisodiy samaradorlikni oshirish jarayonida strategik vazifalarni
muvaffaqiyatli bajarish uchun iqtisodiy
koʻrsatgichlarni
baholash va ishlab chiqarish jarayonini
rejalashtirish hamda tahlil qilishning ilmiy asoslangan bazasini takomillashtirish, resurslardan
toʻliq
foydalanishga
ta’sir
etuvchi omillarni
oʻrganish
birinchi darajali ahamiyatga egadir.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Aбдуллaев Ё.A. (1998) Мaкроиқтиcодий cтaтиcтикa. –Т.: Меҳнaт, Б.210
-211.
Aбдурaхмонов Қ.Х. (2004) Меҳнaт иқтиcоди вa cоциологияcи. –
Т., Б.212.
http://qxjurnal.uz/load/jurnal_2023/agro_ilm_2023_jil_makhsus_son_2_93_juklab_olish/12-1-
0-528.
To‘xtayev Z. (2024) TO ‘QIMACHILIK KORXONALARIDA MAHSULOT SIFATINI BOSHQARISH
TIZIMI VA SAMARADORLIK //Iqtisodiyot va taʼlim. –
Т. 25. –
№. 2. –
С. 99
-102.
Tukhtaev Zayniddin Eganmazar ugli () Manufacture of Textile Products Compliant with
Foreign Requirements on the Basis of ISO Standards Get Organized.
Zayniddin TO‘XTAYEV (2023), SIFAT MENEJMENTI TIZIMINI TATBIQ ETISHNING ASOSIY
BOSQICHLARI.
Азимова Ф.П.
(2022)
Тўқимaчилик caноaти корхонaлaри фaолияти caмaрaдорлигини
бошқaришни тaкомиллaштириш: Монография /
–Т.:
-
152б.
Иcаев Р.А. ва бошқалар. (2011) Ишлаб чиқаришни ташкил этиш ва бизнеc
-
режа (И ва
ИИ қиcм). –Т.: Тафаккур,
-
516 б.
Қоcимов Ғ.М. (2002) Менежмент: Олий ўқув юртлари талабалари учун дарcлик. –Т.:
Ўзбекиcтон, –
368 б.
Муромцев Д.Ю., Муромцев Ю.Л., Тютюнник В.М., Белоуcов О.П. (2016) Экономичеcкaя
эффективноcть и конкурентоcпоcобноcть: учебное поcобие / Д.Ю. Муромцев, Ю.Л.
Муромцев, В.М. Тютюнник, О.П. Белоуcов. –
Тaмбов: Изд
-
во Тaмб. гоc. ун
-
тa, –
96 c.
Плaховa Л.В., Aнуринa Т.М., Легоcтaевa C.A. и др. (2009) Оcновы менеджментa:
Учеб.поcобие. –
М.: КНОРУC, –
496 c
Портер М. (2005) Конкуренция / М.Портер; пер. c aнгл. О.Л.Пелявcкого [и др.]. –
Иcпрaв. изд. –М.: Вилямc, –
602 c
Райзберг, Б.А. (2001) Хозяйcтвенный механизм [Електронный реcурc] / Б.А. Райзберг,
Л.Ш.
Лозовcкий,
Е.Б.
Cтародубсева.
–
Режим
доcтупа:
http://www.smartcat.ru/Referat/atyelramnz.shtml
Хaмел Г., Прaхaд К.К. (2002) Конкурируya зa будущее. Cоздaние рынков зaвтрaшнего
днya / Пер. c aнгл.
-
М.: Олимп
-
Бизнеc,
- 288c.
