Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
554
КИЧИК ВА ЎРТА БИЗНЕСДА ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ҲУДУДИЙ ИМКОНИЯТЛАРИ
Салимов Бекзот Бахтиёрович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0008-3138-6379
Аннотация
.
Мақолада Ўзбекистон шароитида кичик ва ўрта бизнесда (КЎБ)
инновацион фаолиятни ривожлантиришнинг ҳудудий иқтисодий имкониятлари,
хусусиятлари ва инновацион омиллари таҳлил этилган. Ҳудудларнинг иқтисодий
ривожланганлик даражасини ифодалавчи интеграл индекслар аниқланган ва шу
индекслар ёрдамида ҳудудлар кесимида КЎБда инновацион фаолиятни ривожланишида
имитацион инновациялардан фойдаланиш имкониятлари аниқланган.
Калит сўзлар:
кичик бизнес, ўрта бизнес, иқтисодий имконият, инновация,
имитацион инновация, мустақил инновация, индекс, интеграл индекс, техологик
инновация, инновацион фаолият, ҳудуднинг иқтисодий ривожланганлик даражаси.
РЕГИОНАЛЬНЫЕ ВОЗМОЖНОСТИ РАЗВИТИЯ ИННОВАЦИОННОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ МАЛОГО И СРЕДНЕГО БИЗНЕСА
Салимов Бекзот Бахтиерович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В
статье
анализируются экономические
условия
,
особенности и
факторы регионального развития инновационной деятельности
малого и
среднего
бизнеса
(МСБ). Определены и проанализированы частные и интегральные индексы,
определяющие
уровень экономического развития регионов, и возможности
инновационного развития МСБ в регионах с
использованием имитационной инновации.
Ключевые слова:
малый бизнес, средний бизнес, экономические возможности
регионов, инновации, имитационные инновации, независимые инновации, инновационная
деятельность, индекс, интегральный индекс, технологические инновации, уровень
экономического развития региона.
REGIONAL OPPORTUNITIES FOR THE DEVELOPMENT OF INNOVATIVE
ACTIVITY IN SMALL AND MEDIUM BUSINESSES
Salimov Bekzot Bakhtiyorovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The article analyzes regional economic opportunities, characteristics and
innovative factors of the development of innovative activities in small and medium-sized
businesses (SMEs) in Uzbekistan. Integrated indices representing the level of economic
development of the regions have been determined, and with the help of these indices, the
possibilities of using imitative innovations in the development of innovative activity in SMEs in the
region have been determined.
Keywords:
small business, medium business, economic opportunity, innovation, imitative
innovation, independent innovation, index, integral index, technological innovation, level of
economic development of the region, innovative activity.
UO
‘
K: 316.422.
311.313
XI SON - NOYABR, 2024
554-572
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
555
Кириш.
КЎБ иқтисодиётни бақарор ривожланишини таъминловчи асосий омиллардан
бири ҳисобланади. Статистика Агентлиги маълумотларига кўра 2023 йилда КЎБнинг
ЯИМдаги улуши 51,2 фойизни ташкил этган. КЎБ маҳаллий хомашё ресурсларини
ишлаб чиқаришга жалб этади, иш ўринлари яратади, аҳолининг катта қисмини даромад
билан таъминлайди, бутун мамлакат ва ундаги ҳудудларининг ижтимоий
-
иқтисодий
ривожланишига ижобий таъсир кўрсатади. Ҳозирги вақтда КЎБ корхоналари
самарадорлиги ва рақобатдошлигини оширишда инновацион фаолиятни йўлга қўйиш
муҳим аҳамият касб этмоқда. Янги маҳсулот ва хизматлар турини яратиш, янги
технологик жараёнларни ишлаб чиқиш ва ишлаб чиқаришга жорий қилиш КЎБ
корхоналари барқарор ривожланишининг энг муҳим омили бўлиб қолмоқда.
Маҳсулотларнинг сифати ва рақобатбардошлигини ошириш, моддий ва меҳнат
ресурсларини иқтисод қилиш, меҳнат унумдорлигини ошириш ҳамда корхона
фаолиятини ташкил этиш ва бошқаришни такомиллаштириш билан боғлиқ захира
имкониятлар инновацион фаолият билан боғлиқ. Ҳудудларни иқтисодий
ривожланганлик даражаси ва инновацион имкониятлари кичик бизнес корхоналарини
инновацион ривожланишининг бош омили деб қараш мумкин Шу сабабли
ҳудудларнинг иқтисодий имкониятидан келиб чиқиб кичик бизнес корхоналарида
инновацион фаолиятини ривожлантириш долзарб масалалардан ҳисобланади.
Адабиётлар шарҳи.
Республикамизда корхоналарни кичик бизнесга ажратишда битта мезондан
фойдаланилади товар айланмаси мезони, ишчилар сонига чегара йўқ, фирмалар
ортиқча ишчи олиб фирма даромадини ўзгартириши мумкин. Иккинчи мезон сифатида
ишчилар сони мезони киритилса мақсадга мувофиқ (Салимов, 2020), саноат
комплексида
кичик
инновацион
корхоналарни
инновацион
ривожланиш
стратегияларини ишлаб чиқиш орқали ривожлантириш саноат комплексини
инновацион ривожлантиришда муҳими ўрин тутади (Буланова, Соменкова, Ягунова,
2020; Bokayev, Issenova, 2022
), кичик ва ўрта бизнес секторини инновацион
ривожлантиришда қўшилган қийматга йўналтирилган ҳолда ривожлантириш
самарадорликни оширишга олиб келади
(Biryukov, Romanenko, Ploskonosova, 2016),
технологик инновацияларни инновацияда қатнашувчи субектла бўйича қараганда уч
турга бўлиш мумкин: мустақил инновациялар, имитацион инновациялар ва биргаликда
ишлаб чиқариладиган инновациялар (Сюй Хуэйчжуин, 2012), Ўзбекистонда янги
ташкил этиладиган кичик бизнес корхоналари асосан паст технологик махсулотлар
ишлаб чиқаради
80
, технологик инновациялар бошқарилишига қараб технологик
бошқариладиган ва бозор томонидан бошқараладиган турларга бўлинади (Гумерова,
Шаймиева, 2012), Россия Федерациясида 64 та кичик бизнес вакиллари ўртасида
ўтказилган сўровномага кўра саноат соҳасида фаолият юритаётган корхоналарнинг
79% технологик инновацияларни ишлаб чиқаришга жорий қилишган, 29% ташкилий
инновацияларни 18% маркетингинновацияларини. (Титов, 2018), Инновацион
ривожланиш шароитида кичик ва ўрта бизнесни давлат томонидан қўллаб
-
қувватлаш
иқтисодий ривожланишни таъминлайди
(Kookueva, Tsertseil, 2022).
Тадқиқот методологияси.
Тадқиқот ишини бажаришда кузатиш, маълумотларни йиғиш, умумлаштириш,
таққослаш, индекс, интеграл индексни ҳисоблаш формулалари, маҳаллий ва хорижий
олимларнинг ҳудудлар иқтисодиётини ва кичик бизнес корхоналарини ҳудудий
ривожлантириш бўйича иқтисодий қарашлари, соҳадаги муаммолар ва уларнинг
80
Ўзбекистон Республикасининг ижтимоий
-
иқтисодий ҳолати. 2022 ва 2023 йил, Тошкент
-
2023 й.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
556
ечимлари бўйича изланишлари ҳамда соҳага доир қонуний ва меъёрий
-
ҳуқуқий
ҳужжатлар ўрганилиб, хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилди.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Ҳозирги
кунда республикамизда корхоналарни кичик бизнесга ажратишда битта
мезондан фойдаланилади –
бу тавар айланмаси. Товар айланмаси 1милиард сўмгача
бўлса микрофирма, 10 милиардгача
-
кичик корхона ва 100 милиардгача бўлса ўрта
корхона ҳисобланади. Бу ерда ишчилар сонига чегара йўқ, фирмалар ортиқча ишчи олиб
фирма даромадини ўзгартириши мумкин. Иккинчи мезон сифатида ишчилар сони
мезони киритилса, бизнинг фикримизча мақсадга мувофиқ бўларди. Ишчилар сони
мезонини белгилашда Европа итифоқи давлатлари тажрибасидан фойдаланилса
ўринли бўларди. 1
-
10 гача микрофирма, 11
-
50 гача кичик бизнес ва 51
-
250 гача ўрта
бизнес (Салимов,
2020).
Ўзбекистонда 2024 йил 1 январ ҳолатига кўра 417080 бирлик кичик бизнес
субъектлари фаолият юритган, шундан 86030 таси янги ташкил топган ва 2023 йил
давомида 192550 таси ўз фаолиятини тўхтатган. Ҳудудлар кесимида фаолият
юритаётган кичик бизнес корхоналари кўрсатгичлари қуйидаги 1
-
жадвалда
келтирилган. Энг кўп фаолият юритаётган кичик бизнес корхоналар сонининг улуши
Тошкент шахрига (21,1 %), Тошкент(9,3%) ва Самарқанд (9,0 %) ҳудудларига тўғри
келади. Энг кам улушга эга ҳудудларга Навоий (4,7 %), Жиззах (4,0) ва Сирдарё (2,7%)
ҳудудлари киради. Ҳар 1000 аҳолига тўғри келадиган сони бўйича қараганда, бу
курсатгич республика бўйича 14,0 тага тенг. Энг юқори сон Тошкент шахрига (29,2та),
Навоий (21,0), Сирдарё (17,3) ва Жиззах (16,4) ҳудудларига тўғри келади. Ҳудудларнинг
7 тасида бу кўрсатгич республика кўрсатгичидан паст.
