Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
318
SHANXAY HAMKORLIK TASHKILOTI DOIRASIDA OʻZBEKISTON TASHQI IQTISODIY
ALOQALARINI KENGAYTIRISH TIZIMI VA UNI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMI
PhD, dots.
Tursunov Bekmuxammad Omonovich
Toshkent gumanitar fanlar universiteti
ORCID: 0000-0001-9297-8361
Annotatsiya.
Maqolada Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini kengaytirish jarayonid
a
Shanxay hamkorlik tashkiloti bilan bogʻliq hamkorlikning rivojlantirish tizimi doirasidagi
kordinatsion munosabatlar va uni rivojlantirish mexanizmlarining tashkiliy asosini
muvofiqlashtirish yoʻllari tadqiq etilgan. Shanxay hamkorlik tashkilotiga a'zo d
avlatlar va
Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasida keng koʻlamli savdo
-iqtisodiy munosabatlarni tashkil etish
jarayonida mavjud muammolarning ta'siri tahlil qilingan. Shanxay hamkorlik tashkiloti
doirasida Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini kengaytirish
tizimi va uni muvofiqlashtirish
yoʻnalishlariga doir ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan
.
Kalit soʻzlar:
xalqaro iqtisodiy hamkorlik, xalqaro bozor tizimi, integratsiya jarayonlari,
eksport salohiyati, investitsiya muhiti, investitsion loyiha, eksport diversifikatsiyasi.
СИСТЕМА РАСШИРЕНИЯ ВНЕШНЕЭКОНОМИЧЕСКИХ СВЯЗЕЙ УЗБЕКИСТАНА И
МЕХАНИЗМ ЕЕ РЕАЛИЗАЦИИ В РАМКАХ ШАНХАЙСКОЙ ОРГАНИЗАЦИИ
СОТРУДНИЧЕСТВА
PhD
, доц
.
Турсунов Бекмухаммад Омонович
Ташкентский гуманитарный университет
Аннотация.
В статье в процессе расширения внешнеэкономических связей
Узбекистана исследуются пути координации организационной основы координационных
отношений и механизмы их развития в рамках системы развития сотрудничества,
связанной с Шанхайской организацией сотрудничества. Анализируется влияние
существующих проблем на процесс установления широкомасштабных торгово
-
экономических связей между государствами
-
членами Шанхайской организации
сотрудничества и Республикой Узбекистан.
В рамках Шанхайской организации
сотрудничества разработаны научное предложение и практические рекомендации по
системе расширения внешнеэкономических связей Узбекистана и направлениям ее
координации
.
Ключевые слова:
международное
экономическое
сотрудничество,
международная
рыночная
система,
интеграционные
процессы,
экспортный
потенциал,
инвестиционный
климат,
инвестиционный
проект,
экспортная
диверсификация.
UO
‘
K: 339.9.012
XI SON - NOYABR, 2024
318-325
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
319
SYSTEM OF EXPANSION OF FOREIGN ECONOMIC RELATIONS OF UZBEKISTAN AND THE
MECHANISM OF ITS IMPLEMENTATION WITHIN THE FRAMEWORK OF THE SHANGHAI
COOPERATION ORGANIZATION
PhD, assoc. prof.
Tursunov Bekmukhammad Omonovich
Tashkent University of Humanities
Abstract.
In the process of expanding foreign economic relations of Uzbekistan, the article
examines the ways of coordinating the organizational basis of coordination relations and the
mechanisms for their development within the framework of the cooperation development system
associated with the Shanghai Cooperation Organization. The impact of existing problems on the
process of establishing large-scale trade and economic relations between the member states of the
Shanghai Cooperation Organization and the Republic of Uzbekistan is analyzed. Within the
framework of the Shanghai Cooperation Organization, a scientific proposal and practical
recommendations on the system for expanding Uzbekistan's foreign economic relations and the
directions for its coordination have been developed.
Keywords:
international economic cooperation, international market system, integration
processes, export potential, investment environment, investment project, export diversification.
Kirish.
Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini koʻp vektorlik rivojlanish tizimiga ega ekanligi,
mamlakat tashqi iqtisodiy faoliyatini amalga oshirishda mustahkam iqtisodiy diplomatiya
zaruriyatini yuzaga keltiradi. Oʻz oʻrnida xalqaro maydonda yuz berayotgan ge
osiyosiy va
iqtisodiy vaziyat mamlakat mamlakatda aholi sonining ortib borayotganligi, ichki bozorni
kengaytirish bilan birga eksport salohiyatidan samarali foydalanish hisobiga yangi ish
oʻrinlarini yaratish, ishlab chiqarishni tashkil etishda texnologik
taraqqiyot yutuqlaridan
samarali foydalanish hisobiga tovar va xizmatlarning xalqaro bozorlardagi raqobatdoshligini
ta'minlash jarayonlariga nisbatan oʻziga xos e’tibor talab etadi.
Istiqbolda mamlakatimizning xalqaro iqtisodiy hamkorlik aloqalarini kenga
ytirishda koʻp
tomonlama shartnoma munosabatlarini amalga oshirishga xizmat qiladigan xalqaro hamkorlik
tashkilotlarining mavjud imkoniyatlaridan samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega.
Oʻzbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning “Oʻzbekiston
-2030 str
ategiyasi”da an’anaviy
sheriklar bilan oʻzaro manfaatli aloqalarni rivojlantirishga xizmat qiladigan xalqaro hamkorlik
geografiyasini kengaytirishda “MDH mamlakatlari bilan an'anaviy va keng qamrovli strategik
aloqalarni amalga oshirish, Yevropa mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy, moliyaviy va
texnologik hamkorlikni mustahkamlash, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi davlatlar bilan
mintaqa bozorlariga yoʻnaltirilgan eksport hajmini oshirish” (Farmon, 2023) kabi qator
vazifalarning belgilanganligi, xalqaro hamkorlik aloqalarini kengaytirishga xizmat qiladigan
xalqaro tashkilotlarda mamlakatimizning teng iqtisodiy manfaatlarini yuzaga keltirishga
xizmat qiladigan shartnoma munosabatlarini tashkil etish tizimini ilmiy-amaliy asoslarini
chuqur oʻrganish zaruriyatin
i yuzaga keltiradi. Xususan, bu borada Shanxay hamkorlik
tashkiloti doirasida Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini kengaytirish tizimi va uni amalga
oshirish mexanizmiga nisbatan tizimli yondashuvni amalga oshirish, tashkilotga a'zo davlatlar
bilan Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini tenglik va oʻzaro manfaatlilik tamoyillari asosida
rivojlantirish, “2022 —
2026 yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot
strategiyasi”ni 97
-
maqsadiga muvofiq Jahon savdo tashkilotiga a'zo boʻlish va Yevr
oosiyo
Iqtisodiy Ittifoqi bilan integrasiya jarayonlarini chuqurlashtirish (Farmon, 2022) jarayonlarida
dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
320
Adabiyotlar sharhi.
Shanxay hamkorlik tashkilotiga a’zo davlatlar oʻrtasida savdo
-iqtisodiy munosabatlarni
tashkil etis
h tizimiga yoʻnaltirilgan keng koʻlamli tadqiqotlar xorij iqtisodchi olimlaridan Li
(2021) ilmiy izlanishlarida alohida ahamiyat kasb etib, tadqiqot jarayonida mintaqaviy tovar
ayriboshlash hajmini oshirish, tashkilotning barqaror va uzoq muddatli rivojlanish
strategiyasida iqtisodiyot va gumanitar hamkorlik sohasidagi munosabatlarning oʻrniga
alohida ahamiyat beriladi. Li (2015) ilmiy tadqiqotlarida Shanxay hamkorlik tashkiloti orqali
mintaqaviy tovar ayriboshlashni tartibga solishda tashkilotga a’zo davla
tlarning tovar ishlab
chiqarish jarayonida innovasiyalarga nisbatan umumiy standartlarni qoʻllash tovar yetkazib
berishning optimallashtirish vositasi sifatida e’tirof etiladi
. Kaukenov (2007) tomonidan
amalga oshirilingan tadqiqot natijalari hamkorlik tashkilotini Markaziy Osiyo mamlakatlari
ijtimoiy-
iqtisodiy hayotida mustahkam oʻrin egallayotganligi, bu xalqaro bozor tizimida
qit’alararo tashqi savdo faoliyati bilan bogʻliq savdo munosabatini tartibga solish, hamda bir
qancha yirik loyihalarni amalga oshirish hisobiga savdo karidorlarini kengaytirishga ijobiy
ta’siri yuzasidan tegishli xulosalar chiqarish imkoniyatini beradi
. Efremenko (2019) tomonidan
Shanxay hamkorlik tashkilotiga Hindiston va Pokistonning toʻliq a’zo boʻlganidan keyingi
holatlariga do
ir ssenariylar tayyorlangan boʻlib, tadqiqot jarayoniga asoslangan ssenariylarda
tashkilot faoliyatini kengayishini iqtisodiy va siyosiy jarayonlarga ta’siri ijobiy baholangan
.
Mamlakatimiz olimlaridan Nurimbetov (2022) tadqiqotlarida Oʻzbekistonning Shanx
ay
hamkorlik tashkilotidagi ishtirokida pragmatizmga katta e’tibor qaratilinadi. Ya'ni, respublika
tomonidan tashkilot doirasida koʻptomonlama hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan
maqsadlarni milliy manfaatlarga hamda mintaqada barqarorlik va hamkorlikni
mustahkamlashning ustuvor yoʻnalishlarga ta'siriga alohida e'tibor qaratilingan. Almurodova
(2022) tadqiqotlarida Shanxay hamkorlik tashkilotida Oʻzbekistonning missiyasi va tashkilotga
a'zo boʻlgan boshqa mamlakatlar bilan ShHT Xartiyasiga muvofiq iqtis
odiy barqarorlikni
ta'minlash, mintaqa mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy farovonligini oshirishda a'zo
mamlakatlar bilan ikki tomonlama savdo-iqtisodiy va ijtimoiy hamkorlik aloqalarini
kengaytirish yoʻnalishlari tizimlashtirilgan. Nigmatov (2023) tadqiqotlarida Oʻzbekistonning
tashkilotga a'zo davlatlar bilan teng tomonlama savdo-iqtisodiy va investisiya sohalaridagi
hamkorlik munosabatlarini kengaytirishni ta'sirchan mexanizmlarini shakllantirish maqsadga
muvofiq ekanligi qayd etiladi.
Yuqoridagi tadqi
qotlarda Shanxay hamkorlik tashkiloti doirasida Oʻzbekiston tashqi
iqtisodiy aloqalarini kengaytirish tizimining tashkiliy asosi bilan bogʻliq jarayonlarga alohida
ustuvorlik berilgan boʻlib, tashqi iqtisodiy aloqalarini kengaytirish tizimini amalga oshiri
sh
mexanizmini shakllantirishga e'tibor berilmagan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada Shanxay hamkorlik tashkiloti doirasida Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini
kengaytirish tizimi va uni amalga oshirish mexanizmi mantiqiy abstraksiya usuli orqali tadqiq
etilgan. Savdo-iqtisodiy aloqalarni amalga oshirishning amaldagi holati tizimli tahlil,
tashkilotga a’zo davlatlar bilan hamkorlik shartnomalariga doir munosabatlarning tegishli
asosi induksiya va deduksiya, statistik tahlil kabi tadqiqot usullaridan keng foydalanilgan holda
yoritib berilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
2001-yil 15-
iyunda Xitoy Xalq Respublikasi, Rossiya Federasiyasi, Qozogʻiston, Tojikiston,
Qirgʻiziston va Oʻzbekiston Respublikalarining rahbarlari tomonidan Shanxay Hamkorlik
Tashkiloti (ShHT) tashkil etildi. Oʻzbekistonning mazkur tashkilotga a’zoligi t
ashkilotning
Shanxay hamkorlik tashkiloti yoki “Shanxay oltiligi” deb oʻzgartirilishiga sabab boʻldi. “Shanxay
hamkorlik tashkilotini tuzish toʻgʻrisidagi deklarasiya”, “Terrorizm, separatizm va
ekstremizmga qarshi kurash boʻyicha Shanxay konvensiyasi” va “Oʻzbekistonning Shanxay
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
321
beshligi mexanizmiga ulanishi toʻgʻrisidagi qoʻshma bayonot” ShHT tomonidan qabul qilingan
dastlabki hujjatlar sifatida e’tirof etiladi.