1-
жадвал
2024 йил 1
-
январ ҳолатига кўра ҳудудлар кесимида фаолият юритаётган кичик
бизнес кўрсатгичлари (фермер ва деҳқон хўжаликларисиз)
Сони,
минг
бирликда
Жамига
нисбатан улуши
(% да)
Ҳар
1000
аҳолига тўғри
келадиган
сони, бирликда
1.
Ўзбекстон Республикаси
417,1
100%
14,0
2.
Тошкент шахри
87,5
21,0
29,2
Вилоятлар
3.
Тошкент вилояти
39,0
9,3
15,2
4.
Самарқанд
37,4
9,0
11,7
5.
Фарғона
36,2
8,7
11,8
6.
Қашқадарё
28,0
6,7
11,7
7.
Бухоро
27,6
6,6
16,3
8.
Андижон
24,4
5,8
9,5
9.
Хоразм
23,9
5,7
14,3
10.
Наманган
23,1
5,5
9,6
11.
Қорақалпоғистон
Республикаси
22,1
5,3
13,7
12.
Сурхондарё
20,6
4,9
9,5
13.
Навоий
19,5
4,7
21,0
14.
Жиззах
16,7
4,0
16,4
15.
Сирдарё
11,2
2,7
17,3
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
557
КЎБнинг фаолият соҳалари бўйича асосий кўрсаткичларини таҳлил қиладиган
бўлсак, 2
-
жадвал, КЎБнинг ЯИМдаги улуши 2023 йилда 51,2 % ни тшкил этиб ўтган
йилга нисбатан 0,4% га камйган, саноатдаги улуши 26,9 %ни ташкил этиб, ўтган йилга
нибатан 0,9 %га ошган, умуман, ўсишни яна инвестицияларда (3,5%), қурилишда (3,2%),
импортда (1,2%) ва бироз бандликда (0,2 %) кузатиш мумкин. Қолган барча соҳаларда
камайиш содир бўлган. Энг юқори камайиш экспортда (
-
2,2 %) ва хизматларда(
-1,7%)
содир бўлган.
Бунга қарамасдан, кичик бизнес ўзининг катта улушини қишлоқ, ўрмон ва
балиқчилик хўжалигида (94,8 %), қурилишда (74,7 %), чакана савдода (83,8%),
бандликда (74,1%), нвестицияларда (51,4%) ва ЯИМ да (51,2%) сақлаб қолмоқда. КЎБ да
меҳнат унумдорлиги бандлар сонига кўра киши бошига 2023 йилда ишлаб чиқарилган
махсулот 17,2 млн сўмни ташкил қилган бўлса, бу ўтган йилдаги 14,2 млн сўмга
нисбатан 121,1 %га ўсган, инновацион махсулот ишлаб чиқариш эса 2023йилда 1,13 млн.
сўмга тенг бўлган бўлса ўтган йилдаги 1,06 млн. сўмга нисбатан 106,6% га усган.
Бугунги кунда ҳам КЎБ мамлакатни иқтисодий ривожланишида муҳим ўрин тутмоқда.
2-
жадвал
2023 йилда кичик бизнеснинг фаолият соҳалари кўрсатгичлари, фоизда
2022 йил
2023 йил
2023 йил 2022
йилга нисбатан
ўзгариши
ЯИМ
51,6
51,2
-0,4
Саноат
26,0
26,9
0,9
Қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжалиги
94,8
94,8
узгармаган
Инвестициялар
47,9
51,4
3,5
Қурилиш
71,5
74,7
3,2
Чакана савдо
84,7
83,8
-09
Хизматлар
49,4
47,7
-1,7
Экспорт
31,2
29,0
- 2,2
Импорт
49,5
50,7
1,2
Бандлик
74,4
74,1
-0,3
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Ҳозирги
вақтда КЎБ корхоналари самарадорлиги ва рақобатдошлигини оширишда
инновацион фаолиятни йўлга қўйиш муҳим аҳамият касб этмоқда. Янги маҳсулот ва
хизматлар турини яратиш, янги технологик жараёнларни ишлаб чиқиш ва ишлаб
чиқаришга жорий қилиш КЎБ корхоналари барқарор ривожланишининг энг муҳим
омили бўлиб қолмоқда. Маҳсулотларнинг сифати ва рақобатбардошлигини ошириш,
моддий ва меҳнат ресурсларини иқтисод қилиш, меҳнат унумдорлигини ошириш ҳамда
корхона фаолиятини ташкил этиш ва бошқаришни такомиллаштириш билан боғлиқ
захира имкониятлар инновацион фаолият билан боғлиқ.
АҚШ да олиб борилган тадқиқотларга кўра КЎБ да, ишчи бошига олиб қараганда,
катта бизнесга нисбатан 16 баробар кўп патентлар яратилади (Титов, 2018). Хитой халқ
республикасида (ХХР) патентларнинг 85%, техник янгиликларнинг 75% ва янги
маҳсулотларнинг 80% КЎБ га тегишли (Электронный ресурс
, 2018).
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Статистика Агентлигининг
маълумотларига кўра 2022 йилда саноат соҳасида 18892та кичик бизнес корхоналари
ташкил этилган бўлса, улар асосан паст технологик махсулотлар ишлаб чиқарган
81
нон,
қандолат, трикотаж махсулотлари, устки буюмлар, мебел ва темирдан тайёрланган
81
Ўзбекистон Республикасининг ижтимоий
-
иқтисодий ҳолати. 2022 ва 2023 йил, Тошкент
-
2023 й.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
558
махсулотлар ишлаб чиқарган; хизматлар соҳасида
-
ошхоналар, таълим муассасалари ва
юк ташиш бўйича корхоналар ташкил топган, савдода
-
асосан дуконлар ташкил топган.
Шу сабабли КЎБда инновацион фаолиятни ривожлантиришнинг шарт
-
шароитларини
урганиш ва инновацион махсулот ишлаб чиқариш имкониятларидан кенг фойдаланиш
бўйича тавсиялар бериш муҳим аҳамият касб этади.
КЎБ корхоналарида инновацияларни киритилиши махсулот сифатини оширади,
тан нархни пасайишига ва энг муҳими фойдани оширишга имконият яратади, [1, 455б.].
Инновацион фаолият КЎБ корхоналарининг техник базасини кучайтиришни, малакали
кадрларни жалб қилишни, инновацион инфратузилма элементларидан самарали
фойдаланишни ва инновациялардан фойдаланишни фаоллаштирадиган бошқарув
тизимини шакллантиришни тақозо қилади.
Одатда саноат корхоналари технологик, ташкилий ва маркетинг инновацияларни
жорий қилишга эътибор беради (Буланова, Соменкова, Ягунова, 2020).
Мустақил инновацияда илмий тадқиқот, тажриба
-
конструкторлик ва технологик
ишларни корхона ўзи амалга оширади ва бу ишларни амалга ошириш катта рискка
боришни ва катта харажат қилишни талаб қилади. Мустақил инновацион фаолият
билан кўп ҳолларда юқори иқтисодий салоҳиятга ва имкониятга эга бўлган йирик
компаниялар шуғулланади. КЎБ корхоналарида катта инвестиция қўйиш имкониятлари
чекланганлигини эътиборга олсак, улар инновацион фаолият билан шуғулланишида
имитацион инновациялардан фойдаланиши мақсадга муофиқ. Бу рискларни ва
харажатларни камайишига олиб келади. Имитацион инновацияларда корхона
тўғридан
-
тўғри илғор технология ва ускуналарни ҳуқуқий асосда ривожланган
давлатлардан сотиб олади ва уларни модернизациялаш ва такомиллаштириш
ишларини олиб боради (Сюй Хуэйчжуин, 2012). Бу модель технологик инновацияларни
жорий қилишнинг оддий усули ҳисобланади.
КЎБ корхоналари инновацион фаолият билан шуғулланишида имитацион
инновациялардан фойдаланиши ўз маҳсулоти рақобатбардошлигини босқичма
-
босқич
оширишга имконият яратади ва шу билан бирга, инновацион технологик жараёнларни
ва бирламчи инновациядан ўтган маҳсулотларни такомиллаштириш ишларини яхши
йўлга қўйиши мумкин, ҳамда кейинчалик ўзининг инновацион махсулотини ишлаб
чиқаришни йўлга қўйиши мумкин.
Ўзбекистон шароитида КЎБ корхоналарининг инновацион фаолият билан
шуғулланишда имитацион инновациялардан фойдаланишига ҳудудларнинг иқтисодий
ва инновацион салохиятининг ривожланганлик даражаси муҳим ўрин тутади.
Ривожланган ҳудудларда корхоналар ўртасида кооперацион аълоқалар яхши
ривожланган, мутахассис кадрларни жалб этиш имконияти бор, мажуд олий таълим
ташкилотлари ва илмий
-
тадқиқот ташкилотлари билан аълоқа қилиш имконияти кенг.
Ҳудудлар марказларида илмий тадқиқот институтлар, университетлар, технопарк ва
бошқа инновацион инфратузилма элементларини бўлиши КЎБ корхоналарида
инновацион фаолиятни амалга оширишга яхши шароит яратади. Ҳудуднинг иқтисодий
ривожланганлик даражасини қуйидаги кўрсаткичлар белгилайди:
−
ялпи ҳудудий
маҳсулотнинг мамлакат ялпи ички маҳсулотидаги (ЯИМ) улуши, аҳоли жон бошига ялпи
ҳудудий маҳсулот;
−
саноат маҳсулотининг мамлакат саноат маҳсулотидаги улуши,
аҳоли жон бошига ҳудудий саноат маҳсулоти;
−
кичик бизнес субъектлари томонидан
ҳудудлар кесимида ишлаб чиқарилган саноат махсулоти; ҳудудлар кесимида кичик
бизнес корхоналари томонидан экспорт қилинган товарлар миқдори;
−
ҳудудлар
кесимида фаолият юритаётган КЎБнинг инновацион маҳсулоти;
−
ҳудуддаги
инвестицион фаоллик даражаси;
−
жалб қилинган хорижий инвестициялар.
Ишлаб чиқарилган ЯИМ махсулот 2023 йилда жорий нархларда 1066569.0 млрд
сўмни ташкил этган, ўтган йилга нисбатан реал ўсиш 6% га тенг, 3
-
жадвал.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
559
Аҳоли жон бошиа ЯҲМ ҳажми кўрсатгичи ҳудудлар бўйича бир
-
биридан кескин
фарқ қилади. Масалан, (Тшкент шаҳрини эътиборга олмаганда) Тошкент вилоятининг
бу кўрсатгичи Сурхондарё вилоятиникидан
2,5 баробарга, Наманган вилоятиникидан
2,3 баробарга, ва Фарғона, Қашқадарё вилоятлариникидан 2 баробардан кўп. Шунга
яраша аҳоли даромадлари ҳам кескин фарқ қилади. Аҳоли жон бошиа саноат
махсулотини қараганимизда бу кўрсатгич ҳам ҳудудлар кесимида бир
-
биридан кескин
фарқ қилади. Масалан, (Тошкент шахри ва Навойи вилоятини эътиборга
олмаганимизда), Андижон вилоятининг бу кўрсатгичи Сурхандарё вилояти
кўрсатгичидан 7,1 баробарга, Наманган вилоятиникидан 3,2 баробарга ва
Қашқадарёникидан 2,7 баробарга кўп. Бу кўрсатгич ҳам оқибатда аҳоли
даромадларининг кескин фарқ қилишига сабаб бўлади деб айтиш мумкин.
Ҳудудларнинг иқтисодий ривожланганлик даражасини ифодаловчи ялпи ҳудудий
маҳсулотни ҳудудлар кесимида қараймиз, (3
-
жадвал). Шуни таъкидлаш керакки,
ҳудудлар бўйича ЯҲМларнинг йиғиндиси миқдори республика ЯИМ миқдоридан кам,
чунки ҳудудларга бўлинмайдиган Ўзбекистон темир йўллари, Ҳаво йўллари ва бошқа
шунга ўхшаш таомоқлар томонидан яратилган махсулотлар ЯҲМларда ҳисобга
олинмаган.
3-
жадвал
Ҳудудлар
кесимида ЯҲМ, (2023 йил)
ЯҲМ
(млрд.сўм)
ЯИМда
ҳудудлар
улуши (% да)
Аҳоли жон
бошига
ЯҲМ
(минг.сўм)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси ЯИМ
1066569,0
100%
29291,4
1,0
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
32916,1
3,1
16545,8
0,6
Вилоятлар
3.
Андижон
68223,3
6,4
20313,6
0,7
4.
Бухоро
53232,3
5,0
26262,9
0,9
5.
Жиззах
33323,3
3,1
22342,1
0,8
6.
Қашқадарё
58404,5
5,5
16585,1
0,6
7.
Навоий
81943,2
7,7
76913,1
2,6
8.
Наманган
47112,6
4,4
15539,5
0,5
9.
Самарқанд
74115,3
6,9
17801,6
0,6
10.
Сурхондарё
40909,8
3,8
14395,7
0,5
11.
Сирдарё
21549,9
2,0
23804,2
0,8
12.
Тошкент вилояти
107918,1
10,1
35703,7
1,2
13.
Фарғона
65781,0
6,2
16367,9
0,6
14.
Хоразм
36916,5
3,5
18674,9
0,6
15.
Тошкент шахри
181859,6
17,1
60648,2
2,1
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Энг кўп ЯҲМ Тошкент шаҳрида ишлаб яратилган, унинг мамлакат ЯИМдаги улуши
17,1 %га тенг, ундан кейин Тошкент вилояти –
10,1 %, Нвоий –
7,7% ва Самарқанд –
6,9
%. Қорақалпоғистон
Республикаси, Жиззах, Хоразм ҳудудларида бу кўрсаткич 3,5 %дан
ошмайди. Сирдарё ҳудудида бу кўрсатгич жуда паст бўлиб у 2% га тенг. Навоий
ҳудудидининг аҳоли жон бошига ЯҲМи энг юқори бўлиб, у 76913,1 минг сўмга тенг.
Индекси эса ўртача республика индексидан 2,6 баробарга кўп. Худди шундай Тошкент
шаҳриники (60648,2 минг сўм), индекси –
2,1га ва Тошкент вилоятиники (35703,7 минг
сўм), индекси –
1,2 баробарга кўп. Қолган ҳудудларнинг индекс курсаткичлари
республика курсаткичидан анча паст.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
560
2023 йилда жами 655,8 трлн сўмлик саноат махсулоти ишлаб чиқарилган, 4
-
жадвал, бу кўрсатгич ўтган йилга нисбатан 106,0 % га ошган. Саноат ишлаб чиқариш
таркибида энг катта улуш қайта ишлаш саноатига тўғри келади
84,4%, унинг ҳажми
553,3 трлн сўмни ташкил этган. Ҳудудлар кесимида саноат маҳсулоти ишлаб чиқариш
бўйича Тошкент шаҳри етакчи бўлиб, унинг мамлакат саноат маҳсулотидаги улуши
17,1%га тенг. Бу кўрсаткич Тошкент (16,1%), Навоий
(15,3 %) ва Андижон (11,3%)
ҳудуларида ҳам анча юқори. Жиззах (3,3 %), Наманган (3,2 %), Сурхондарё (1,3 %),
Сирдарё (2,3 %) ҳудудлрда бу кўрсатгич жуда паст, 4
-
жадвал. Бу ҳудудларда саноат
ривожланиши орқада қолмоқда ва шу сабабли бу ҳудудларда саноатни ривожлантириш
долзарб ҳисобланади деб қараш мумкин.
4-
жадвал
Ҳудудлар
кесимида саноат махсулоти (2023 йил)
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Саноатнинг ривожланиши бошқа тармоқларнинг ривожланишида, ижтимоий
соҳанинг моддий
-
техник базасини мустаҳкамлашда муҳим ўрин тутади. Саноат соҳаси
инновацион ғоялар манбаи ҳисобланади, саноат соҳасида инновацион ғоялар
моддийлашув босқичларини ўтади, инновацион маҳсулотга айланади ва тармоқлар
бўйича тарқалади. Саноат соҳаси бўйича инновацион маҳсулот ишлаб чиқаришни
ривожлантириш саноат махсулотлари рақобатбардошлигини ва экспорт имкониятини
оширади, мамлакатни ижтимоий
-
иқтисодий ривожланишига ижобий таъсир кўрсатади.
Мамлакатимизда 2023йилда кичик тадбиркорлик субъектлари томонидан
176523,9 млрд сўмлик саноат махсулоти ишлаб чиқарилган, бу жами саноат
махсулотиниг 26,9% ни ташкил этади. Бу кўрсатгич ўтган йилга нисбатан 122,5%га
ошган, 5
-
жадвал.
Ҳудудлар
кесимида жами ишлаб чиқарилган саноат махсулоти таркибида кичик
бизнеснинг улушини қараганла энг кўп улушга эга бўлган ҳудудларга Фарғона (49,2%),
Сурхондарё (47,3%), Наманган (47,2%), Самарқанд (44,6%) вилоятларини ва Тошкент
ш.(37,8%) киритиш мумкин. Энг кам улуш Хоразм (16,3%) ва Навоий (7,7%)
вилоятларида кузатилади.
Ҳудудий
саноат и/ч.
(млрд.
сўм)
Саноатни
ҳудудлар
бўйича
улуши (% да)
Саноат
аҳоли жон
бошига
(минг.сўм)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
655800,0
100,0
18011,0
1,0
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
18803,1
3,2
9451,4
0,5
Вилоятлар
3.
Андижон
73579,3
11,3
21908,0
1,2
4.
Бухоро
31633,9
5,5
15607,3
0,9
5.
Жиззах
19000,6
3,3
12739,6
0,7
6.
Қашқадарё
28259,6
4,4
8024,9
0,4
7.
Навоий
101594,8
15,3
95361,7
5,3
8.
Наманган
20826,5
3,2
6869,3
0,4
9.
Самарқанд
32676,8
5,3
7848,6
0,5
10.
Сурхондарё
8745,4
1,3
3077,5
0,2
11.
Сирдарё
15190,7
2,3
16779,6
0,9
12.
Тошкент вилояти
105762,5
16,1
34990,5
2,0
13.
Фарғона
36661,2
5,5
9122,2
0,5
14.
Хоразм
21167,9
3,4
10707,9
0,6
15.
Тошкент шахри
123628,3
18,7
41228,9
2,3
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
561
5-
жадвал
Ҳудудлар
кесимида кичик тадиркорлик субъектлари томонидан ишлаб
чиқарилган саноат махсулоти ва ҳудудлардаги улуши (2023 йил)
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Лекин, энг кўп саноат махсулоти ишлаб чиқариш Тошкент шаҳрига (46771,8 млрд
сўм), Тошкент (25110,2 млрд сўм), Фарғона (18054,2 млрд сўм), Андижон(16211,5 млрд
сўм) ва Самарқанд (14561,2 млрд сўм) вилоятларига тўғри келади. Республика бўйича
ҳам ҳудудлар кесимида ҳам жами саноат махсулотида йирик саноат корхоналарининг
улуши анча юқорилигини кўриш мумкин. Республикада бу кўрсатгич 73,1% га тенг
булса, Навоий вилоятида саноат махсулотининг 92,3 % ни йирик корхоналар ишлаб
чиқарган. Индекс кўрсатгичи бўйича таҳлил қиладиган бўлсак, энг юқори индекс
Тошкент ш. (республика бўйича ўртача аҳоли жон бошига ишлаб чиқарилган саноат
махсулотига (4796,8 минг сўм) қараганда 3,2 баробар кўп ишлаб чиқарган), бундан
ташқари, республика индексидан юқори индексига эга ҳудудларга Тошкент(1,7),
Бухоро(1,6), Навоий (1,5) ва Сирдарё (1,1) вилоятларига тўғри келади. Қолган
вилоятларда бу индекс республика индексидан паст, айниқса Сурхондарё (0,3), Хоразм
(0,4) ва Қашқадарё
(0,4) вилоятларида. Ривожланган давлатларда КБ корхоналари кўп
ҳолларда йирик корхоналарнинг аутсорсинг ишларини бажаради. Чунки, келажакда
бизда ҳам КБнинг юқори даромадли соҳаларини йирик бизнес эгаллайди. Бунга мисол
сифатида “АКФА” компаниясини келтириш мумкин.