2003-
yil sentyabr oyida Hukumat rahbarlari kengashining yig‘ilishida oltita davlatning
ko‘p t
omonlama savdo-
iqtisodiy hamkorlik dasturi tasdiqlangan boʻlib, ayni paytda ShHTda
iqtisodiy hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari, savdo va investisiya sohasida qulay shart
-
sharoitlar yaratish jarayonini boshlash to‘g‘risidagi hukumatlararo memorandumlar maz
kur
dastur asosida tashkil etiladi. Hukumatlararo memorandumlarda savdo-iqtisodiy sohada
hamkorlikning moslashuvchan shakllari ko‘zda tutilgan boʻlib, ko‘p tomonlama iqtisodiy
hamkorlik dasturlari davlatlardagi kompaniyalar va turli mulkchilik shaklidagi korxona
rahbarlari tomonidan oʻzaro imzolanadigan shartnomalar asosida amalga oshiriladi
.
ShHT doirasidagi iqtisodiy hamkorlikning muhim jihati shundaki, unda barcha a’zo
davlatlarning aniq loyihalarda majburiy ishtirok etishi nazarda tutilmagan. Tashkilotg
a a’zo
davlatlar ikki yoki uch tomonlama asosda iqtisodiy tartib bilan bogʻliq muammolarga oʻzaro
yechim topishga muvaffaq boʻlishadi. ShHTdagi iqtisodiy hamkorlik asosan energetika,
transport, savdo-iqtisodiy va axborot sohasidagi hamkorlik aloqalariga asoslangan (
Хартия,
2021).
Tashkilotga a’zo davlatlar oʻrtasida oʻzaro tashqi savdo aloqalarini muvofiqlashtirish
mexanizmini amalga oshirishga doir dastlabki harakatlari 2003-2004 yillarda ShHT doirasida
erkin savdo-
iqtisodiy zonalarni tashkil etish gʻoyas
ida ilgari surilgan. 2030-yilgacha tashkilot
faoliyatini rivojlantirish konsepsiyasida ShHTga a’zo davlatlar mintaqaviy bozorlarida tovarlar,
kapital, xizmatlar va texnologiyalarning erkin harakatlanishiga bosqichma-bosqich erishish
yoʻllari koʻrsatib oʻti
lgan. Shanxay hamkorlik tashkiloti doirasida erkin savdo-iqtisodiy zonasi
gʻoyasining tegishli tamoyillari quyidagilardan iborat:
-
tashkilotga a’zo davlatlar oʻrtasida savdo xarajatlarini kamaytirish:
-
mintaqaviy jarayonlarga doir investisiyalarni ragʻbatl
antirish;
-
submintaqaviy
darajada
mehnat
taqsimotini
shakllantirish
mexanizmini
takomillashtirish orqali hududiy sanoat tuzilmasi resurslarini birlashtirish;
-
Yevroosiyo sanoat tizimini global sanoat tizimiga integrasiyasini ta'minlash va
boshqalar.
Mazkur tamoyillarning tegishli asosi Yevroosiyo qit'asining siyosiy va iqtisodiy xaritasida
hali ham defragmentasiyalangan munosabatlar va mintaqaviy mojarolarni oldini olish
imkoniyatini beradi. Oʻz navbatida Yevroosiyo qit'asining barqarorligini murakkab tuz
ilishini
tashkil etish va mintaqaviy iqtisodiy hamkorlik aloqalarida Oʻzbekistonning faol ishtirokini
ta’minlash ishtirokchi davlatlar bilan oʻrtada mavjud boʻlgan farqlarga muvofiq teng
tomonlama tashqi savdo faoliyatini tashkil etishni obyektiv zaruriya
t ekanligini koʻrsatadi.
Bugungi kunda ShHT hududi yer sharining 35 million kvadrat kilometrdan ortiq boʻlgan
hududiga ega boʻlib, mazkur hudud Yevroosiyo materigining 65 foizini tashkil etadi. ShHT
aholisining soni 3,5 milliard kishidan ortiq boʻlib, a'zo
davlatlar iqtisodiyotining hozirgi
bosqichida 4-
9 foiz oraligʻida oʻsish sur'atlari ta'minlanayotgan boʻlib, global yalpi ichki
mahsulotda 30 foiz ulushga ega. Ishtirokchi mamlakatlarning tashqi savdo hajmi 8 trillion AQSh
dollaridan ortiq boʻlib, bu koʻrsatkich butun dunyo savdo hajmining qariyb to‘rtdan bir qismiga
teng.
32
Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarida ShHT ga a'zo davlatlar muhim oʻrin egallaydi.
Ayniqsa, mamlakat tashqi savdo hajmida Xitoy Xalq Respublikasi va Rossiya Federasiyasi
ulushi yuqori koʻrsatkichga ega.