Ўзбекистон Республикаси ва унинг ҳудудларни ижтимоий –иқтисодий
ривожланишини таъминлашга 2023 йилда барча молиялаштириш маънбаларидан
352,1трлн сўм инвестиция асосий капиталга ўзлаштирилган, бу ўтган йилга нисбатан
122,1 %ни ташкил этган. Жами
инвестициянинг 8,1 % и (20,4 трлн сўм) республика
бюджети ҳисобидан, 0,5 %и (1,6 трлн сўм) реконструкция ва ривожланиш фондидан,
24,1 %и (84,9 трлн сўм) корхоналар маблағи, 24,3 %и (84,3 трлн сўм) тўғридан тўғри
хорижий инвестициялар (Жами инвестициянинг 10 % дан кам бўлмаган қисмини
хоижий инвестиция ташкил этса бунга тўғридан тўғри хорижий инвестиция
дейилади)
82
, 6%и (21,2 трлн сўм) Ўзбекистон Республикаси кафолати остида
82
Социально
-
экономическое положение Республики Ўзбекистан, за январь
-
декабрь 2023 года стр. 122.
Ҳудудий
саноат и/ч.
(млрд.
сўм)
Саноатни
ҳудудлар
бўйича улуши
(% да)
Саноат
аҳоли жон
бошига
(минг.сўм)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
176523,9
26,9
4796,8
1,0
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
5330,3
28,3
2661,6
0,6
Вилоятлар
3.
Андижон
16211,5
22,0
4776,0
1,0
4.
Бухоро
9563,2
30,2
7635,7
1,6
5.
Жиззах
4628,6
24,4
3070,6
0,6
6.
Қашқадарё
6331,2
22,4
1778,1
0,4
7.
Навоий
7795,0
7,7
7249,1
1,5
8.
Наманган
9831,0
47,2
3206,4
0,7
9.
Самарқанд
14561,2
44,6
3460,0
0,7
10.
Сурхондарё
4137,3
47,3
1438,0
0,3
11.
Сирдарё
4753,5
31,3
5200,8
1,1
12.
Тошкент вилояти
25110,2
23,7
8228,0
1,7
13.
Фарғона
18054,2
49,2
4445,2
0,9
14.
Хоразм
3445,2
16,3
1726,4
0,4
15.
Тошкент шахри
46771,8
37,8
15381,4
3,2
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
562
ўзлаштирилган хорижий кредитлар, 9,5 % ( 33,3 трлн сўм) аҳоли маблағлари, қолгани
бошқа маънбалар. Асосий капиталга инвестициялар ҳажми кейинги беш йилликда усиш
тенденциясига эга бўлган, 2019 йилда унинг ҳажми 195,9 трлнга тенг бўлган бўлса, бу
кўрсатгич 2023 йилга келиб, 352,1 трлнни ташкил этган, яни 180 % га ошган.
Ҳудудларнинг
инвестицион фаоллигини ифодаловчи кўрсаткичлар
6-
жадвалда
келтирилган. Маълумки, инвестиция қайси ҳудудга кўпроқ борса уша ҳудудда
ривожланиш юқори бўлади. Асосий капиталга ўзлаштирилган жами инвестициянинг
энг катта улуши Тошкент шаҳрига тўғри келади, унинг улуш–
19,4 %, Тошкент вилояти
–
12,7 %. Ундан кейинги юқори кўрсатгични Бухоро (8,9%), Самарқанд (7,6%), ва Навоий
(7,4%) ҳудудларида кўрамиз. Паст инвестицион фаоллик Қорақалпоғистон
Республикасида (3,5%) ва Хоразм (3,4 %) ҳудудларига тўғри келади. Аҳоли жон бошига
энг юқори индекс кўрсатгич Тошкент шаҳри (ўртача республика индексидан 2,3
баробарга кўп.), Навоий
-
2,5 баробарга, Сирдарё
-
1,8 ва Тошкент вилоятиники
- 1,5
баробарга кўп. Умуман 6 та ҳудуднинг индекс кўрсатгичи республика индексидан юқори
бўлиб, қолган ҳудудларда бу кўрсатгич республика индексидан паст.
6-
жадвал
Асосий капиталга инвестициялар ҳудудлар бўйича (2023 йил)
Асосий
кап.
Инвестици
ялар
(млрд.сўм)
Жамига
нисбатан
ҳудудлар
улуши (%
да)
Аҳоли жон
бошига
инвестиция
(минг.сўм)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
352064,1
100
9668,8
1,00
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
11945,2
3,5
6004,4
0,6
Вилоятлар
3.
Андижон
18171,4
5,2
5410,6
0,6
4.
Бухоро
31301,2
8,9
15442,9
1,6
5.
Жиззах
16612,8
4,7
11138,3
1,2
6.
Қашқадарё
21686,8
6,1
6158,4
0,6
7.
Навоий
25866,8
7,4
24278,9
2,5
8.
Наманган
20734,5
5,9
6839,0
0,7
9.
Самарқанд
26584,6
7,6
6385,3
0,7
10.
Сурхондарё
17956,0
5,1
6318,5
0,7
11.
Сирдарё
15349,1
4,4
16954,7
1,8
12.
Тошкент вилояти
44449,2
12,7
14705,6
1,5
13.
Фарғона
20245,0
5,7
5037,4
0,5
14.
Хоразм
12050,7
3,4
6096,1
0,6
15.
Тошкент шахри
67902,7
19,4
22644,8
2,3
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Асосий капиталга киритилган инвестицияларнинг технологик таркиби
қуйидагича: машина, ускуна ва инвентарлар
-
161540,2 млрд сўм, жами инвестициядаги
улуши 45,9%;
Қурилиш –
монтаж ишлари –
160440,2 млрд сўм, улуши 45,6%;
Бошқа харажатлар –
30083,7 млрд сўм, 8,5%.
Асосий капиталга киритилган инвестицияларнинг таркибида машина ва
ускуналар улушининг юқорилиги ижтимоий
-
иқтисодий соҳаларни модернизациялаш
асосида ривожлантиришда муҳим ўрин тутади деб айтиш мумкин.
Маълумки, ХХРи, Жанубий Корея, Япония ва бошқа ривожланаётган давлатлар
асосан хорижий инвестициялар ҳисобидан ривожланмоқда. Ўзбекистон Республикаси
ва уни ҳудудларининг ривожланиши ҳам кўп жиҳатдан хорижий инвестицияларни жалб
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
563
қилишга
боғлиқ деб айтиш мумкин. Хорижий инвеститцияни жалб қилиш дегани, янги
ускуна янги технология, ускуналарни модернизация қилиш учун янги қисмлар,
рақобатбардош
махсулот
ишлаб
чиқариш
дегани
деб
қараш
мумкин.
Президентимизнинг 2024 йилда ўтказган селекторларидан бирида туман ҳокимлари
олдига йил давомида туманга 100млн долларлик хорижий инвестиция киритиш
масаласини қўйилиши бежиз эмас. Республика бўйича 2023 йилда асосий капиталга
жалб этилган хорижий инвестициялар ҳажми 187884,8 млрд сўм бщлиб, у (доллар
эквивалентида бу 16,0 млрд АҚШ долларига тенг) ташкил этган бўлса, шундан 84311,6
млрд сўми, яни 44,9% и тўғридан
-
тўғри хорижий инвестициялар, 21153,4 млрд сўми,
яни 11,3%и Ўзбекистон Республикаси кафолати остида олинган хорижий кредитлар ва
82419,8 млрд сўми, 43,9%и бошқа
хорижий инвестиция ва кредитлар ҳисобланади.
Жами хорижий инвестицияларнинг 38%и қайта ишлаш саноатига йўналтирилган.
Ҳудудлар кесимида жами хорижий инвестицияларни жалб этиш кўрсаткичи
ҳудудлардаги корхоналарни хорижий технологиялар асосида модернизация қилиш ва
рақобатбардош маҳсулот ишлаб чиқаришни ифодалайди. Бу кўрсаткич бўйича
биринчилар қаторида яна Тошкент шаҳрини кўрамиз. Тошкент шаҳри корхоналарига
жалб этилган хорижий инвестицияларнинг мамлакат кўрсаткичидаги улуши 13,4 %га
тенг.
7
-
жадвал
Асосий капиталга узлаштирилган хорижий инвестициялар ва кредитлар
ҳудудлар кесимида (2023 йил)
Хорижий
инвестиция
ҳудудлар
бўйича, жами
(млрд.сўм)
ҳудудлар
бўйича
улуши
(% да)
Аҳоли
жон
бошига
(минг.
сўм)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
187884,8
100
5105,6
1,0
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
7317,3
4,0
3653,7
0,7
Вилоятлар
3.
Андижон
11259,6
6,0
3317,1
0,6
4.
Бухоро
20127,7
10,7
9847,2
1,9
5.
Жиззах
10272,8
5,5
6814,9
1,3
6.
Қашқадарё
11806,6
6,3
3315,9
0,6
7.
Навоий
16313,6
8,7
15171,2
3,0
8.
Наманган
10363,2
5,5
3379,9
0,7
9.
Самарқанд
11519,0
6,1
2737,1
0,5
10.
Сурхондарё
11117,3
5,9
3864,1
0,8
11.
Сирдарё
12524,6
6,7
13703,1
2,7
12.
Тошкент вилояти
25269,7
13,4
8280,3
1,6
13.
Фарғона
9454,0
5,0
2327,7
0,5
14.
Хоразм
5341,4
2,8
2676,6
0,5
15.
Тошкент шахри
25198,0
13,4
8286,6
1,6
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Кейинги ўринларда Тошкент –
13,4 % ва Бухоро –
10,7% ҳудудлари.
Қорақалпоғистон Республикасида (4,0%), Сурхандарё (5,9%), Наманган (5,5%), Жиззах
(5,5%) вилоятларида бу кўрсатгич паст, айниқса Хоразм (2,8%) ҳудудида бу кўрсаткич
жуда паст, 7
-
жадвал. Аҳоли жон бошига энг юқори индекс Сирдарё (2,7), Навоий (3,0)
удудларига тўғри келади. Юқори даражада ривжланган Тошкент шахри индекси 1,6 га
ва Тошкент худуди индекси 1,6 га тенг. Олтита ҳудуднинг индекси республика
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
564
индексидан юқори, қолган ҳудудларда бу кўрсатгич республика индексидан паст.
Энг
паст индекс Фарғона (0,5) ва Хоразм (0,5) вилоятларига тўғри келади.
Ҳудудлар
кесимида кичик тадбиркорлик субъектларининг ривожланиши, кўп
жиҳатдан улар томонидан ўзлаштирилган инвестиция ҳажмига боғлиқ. Жами бўлиб
2023йилда кичик тадбиркорлик субъектлари томонидан 118,1 трилион сўмлик
инвестиция ўзлаштимрилган, 8
-
жадвал. Кичик тадбиркорликнинг юқори даражада
ривожланишини Тошкент шахрида (23,1 трлн инвестиция ўзлаштирилган), Бухоро
(19,8трлн сўм), Самарқанд ва Тошкент вилоятларида(17,3трлн сўм) кузатиш мумкин.
Энг паст даражада ривожланишни Қорақалпоғистон Республикасида (3,5трлн сўм),
Хоразм (5,2трлн сўм) ва Қашқадарё (9,1 трлн сўм) вилоятларида кўрамиз. Қолган
вилоятларда ўзлаштирилган инвестиция 11,0дан 13,8 трлн сўмгача. Ҳудудлар кесимида
ўртача аҳоли жон бошига ўзлаштирилган инвестиция бўйича қараганда, Тошкент
шахри, Тошкент вилояти, Навойи, Наманган, Самарқанд, Сирдарё, Бухоро, Жиззах ва
Андижон вилоятлари кўрсатгичи
ўртача республика кўрсатгичидан юқори, Қолган
ҳудудларники паст.
8-
жадвал
Кичик тадбиркорлик субъектлари томонидан ўзлаштирилган жами
инвестициялар ва ҳудудлар бўйича улуши (2023йил)
Жами
Инвестици
ялар
(млрд.сўм)
Ҳудудлар
-
даги улуши
(% да)
Аҳоли жон
бошига
инвестиция
(минг.сўм)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
118116,2
51,4
3209,7
1,00
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
3454,1
28,9
1724,7
0,5
Вилоятлар
3.
Андижон
13087,8
72,0
3855,7
1,2
4.
Бухоро
19790,3
63,2
9682,1
3,0
5.
Жиззах
11677,5
70,3
7746,8
2,4
6.
Қашқадарё
9083,7
41,9
2551,2
0,8
7.
Навоий
12461,6
48,2
11589,0
3,6
8.
Наманган
13831,2
66,7
4511,0
1,4
9.
Самарқанд
17334,8
65,2
4119,0
1,3
10.
Сурхондарё
10390,8
57,9
3611,6
1,1
11.
Сирдарё
11350,3
73,9
12418,3
3,9
12.
Тошкент вилояти
17254,1
38,8
5653,7
1,8
13.
Фарғона
13011,9
64,3
3203,7
1,0
14.
Хоразм
5247,7
43,5
2629,6
0,8
15.
Тошкент шахри
23140,4
34,1
7610,0
2,4
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Кичик бизнес корхоналари махсулотларининг халқаро рақобатбардошлигини
ифодаловчи кўрсатгичлардан бири экспорт кўрсатгичи деб қараш мумкин. Кичик
бизнес корхоналари томонидан 2023 йилда 7092,1 млн АҚШ долларига тенг бўлган
махсулот экспорт қилинган, бу жами экспортнинг 29,0 %ни ташкил этган
, 9-
жадвал.
Жорий йилдаги экспорт хажми ўтган 2022 йилда 6,2 млрд АҚШ долларга тенг бўлган
экспорт ҳажмига қараганда 23,8 % га ошган. Ҳудудларнинг жами экспортида энг катта
улушга эга бўлган ҳудудларга Сурхондарё (72,4%), Фарғона (68,4%), ва Хоразм(64,2%)
ҳудудларини киритиш мумкин. Паст улуш Қорақалпоғистон Республикасига (27,6%),
Тошкет ш. (24,1%), Андижон ва (29,2%), Қашқадарё (22,2%) вилоятларига тўғри келади,
энг паст улушни Навоий (9%) вилоятида кўзатилган. Шуни таъкидлаш керакки, паст
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
565
улушга эга бўлган ҳудудларда
йирик корхоналарнинг экспорти юқори, айниқса Навоий
вилоятида йирик корхоналарнинг экспортдаги улуши 91%ни ташкил этади. Аҳоли жон
бошига энг кўп экспорт миқдори Тошкент ш. (39,4 минг доллар), Сирдарё (23,1 минг
доллар) ва Тошкент (19,8 минг доллар) вилоятларида кузатилган. Энг паст экспорт
миқдори Сурхондарё (5,5 минг доллар) , Навоий (5,4 минг доллар) Жиззах (5,0 минг
доллар), Қашқадарё (2,7 минг доллар) вилоятларига ва Қарақалпоғистон
Республикасига (4,7 минг доллар) тўғри келади. Энг юқори экспорт индекси Тошкент ш.
(2,0; республика бўйича аҳоли жон бошига тўғри келадиган экспорт миқдорига
қараганда 2 баробарга кўп), Сирдарё (1,2) ва Тошкент вилоятларига (1,0) тўғри келади.
Энг паст индексни Қарақалпоғистон Республикасида (0,2) ва Қашқадарё (0,1) вилоятида
кўрамиз.
9-
жадвал
Ҳудудлар
кесимида кичик бизнес корхоналари томонидан экспорт
қилинган
товарлар, ҳудуд бўйича улуши (2023 йил)
Жами экспорт
қилинган товарлар,
ишлар, хизматлар
хажми (млн.долл.)
ҳудуд
бўйича
улуши
(% да)
Аҳоли жон
бошига
(минг.
Долл.)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
7092,1
29,0
19,3
1,0
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
93,6
27,6
4,7
0,2
Вилоятлар
3.
Андижон
338,0
29,2
10,0
0,5
4.
Бухоро
134,3
45,9
6,6
0,3
5.
Жиззах
75,4
43,5
5,0
0,3
6.
Қашқадарё
94,6
22,2
2,7
0,1
7.
Навоий
58,5
9,0
5,4
0,3
8.
Наманган
229,1
41,0
7,5
0,4
9.
Самарқанд
315,8
42,3
7,5
0,4
10.
Сурхондарё
157,6
72,4
5,5
0,3
11.
Сирдарё
211,3
63,4
23,1
1,2
12.
Тошкент вилояти
603,8
32,5
19,8
1,0
13.
Фарғона
464,3
68,4
11,4
0,6
14.
Хоразм
190,4
64,2
9,5
0,5
15.
Тошкент шахри
1197,6
24,1
39,4
2,0
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Иқтисодий кўрсаткичларнинг ҳудудлар бўйича хусусий индекслари ва интеграл
индекслари қуйидаги формулалар ёрдамида аниқланади:
𝐴
𝑖𝑗
=
x
𝑖𝑗
y
𝑗
,
𝑋
𝑖
= ∑
𝐴
𝑖𝑗
6
𝑗=1
,
𝑖 = 1– 15
,
X
ij
–
i
–
ҳудуднинг
j
–
кўрсаткичнинг аҳоли жон бошига тўғри келувчи ҳажми;
Y
j
–
республика бўйича
j
–
кўрсаткичнинг аҳоли жон бошига тўғри rелувчи ҳажми;
A
ij
–
i
–
ҳудуднинг
j
–
кўрсаткич индекси;
X
i
–
i
–
ҳудуднинг иқтисодий ривожланганлик даражасини ифодаловчи интеграл
индекс.
Республика бўйича 2022 йилда жами 40451615,7 млн сўмлик инновацион махсулот
ишлаб чиқарилган ва у ЯИМ нинг 3,8 %ни ташкил қилади, бу махсулот таркибида 2022
йидан инновацион ишларни амалга оширган фермер хўжаликлари маълумотлари
қўшилган. Шу 2022 йилда кичик бизнес корхоналари томонидан 11470102,1 млн сўмлик
инновацион товарлар, ишлар ва хизматлар ( қисқароқ бўлиши учун кейинги
ёзилишларда инновацион махсулот ёки инновацион товарлар деб ёзамиз) ишлаб
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
566
чиқарилган ва бу жами ишлаб чиқарилган инновацион махсулотларнинг 28,4 %ни
ташкил этади.