2021-
yilda Oʻzbekistonning ShHTga a’zo davlatlar
orasida Xitoy Xalq Respublikasiga
eksport hajmi 2 529,1 mln. AQSh dollarini tashkil etgan boʻlib, tashkilotga a’zo davlatlar
oʻrtasida umumiy eksport hajmining 33,8 foizini tashkil etgan. 2022
-yilda 2 632 mln. AQSh
dollarini tashkil etib, 2021-yilga nisbatan 4 foizga oshgan. 2023-yilda Xitoy Xalq Respublikasiga
eksport hajmi 2 461,8 mln. AQSh dollarini tashkil etgan boʻlib, 2022
-yilga nisbatan 6,5 foizga
32
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
322
pasaygan. 2023-
yil yakunlari boʻyicha tashkilotga a’zo davlatlar orasida umumiy eksportning
27,2 foizi
mazkur mamlakat ulushiga toʻgʻri kelgan
.
2021-
yilda Rossiya Federasiyasi Oʻzbekiston Respublikasi 2 088,2 mln. AQSh dollariga
teng boʻlgan eksport hajmini amalga oshirgan boʻlib, tashkilotga a'zo davlatlar orasida 22,7 foiz
ulushni tashkil etgan. 2022-yilda Rossiya Federasiyasiga eksport hajmi 3 151,1 mln. AQSh
dollarini tashkil etganligi, 2021-yilga nisbatan eksport hajmini qariy 51 foizga oshganligini
koʻrsatadi
.
2023-
yilda 3 307,6 mln. AQSh dollari koʻrsatkichiga teng boʻlgan eksport hajmi amalga
os
hirilgan boʻlib, mazkur davlatga qilingan eksport hajmi 2022
-yilga nisbatan qariyb 5 foizga
oshgan. 2023-
yil yakunlari boʻyicha tashkilotga a’zo davlatlar orasida umumiy eksportning
36,5 foizi mazkur mamlakat ulushiga toʻgʻri keladi (1
-jadval).
1-jadval
2021-2023-
yillarda Oʻzbekistonning SHHTga a’zo davlatlarga eksport hajmi
(mln. AQSh dollarida)
33
2021 y
2022 y
2023 y
Xitoy Xalq Respublikasi
2 529,1
2 632,0
2 461,8
Rossiya Federasiyasi
2 088,2
3 151,1
3 307,6
Qozog‘iston
1 178,4
1 407,5
1 372,5
Qirg‘iziston
792,0
982,5
631,5
Tojikiston
501,9
522,1
605,0
Eron
177,1
139,8
180,6
Pokiston
130
185,2
269,2
Belarus
59,6
128,8
119,0
Hindiston
29,9
36,5
108,0
2021-2023-
yillarda Oʻzbekistonning ShHTga a’zo davlatlardan import
hajmida Xitoy Xalq
Respublikasi yuqori koʻrsatkichga ega boʻlib, 2021
-yilda 4 923,4 mln, 2022-yilda 6 427,7 mln,
11 260,1 mln AQSh dollariga teng boʻlgan tovar va xizmatlar import qilingan. 2023
-yil yakunlari
boʻyicha tashkilotga a’zo davlatlar orasida im
portning 49 foizi mazkur mamlakat ulushiga
toʻgʻri kelgan.
2-jadval
2021-2023-
yillarda Oʻzbekistonning SHHTga a’zo davlatlar
dan import hajmi
(mln. AQSh dollarida)
34
2021
2022
2023
Xitoy Xalq Respublikasi
4 923,4
6 427,7
11 260,1
Rossiya Federasiyasi
5 462,2
6 230,7
6 576,1
Qozog‘iston
2 742,2
3 243,5
3 026,4
Qirg‘iziston
161,6
280,7
321,9
Tojikiston
103,6
154,5
151,8
Eron
254,2
296,1
322,8
Pokiston
51,5
112,2
118,1
Belarus
319,2
411,6
501,1
Hindiston
460,6
655,1
648,5
Rossiya Federasiyasidan 2021-yilda 5 462,2 mln, 2022-yilda 6 230,7 mln, 2023-yilda 6
576,1 mln AQSh dollariga teng boʻlgan tovar va xizmatlar import qilingan. 2023
-yil yakunlari
boʻyicha tashkilotga a’zo davlatlardan amalga oshirilingan importning
28,7 foizi Rossiya
Federasiyasi ulushiga toʻgʻri keladi
.