10-
жадвал
Ҳудудлар
кесимида кичик бизнес корхоналари томонидан ишлаб чиқарилган
инновацион товарлар, ишлар, хизматлар (2022 йил)
Инновацион
товарлар,
ишлар,
хизматлар
ҳажми
(млн.сўм)
ҳудудлар
бўйича
улуши
(% да)
Аҳоли жон
бошига
(минг. сўм)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
11470102,1
100,0
318,4
1,0
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
132031,7
1,2
66,8
0,2
Вилоятлар
3.
Андижон
219825,7
1,9
66,2
0,2
4.
Бухоро
310199,0
2,7
154,3
0,5
5.
Жиззах
61254,0
1,0
41,5
0,1
6.
Қашқадарё
1232389,2
10,7
353,9
1,1
7.
Навоий
886711,4
7,7
840,1
2,6
8.
Наманган
151557,7
1,3
50,6
0,2
9.
Самарқанд
490841,8
4,3
119,2
0,4
10.
Сурхондарё
218332,0
1,9
77,8
0,2
11.
Сирдарё
403586,0
3,5
450,1
1,4
12.
Тошкент вилояти
1053361,1
9,2
352,0
1,1
13.
Фарғона
531099,2
4,6
133,6
0,4
14.
Хоразм
452965,0
3,9
231,3
0,7
15.
Тошкент шахри
5325948,3
4,6
1801,9
5,6
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Энг кўп инновацион махсулот Тошкент ш.(95325948,3 млн сўм), Қашқадарё
(1232389,2) ва Тошкент (1053361,1) вилоятларида ишлаб чиқарилган. Жами
инновацион махсулотлар таркибида ҳам энг катта улуш юқоридаги вилоятларга тўғри
келади ва улар мос ҳолда тенг 4,6%; 10,7% ва 9,2%. Энг катта, яни республика
индексидан юқори
индексга эга ҳудудларгаТошкент ш. (5,6), Навоий (2,7) Қашқадарё
(1,1), Сирдарё (1,1) ва Тошкент (1,1) вилоятларини киритиш мумкин. Энг кам улушга эга
ҳудудлар сифатида Қорақалпоғистон Республикаси, Андижон, Бухоро, Наманган ва
Сурхондарё ҳудудларини қараш
мумкин, буларнинг улуши республика индексидан паст
бўлиб 0,2 га тенг холос. Таҳлиллар кўрсатадики, ишлаб чиқариш ва айниқса саноат
ишлаб чиқариш салоҳияти юқори бўлган ҳудудларда инновацион махсулот ишлаб
чиқариш юқори. Юқорида айтиб ўтилган ҳудудларда инновацион инфратузилма
элементларини ривожлантириш, уларни ҳалқаро даражадаги мутахассис кадрлар
билан таъминлаш бу ҳудудларни инновацион махсулот ишлаб чиқариш бўйича етакчи
ҳудудларга айлантириш мумкин. Бу ерда ХХР тажрибасидан фойдаланиш жуда фойдали
деб ҳисоблаймиз (Хитойда Япониянинг етакчи автомобил компанияларида ишлб
нафақага чиққан юқори малакали мутахассисларни ёллаб уларни яхши иш хақи билан
таъминлаб ва яхши иш шароитлари яратиб улардан унумли фойдаланиш натижасида
ХХРи енгил автомобиллар ишлаб чиқариш бўйича жаҳонда етакчи ўринларда
бормоқда). Бизнинг фикримизча, Ўзбекистон ҳам Япония, Германия ва Франциянинг
технопарк, бизнес инкубаторларда ва бошқа инновацион ташкилотларида ишлаб
нафақага чиққан йирик мутахассисларни Ўзбекистондаги технопаркларга жалб қилиб,
улардан
фойдаланилса
иқтисодиётни
инновацион
ривожланишини
янада
тезлаштириш мумкин бўларди.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
567
Ҳудудларнинг
инновацион имкониятларини баҳолайдиган бўлсак, Тошкент
шахри энг юқори имкониятга эга, чунки жами олий таълим ташкилотларининг
43,0%,
нодавлат ва хорижий таълим ташкилотларининг 56,1%, 2022 йилда жами илмий
-
тадқиқот ишларини бажарган ташкилотларнинг 54,7 % ва битта инновацион технопарк
Тошкент шахрида жойлашган. Кейинги ўринларда Самарқанд ҳудуди 15та олий таълим
ташкилоти, 1та нодавлат олий таълим ва 13та илмий
-
тадқиқот ташкилоти шу ҳудудда
жойлашган, технопарк йўқ, Тошкент ҳудуди мос ҳолда 10; 1; 19; 0; Навоий 4; 2; 6; 2;
Қашқадарё 9; 3; 0; Бухоро 11; 4; 10; 1. Жиззах, Наманган ва Сурхандарё ҳудудларининг
инновацион имкониятларини паст деб қараш мумкин. Бу ерда ҳудудларнинг
инновацион имкониятларини бахолашда уларни иқтисодий ривожланганлик
даражасини эътиборга олиш ўринли деб ҳисоблаймиз.
Тошкент “Яшнабод” инновацион технопаркда яратилган айрим инновацион
маҳсулотлар:
1. 3Д принтерлар ишлаб чиқариш. Бундай маҳсулотларни (Серияли) ишлаб
чиқариш Ўзбекистонда йўқ. ЗД прентери пластик ва фото полимердан тайёрланади.
Қўлланилиш соҳаси: лойиҳа
-
матини ташкилотларида, медицинада, реклама
агентликларида, форфор ва ювилер ишлаб чиқариш. Яратилаётган корхонанинг йиллик
қуввати 500 дона.
2. SIM
–
карта, транспорт карталари, ижтимоий карталар, халқаро карталар ишлаб
чиқариш. Бундай маҳсулотлар Ўзбекистонда ишлаб чиқарилмайди. Қўлланиладиган
соҳалар: давлат ташкилотлари, молиявий ташкилотлар, мобил алоқа операторлари ва
аҳоли. Яратилаётган корхона қуввати 20 млн. карта. Лойиҳани таклифчиси ООО “VADES
GROVP”.
3. Учувчисиз учувчи аппаратларини ишлаб чиқариш ва локализация қилиш.
Бундай маҳсулот Ўзбекистонда ишлаб чиқарилмайди. Маҳсулот истеъмолчилари:
қишлоқ хўжалиги, Ўзбекистон Республикаси ички ишлар вазирлиги, Фавқулодда
вазиятлар вазирлиги, қурилиш ташкилотлари, Мудофаа вазирлиги. Яратиладиган
корхона қуввати 1200 дона.
4.
АДВОТ интерактив Роботларни ва унинг модификацияларини ишлаб чиқариш.
Бу махсулот Ўзбекистонда ишлаб чиқарилмайди. Қўлланилиш соҳаси: банклар,мобил
алоқа операторлари, меҳмонхона, ресторанлар, кўргазма Марказлари. Яратиладиган
корхонанинг қуввати 240 дона йилига. Лойиҳани таклифчиси ООО “INTERACITIVE
ROBOT SOL
UTIONS”. Бу инновацион махсулотлар имитацион инновациялар асосида
ишлаб чиқарилмоқда деб айтиш мумкин.
Ҳудудларнинг
инновацион инфратузилма элементлари 11
-
жадвалда келтирилган.
Мамлакатимизда 2023 йилда жами 219 та ОТМ лари, шундан 42 таси нодавлат ва
хорижий олий таълим ташкилотлари 23 та технопарклар фаолият юритган. Булардан
ташқари, 2022 йилда 262 та ташкилотлар илмий
-
тадқиқот ишларини бажарган.
Технопарклар таркибида 2023 йилда 1694 та корхона фаолият юритган. Барча
молиялаштириш манбаъларидан технопаркларни молиялаштириш 681,0 млрд сўмни
ташкил этган. Технопарк таркибига кирувчи корхоналарнинг фойдаси, фойда солиғини
тулагунга қадар, 3876,9 млрд сўмга тенг бўлган, экспорти эса юклаб жўнатилган саноат
махсулоти153,8 млрдни ташкил этган. Мамлакатимизда инновацион инфратузилма
элементлари шаклланаётган бир шароитда бу кўрсатгичларни ёмон деб бўлмайди.
Ўзбекистонда инновацион салоҳиятни ошириш имкониятлари катта.
Тошкент шахри энг юқори инновацион инфратузилма кўрсатгичларига эга: ОТМ
ларининг 95 таси, яни 43,4 %и, нодавлат ва хорижий олий таълим ташкилотларининг
23 таси, яни 53,5 %и, технопаркларнинг 3таси ва илмий
-
тадқиқот ишларини бажарган
ташкилотларнинг 154 таси, фоизда 58,8 %и Тошкент шахрида жойлашган. Кейинги
ўринларда Тошкент вилояти, инновацион инфратузилма кўрсатгичлари мос ҳолда 13;
1; 16; 2; Бухоро 11; 5; 12; 2; Самарқанд 15; 1; 13; 1. Вилоятлари ҳисобланади. Энг паст
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
568
кўрсатгигичларни Сухондарё 8;
-
; 7; 1. Сирдарё 3;
-
; 4; 1. ва Наманган 9; 1; 3; 1.
вилоятларида кўрамиз. Қолган вилоятларда бу кўрсатгичлар ўрта даражада деб қараш
мумкин. Инновацион инфратузилма кўрсатгичлари юқори бўлган ҳудудлар, айниқса
Тошкент шахри кичик бизнес кохоналарининг инновацион ривожланиш имкониятлари
юқори.
11-
жадвал
Ҳудудни
инновацион инфратузулма кўрсатгичлари
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Инновацион инфратузилма элементлари энг яхши ривожланган ҳудудларга
Тошкент шаҳрини, Тошкент ва Навойи вилоятларини киритиш мумкин.
Ҳудудларнинг
рақобатбардошлигини ифодалавчи кўрсатгичлардан бири ҳудуд
махсулотининг экспорт миқдори. Экспорт қилинган товарларни рақобатбардош
товарлар деб қараш мумкин. Ҳудудда ишлаб чиқарилган махсулотнинг таркибида
экспортнинг улуши қанча юқори бўлса ҳудуднинг рақбатбардошлиги шунча юқори
бўлади ва бу ҳудудларнинг янги ускуна, янги технологияларни сотиб олиш
имкониятларини кенгайтиради. Республика бўйича 2023 йилда жами экспорт хажми
24426,2 млн АҚШ долларини ташкил қилган
(12-
жадвал
)
, ўтган йил билан
солиштирганда бу кўрсатгич 23,8 % га ошган, импорт эса 38141,2 млн долларга тенг
бўлган, ўтган йилга нисбатан 24,0 %га ошган. Натижада ташқи айланманинг салдоси
манфий бўлиб, у
-
13715,0 млн долларни ташкил этган.
Бугунги кунда Ўзбекистон Республикаси жаҳон давлатларинг 198 таси билан
савдо аълоқасини олиб боради. Энг кўп ташқи савдо айланмаси Хитой (21,9%), Россия
(15,8%), Қозоғистон (7%), Туркия (5%) ва Жанубий Корея (3,7%) давлатларига тўғри
келади. Мамлакатимиз ташқи савдо айланмасининг 53,4 %и юқорида келтирилган
давлатларга тўғри келади. Экспорт таркибида товарлар хажми 78,8%ни ташкил қилади,
шундан 16,6%и саноат товарлари, 7,3 %и озиқ
-
овқат махсулотлари, 5,3 %и машиналар
Инновацион инфратузилма кўрсатгичлари
Олий
таълим
муасса
-
лари
Нодавлат ва
хорижий олий
таълим
ташкилотлари
сони
2022 йилда
илмий
-
тадқиқот
ишларни
бажарган
ташкилотлар сони
Техно
-
парклар
сони
1.
Ўзбекстон Республикаси
219
42
262
23
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
12
-
15
1
Вилоятлар
3.
Андижон
10
1
5
1
4.
Бухоро
11
5
12
2
5.
Жиззах
5
1
4
1
6.
Қашқадарё
11
3
6
1
7.
Навоий
4
2
7
1
8.
Наманган
9
1
3
1
9.
Самарқанд
15
1
13
1
10.
Сурхондарё
8
-
7
1
11.
Сирдарё
3
-
4
1
12.
Тошкент вилояти
13
1
16
2
13.
Фарғона
13
2
6
1
14.
Хоразм
8
2
10
6
15.
Тошкент шахри
95
23
154
3
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
569
ва транспорт ускуналари. (Импорт таркибида машиналар ва транспорт ускуналари 39,2
% ни ташкил қилади), Монетар бўлмаган олтин экспорти
-
33,4 % га тенг
83
.
12-
жадвал
Ҳудудлар
кесимида экспорт қилинган товарлар, (2023 йил)
Жами экспорт
қилинган товарлар,
ишлар, хизматлар
ҳажми (млн.долл.)
ҳудуд
бўйича
улуши
(%
да)
Аҳоли
жон
бошига
(Долл.)
Индекс
1.
Ўзбекстон Республикаси
24426,2
100
663,8
1,0
2.
Қорақалпоғистон
Республикаси
338,8
1,4
169,2
0,3
Вилоятлар
3.
Андижон
1157,9
4,7
341,1
0,5
4.
Бухоро
292,3
1,2
143,0
0,2
5.
Жиззах
173,3
0,7
115,0
0,2
6.
Қашқадарё
426,1
1,7
119,7
0,2
7.
Навоий
648,1
2,6
602,7
0,9
8.
Наманган
558,4
2,3
182,1
0,3
9.
Самарқанд
746,2
3,1
181,6
0,3
10.
Сурхондарё
217,8
0,9
75,7
0,1
11.
Сирдарё
333,2
1,4
364,6
0,5
12.
Тошкент вилояти
1858,2
7,6
608,9
0,9
13.
Фарғона
678,5
2,8
167,1
0,3
14.
Хоразм
296,7
1,2
148,7
0,2
15.
Тошкент шахри
4964,5
20,3
1632,6
2,5
Манба:
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги
статистика
Агентлиги
маълумотлари асосида.
Текстил махсулотлари экспорти 2023 йилда 3050,0 млн доллар бўлган бўлса, ўтган
йилда бу кўрсатгич 3169,0 млн долларга тенг бўлган, ўсиш суръати пасайиб, 96,2 % ни
ташкил қилган. Текстил махсулоти экспортининг 41,1 % и пряжа, 41,0 %и тайёр текстил
юуюмлари, 10,1 %и трикотаж полотноси, 5,8 %и газлама (ткани),
ва 2,0 %и пайпоқ
буюмлари. Президентимиз 2024 йилнинг июл ойида Бухорога бориб, пахта
-
текстил
кластерлари фаолияти билан танишганда тайёр текстил махсулотлари экспортини 60%
га етказиш масаласини қўйилиши бежиз эмас.
Энг кўп экспорт миқдори Тошкент ш. (4964,5), Тошкент (1858,2) ва Андижон
(1157,9) вилоятларига тўғри келмоқда. Бухоро, Жиззах, Қашқадарё, ва хоразм
вилоятларида бу кўрсатгич жуда паст бўлиб, 0,2 га тенг. Аҳоли жон бошига тўғри
келадиган энг кўп экспорт миқдорини Тошкент ш. (1632,6), Тошкент (608,9) ва Навоий
вилоятларига (602,7) тўғри келишини кўрамиз. Энг юқори индекс фақат Тошкент ш, га
(2,5) тўғри келади. Энг паст индексни Бухоро, Жиззах, Қашқадарё ва Хоразм
вилоятларида кўрамиз у 0,2 га тенг.
Кейинги 13
-
жадвалда ҳудудларнинг иқтисодий ривожланганлик даражасини
ифодалавчи кўрсатгичларнинг ҳудудий ва умумий интеграл кўрсатгичлари
келтирилган. Ҳудудларни иқтисодий ривожланганлик даражасини ЯҲМ индекси, саноат
махсулоти, асосий капиталга инвестициялар ва асосий капиталга узлаштирилган
хорижий инвестициялар ва кредитлар индекслари ифодалайди.
Ҳудудлар
кесимида тадбиркорлик субъектларини ривожланганлик даражасини
билдирувчи индекс курсатгичларга тадбиркорлик субъектлари томонидан ишлаб
чиқарилган саноат махсулоти, экспорт қилинган махсулотлар миқдори ва
узлаштирилган жами инвестицияларни киритиш мумкин. Кичик бизнес
субъектларининг ҳудудлар кесимида инновацион фаолият салоҳиятини ифодаловчи
83
Социально
-
экономичкское положениеРеспублики Ўзбекистан. За январь
-
декабрь, 2023года
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
570
индекс, бу кичик бизнес корхоналари томонидан ишлаб чиқарилган инновацион
товарлар, ишлар ва хизматлар индекси ҳисобланади.
13-
жадвал
Ҳудудларни
иқтисодий ривожланганлик даражасини ифодаловчи
хусусий
ва интеграл кўрсатгичлар
Вилоятлар
Ҳу
ду
дл
ар
кес
и
мид
а ЯҲ
М
Ҳу
ду
дл
ар
кес
и
мид
а с
ан
оат
махсул
оти
Ҳу
ду
дл
ар
кес
и
мид
а кич
и
к
тади
рко
рл
и
к
су
бъ
ек
тл
ари
томо
ни
дан
и
ш
ла
б чиқ
ари
лган
саноат м
ах
су
лот
и
в
а
ҳу
ду
дл
ард
аги
у
лу
ш
и
А
сос
и
й
к
апи
тал
га и
нв
ес
ти
ци
ял
ар
ҳу
ду
дл
ар
бўй
и
ча
А
сос
и
й
к
апи
тал
га у
зл
аш
ти
ри
лган
хори
ж
и
й
и
нв
ес
ти
ци
ял
ар
ва кр
ед
и
тл
ар
ҳу
ду
дл
ар
кес
и
ми
да
Кичик тад
биркорл
и
к
су
бъ
ек
тл
ари
том
они
дан
ўзл
аш
ти
ри
лган
ж
ами
и
нв
ес
ти
ци
ял
ар
ва ҳуд
уд
лар
бўй
и
ча
ул
уш
и
Ҳу
ду
дл
ар
кес
и
мид
а кич
и
к би
зн
ес
к
орх
онал
ари
томо
ни
дан
экс
порт
қ
и
ли
нг
ан
тов
арл
ар, ҳуд
уд
бў
й
и
ча у
лу
ш
и
Ҳу
ду
дл
ар
кес
и
мид
а кич
и
к би
зн
ес
к
орх
онал
ари
томо
ни
дан
и
ш
лаб
чи
қари
лган
и
нн
овац
и
он
товарл
ар, и
ш
лар
,
хи
зматл
ар
Ҳу
ду
дл
ар
кес
и
мид
а у
му
мий
и
нтегр
ал
кў
рс
ат
ки
чл
ари
1.
Қорақалпоғистон
Республикаси
0,6
0,5
0,6
0,6
0,7
0,5
0,2
0,2
3,9
Вилоятлар
2.
Андижон
0,7
1,2
1,0
0,6
0,6
1,2
0,5
0,2
6,0
3.
Бухоро
0,9
0,9
1,6
1,6
1,9
3,0
0,3
0,5
10,7
4.
Жиззах
0,8
0,7
0,6
1,2
1,3
2,4
0,3
0,1
4,9
5.
Қашқадарё
0,6 0,4
0,4
0,6
0,6
0,8
0,1
1,1
4,6
6.