33
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi.
34
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi
.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
323
2021-2023-
yillarda Oʻzbekistonning ShHTga a’zo davlatlardan import hajmida yuqori
ulushga ega boʻlgan davlatlardan yana biri, Qozogʻiston Respublikasi hisoblanadi. 2021
-yilda
Qozogʻiston Respublikasidan jami qiymati 1 178,4 mln. AQSh dollariga teng boʻlgan tovar va
xizmatlar import qilingan. 2022-
yilda ushbu koʻrsatkichning umumiy qiymati 19,4 foizga ortib
1 407,5 mln. AQSh dollarini tashkil etgan.
2023-
yilda Qozog‘iston Respublikasidan 1 372,5 mln. AQSh dollariga teng boʻlgan import
amalga oshirilingan boʻlib, 2023
-yilga nisbatan mazkur mamlakatdan import hajmi qariyb 2,5
foizga pasaygan (2-jadval).
2021-2023-
yillarda Oʻzbekistonning SHHTga a’zo davlatlar bilan amalga oshirilgan tashqi
savdo balansi, 2021-yilda a'zo davlatlar bilan tashqi savdo balansida 5 423,3 mln. AQSh dollari,
2022-yilda esa 8 756,9 mln. AQSh dollari, 2023-yilda 13 871,6 mln. AQSh
dollariga teng boʻlgan
salbiy natijadorlikni qayd etadi (1-rasm).
1-rasm. 2021-2023-
yillarda Oʻzbekistonning SHHTga a’zo davlatlar
bilan amalga
oshirilgan tashqi savdo balansi (mln. AQSh dollarida)
35
Import hajmining yuqoriligini mamlakat iqtisodiyotida ishlab chiqarish tizimini tashkil
etish va modernizasiyalashga asoslangan mashinalar va asbob-
uskunalarning koʻpligi, xarid
hajmining yuqoriligi orqali izohlash mumkin.
ShHTga a’zo davlatlar bilan amalga oshirilgan tashqi savdo munosabatlari
va uni tashkil
etish jarayonida kuzatilinayotgan salbiy natijadorlik Oʻzbekiston iqtisodiyotini tashkilot
doirasidagi hamkorlik tizimini tashkil etishda koʻp vektorli faoliyat yoʻnalishiga ega boʻlgan
savdo hamkorlik salohiyati va mintaqani yanada rivojlangan va integratsiyalashgan iqtisodiy
tizimini shakllantirishda transport, savdo va investitsiya sohalaridagi hamkorlikni
chuqurlashtirish, shuningdek, savdo faoliyatini tashkil etishda transaksion xarajatlar hajmini
oshib ketishini oldini oladigan transka
ridor loyihalar ustida ikki va koʻp tomonlama hamkorlik
shartnomalarini ijrosi ta'minlash muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
Xulosa va takliflar.
Shanxay hamkorlik tashkiloti doirasida Oʻzbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarini mavjud
tizimi va uning faoliya
t natijasi bilan bogʻliq yuqoridagi ma'lumotlarga asoslangan xulosalar,
kengaytirish tizimi va uni amalga oshirish mexanizmi tashkilot doirasida texnologik
ustuvorlikka ega boʻlgan mamlakatlar bilan fan va ta'lim sohasini rivojlantirish, bu borada
tegishli kadrlar almashinuv tizimini tashkil etishni taqozo etadi. Shu bilan bir qatorda aruriyat
uchun kadrlar almashinuv tizimi va moliyaviy kapital erkin oqimini doimiy nazoratini amalga
oshirish maqsadida “Shanxay vizasi” tizimini ishlab chiqish maqsadga muvof
iq hisoblanadi.
35
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
324
Ushbu tizim orqali intellektual migrasiya munosabatlarini tashkil etish, investorlarning
tashkilotga a'zo mamlakatlarda investisiya muhitini oʻrganish imkoniyatlari yuzaga keladi.
ShHTga a'zo davlat rahbarlari Kengashning 2019 yil noyabr oyida tashkilot faoliyatini
2035 yilgacha rivojlantirish dasturida savdo, bank-moliya hamkorligi, transport, sanoat,
qishloq xoʻjaligi, energetika, turizm, ta'lim, innovasiyalar, fazoviy rivojlanish va mintaqalararo
hamkorlik kabi turli sohalardagi ustuvor
yoʻnalishlar bilan birga asosiy e'tibor raqamlashtirish
va yuqori texnologiyalarga qaratilinishi qayd etiladi.
36
Fikrimizcha, bu kabi qator holatlar Shanxay hamkorlik tashkiloti doirasida oʻzbekiston
tashqi iqtisodiy aloqalarini kengaytirish tizimi va
uni amalga oshirish mexanizmi bilan bogʻliq
quyidagi chora tadbirlarni amalga oshirishni taqozo etadi:
-
hududlarning eksport salohiyatidan samarali foydalanishga doir investitsion loyihalarni
muvofiqlashtirish tizimining kompleks mexanizmini ishlab chiqish;
-
mahalliy ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlarni
ShHTdagi davlatlarga chiqarishga ko‘maklashish uchun “Eksport tizimi geografiyasi” raqamli
platformasini shakllantirish;
-
ikki tomonlama hamkorlik munosabatlari doirasida san
оat ishlab chiqarishning
hududiу уоndashuvlariga ustuvоrlik berishga asoslangan sanоat infratuzilmasini
shakllantirish jarayonini qo‘llab
-quvvatlash tizimini ishlab chiqish;
-
savdo-
iqtisodiy munosabatlarda уashil texnоlоgiуalarni tijоratlashtirish ekоinnоvatsiоn
tizim faоliуatini muvоfiqlashtirishga xizmat qiluvchi ilmiу
-
tadqiqоtlarni amalga оshirishni
kоmpleks rivоjlantirishga xizmat qiladigan ta’lim dasturlarini ishlab chiqish;
-
eksport tarkibini diversifikatsiyalashning tashkiliу
-
iqtisоdiу modelini gоrizоn
tal
eksport diversifikatsiyasi modelidan vertikal eksport diversifikatsiyasi modeliga o‘tkazish
orqali eksportga yo‘naltirilgan korxonalarni innovatsion rivojlanish tizimini takomillashtirish
va boshqalar.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Almurodova, R. (2022). Shanxay hamkorlik tashkiloti va O‘zbekiston (2001
-2017
yillar). Models and Methods in Modern Science, 1(14), 44
–
51. Retrieved from
https://econferences.ru/index.php/mmms/ article/view/575
Farmon (2023) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2023-yil 11-sentyabrdagi
““O‘zbekiston
-
2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi
PF-158-sonli Farmoni.
Farmon, (2022) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2022-yil 28-yanvar
dagi “2026
-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-60-sonli
Farmoni.
Nigmatov A.X. (2023) Shanxay hamkorlik tashkiloti mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy
hamkorligi//
“Shanxay hamkorlik tashkiloti davlatlari
: tarixiy mushtaraklik va hamkorlik
istiqbollari” mavzusidagi xalqaro ilmiy
-
amaliy konferentsiya materiallari to‘plami. T
., 121-126 b.
Ефременко Д.В. (2019) Шанхайская организация сотрудничества после расширения:
новые вызовы и перспективы // Вестник Московского университета. Серия 25.
Международные
отношения
и
мировая
политика.
2019.
№3.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/shanhayskaya-organizatsiya-sotrudnichestva-posle-
rasshireniya-novye-vyzovy-i-perspektivy
Каукенов Адиль
.
(2007) Политика Китая в Шанхайской организации
сотрудничества
//
Центральная
Азия
и
Кавказ.
№3
(51).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/politika-kitaya-v-shanhayskoy-organizatsii-sotrudnichestva
Ли Сяотянь. (2021) Региональное позиционирование и модель сотрудничества
после расширения Шанхайской организации сотрудничества // Международное
обозрение, №3. С. 96
-118.
36
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
325
Ли Цзиньфэн. (2015) Расширение Шанхайской организации сотрудничества: вызовы
и возможности
// Исследования России, Восточной Европы и Центральной Азии, №6. С.
36-44.
Нуримбетов
Р
. (2022)
Ўзбекистон Шанхай ҳамкорлик ташкилоти: стратегик
ҳамкорлик қиррали // OJHPL. №2. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/ zbekiston-shanhay-
amkorlik-tashkiloti-strategik-amkorlik-irrali
Хартия (2021) Хартия Шанхайской организации сотрудничества (Санкт
-
Петербург, 7 Июня 2002 Года)
https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/rso/1728900/
Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi.