Навоий
2,6
5,3
1,5
2,5
3,0
3,6
0,3
2,6
24,1
7.
Наманган
0,5
0,4
0,7
0,7
0,7
1,4
0,4
0,2
5,0
8.
Самарқанд
0,6 0,5
0,7
0,7
0,5
1,3
0,4
0,4
4,6
9.
Сурхондарё
0,5 0,2
0,3
0,7
0,8
1,1
0,3
0,2
4,1
10.
Сирдарё
0,8 0,9
1,1
1,8
2,7
3,9
1,2
1,4
13,8
11.
Тошкент вилояти
1,2
2,0
1,7
1,5
1,6
1,8
1,0
1,1
11,9
12.
Фарғона
0,6 0,5
0,9
0,5
0,5
1,0
0,6
0,4
5,0
13.
Хоразм
0,6
0,6
0,4
0,6
0,5
0,8
0,5
0,7
4,7
14.
Тошкент шахри
0,6
2,3
3,2
2,3
1,6
2,4
2,0
5,6
20,0
Ўзбекистон
Республикаси
бўйича индекс
1,0 1,0
1,0
1,0
1,0
1,0
1,0
1,0
8,0
Юқори иқтисодий салоҳиятга эга ҳудудларга Навойи вилояти ( интеграл индекси
-
24,1), Тошкент шахрини (20,0) ва Тошкент вилоятини(11,9) киритиш мумкин. Бу
ҳудудларда инновацион инфратузилма элементларини ривожлантириш орқали
инновацион махсулот, ишлар ва хизматларни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш
истиқболли ривожланиш йўналишлардан бири деб қараш ўринли. Иккинчи ўринда
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
571
интеграл индекси ўртача республика интеграл индексидан (8,0) юқори бўлган Бухоро
(10,7) ва Сирдарё (13,8; индексни юқорилиги аҳолини камлиги ҳисобидан)
вилоятларини ва интеграл индекси республика индексидан паст бўлсада ривожланиш
имкониятига эга бўлган Андижон, Бухоро, Фарғона, Қашқадарё, Жиззах ва самарқанд
ҳудудларидаги истиқболли саноат корхоналарини модернизация ва диверсификация
қилиш ҳамда хорижий инвестицияларни жалб қилиш орқали саноат махсулотлари
рақобатбардошлигини ошириш, тўлиқ қўшилган қиймат занжирини яратиш, натижада
шу ҳудудларнинг экспорт салоҳиятини ошириш ҳам истиқболли ривожланиш
юўналиши десак бўлади. Қолган ҳудудларда саноатни
ривожлантириш ва КЎБ ни қўллаб
қувватлаш ёрдамида ривожлантириш мақсадга мувофиқ.
Хулоса ва таклифлар
КЎБни инновацион ривжланишига асосий тўсиқлар бўлиб , инновацион
инфратузилмани яхши ривожланмаганлиги, технопарк, бизнес инкубатор, илмий
-
тадқиқот ташкилотлари ва илмий лобараторияларнинг сони камлиги, уларни
замонавий ускуна ва жихозлар билан етарли даражада таъминланмаганлиги, юқори
малакали кадрларни етишмаслиги ва инновацион бизнесни паст даражадалиги,
инновацион фаолият билан шуғулланиш бўйича тажрибанингетишмаслиги
ҳисобланади.
Ҳудудларнинг
иқтисодий ривожланганлик даражасини белгиловчи кўрсатгичлар
ҳудудлар кесимида КЎБни фаолият турлари бўйича инновацион махсулот ишлаб
чиқариш имкониятларига тасир қилувчи асосий омиллардан бири деб қараш мумкин.
Ҳудудлар таҳлили шуни кўрсатдики, қайси ҳудудларда ушбу курсатгичлар юқори бўлса,
шу ҳудудларда инновацион махсулот ишлаб чиқариш юқори. Тошкент шахри, Навоий,
Тошкент, Бухоро ҳудудларида КЎБ корхоналарини инновацион ривожланиш салоҳияти
юқори деб қараш мумкин. Бу ҳудудларда инновацион инфратузилма элементларини
ривожлантириш мақсадга мувофиқ, технопарк, бизнес инкубатор, замонавий махсус
илмий лабораториялар, трансфер технология ва бошқа илмий марказларни
ривожлантириш ва уларни давлат томонидан қўллаб
-
қувватлаш, хорижий, айниқса
ривожланган хорижий давлатларда, ҳусусан Япония, Германия ва Франция
давлатларида технопарк, бизнес инкубатор ва бошқа етакчи илмий лаборатория ва
ташкилотларда ишлаб нафақага чиққан, ҳали ишлаш қобилиятига эга бўлган
мутахассис кадрларни жалб этиш, корхоналарни инновацион ривожланишига яхши
туртки берарди деб ўйлаймиз. Навий шахридаги кон
-
металлугия институтида
инновацион инфратузулма элементлари учун мутахассис кадрларни тайёрлашни
кучайтириш.
Ўрта даражада иқтисодий ривожланган ҳудудларда Қорақалпоғистон
Республикаси, Андижон, Қашқадарё, Самарқанд, ва Фарғона ҳудудларида инновацион
инфратузилма элементларини барпо этиш ва уларни кадрлар билан таъминлаш аосий
масалалардан ҳисобланади;
паст иқтисодий ривожланган Сурхандарё,
Наманган ва хоразм ҳудудларда
истиқболли КЎБни манзилли қўллаб
-
қувватлаш асосида ишлаб чиқариш салоҳиятига
қараб жамият учун устувор бўлган соҳаларда махсус дастурлар асосида ривожлантириш
мақсадга мувофиқ;
Тошкент шаҳрини бошқа барча ҳудудларнинг иқтисодий ва инновацион
ривожлантириш маркази деб қараш ва Тошкентдаги “Яшнобод”инновацион
технопаркини илмий
-
техник ва кадрлар салоҳиятини кучайтириш орқали уни
“Бош”технопаркка айлантирилиши ҳудудларни инновацин ривожланишининг бош
омили деб қараш мумкин;
ҳудудларда
инновацион фаолият билан шуғулланадиган, янги махсулот ва янги
технология жорий қиладиган, экспортбоп махсулот ишлаб чиқарадиган КЎБ
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
572
субъектларини, илмий тадқиқот ва тажриба
-
конструктор ишларини қўллаб
-
қувватлаш
мақсадида солиқ имтиёзларини, давлат грантларини, давлат томонидан имтиёзли қарз
(лойиҳа амалга оширилса, қарзнинг маълум қисмидан кечиш), субсидия бериш,
кредитни субсидиялаш ва бошқа имтиёзларни бошқа соҳалардаги КЎБ субъектларига
нисбатан кучайтириш мақсадга мувофиқ, маслаҳат бериш, қўллаб
-
қувватлаш
инфратузилмасини (бизнес инкубатор, технопарк ва бошқалар) яратишда давлат
-
хусусий шерикликдан фойдаланиш;
мамлакатимизда инновацион иқтисодиётни ривожлантириш, КЎБ корхоналарида
рақобатбардош махсулотларни ишлаб чиқаришни ривожлантириш, “Имитацион
инновациялардан оригинал инновацияларга” ўтиш стратегиясини қўллаш орқали
юқори қўшилган қийматга эга, ички ва ташқи бозорларда талабгир бўлган
махсулотларни ишлаб чиқариш билан боғлиқ йўл деб ҳисоблаш
мумкин.
Адабиётлар/ Литература/ Reference:
Biryukov, VV, Romanenko, EV, Ploskonosova, VP (2016) Кичик ва ўрта бизнес секторини
инновацион ривожлантиришнинг ҳудудий механизмлари: қийматга йўналтирилган
ёндашув. Jurnal: Indian Journal of Science an
d Technology, 9 (37), art. no. 102170,.
Bokayev, B., Issenova, A. (2022) Қозоғистонда кичик ва ўрта бизнесни
ривожлантиришнинг инновацион стратегиялари: Cовид
-
19 даврида давлат сиёсатини
ўрганиш. Jurnal nomi: Innovatsiyalar jurnali, 27 (1), m. yo'q. 2, .
Kookueva, V., Tsertseil, J. (2022)
Инновацион ривожланиш шароитида кичик ва ўрта
бизнесни давлат томонидан қўллаб
-
қувватлашнинг иқтисодий ривожланиши.
Jurnal
nomi: Innovation Journal, 27 (1), art. no. 2, .
Буланова Е.В., Соменкова Н.С., Ягунова Н.А.
(2020)
Формирование стратегии
развития малого инновационного предприятия промышленного комплекса. // Журнал
«Вопросы инновационной экономики». Том 9. № 2. Апрель
-
июнь.
Гумерова Г.И., Шаймиева Э.Ш. (2012) Анализ управления технологическими
инновациями на промышленных Российских предприятиях: источники финансирования,
инновационная стратегия. / Актуальные проблемы экономики и права. № 4 (24). С. 143
-150.3.
Салимов Ш.Б. (
2020
) Ривожланган давлатларда ва Ўзбекистонда тадбиркорлик
турлари ва уларни аниқлаш усуллари.
“Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy
elektron jurnali. № 3, may
-iyun.
Сюй Хуэйчжуин (2012). Анализ преимущества имитационной инновации.
//Гуманитарные и социальные науки. № 7.
Титов Б.
(2018)
Сектор малого и среднего предпринимательства: Россия и Мир.
Институт экономики роста им. Столыпина П.А. июль, Электрон ресурс,
http://stolypin.institute/novosti/sektor-malogo-i-srednego-predprinimatelstva - rossiya-i
Электронный ресурс
(2018)
Инновационное предпринимательство в Китае. //
Фундаментальные
Исследования,
№10
–
с.74
-78,
https://www.fundamentalresearch.ru/ru/article/view?id=42283
