Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr
www.e-itt.uz
80
SUN’IY INTELLEKTNING BAZAVIY ASOSLARI
t.f.n.
Jomonqulova Fazilat Esirgapovna
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
ORCID: 0009-0008-9057-9648
Annotatsiya.
Ushbu maqolada intellektual axborot texnologiyalar
–
informatikaning
kelajagi porloq va tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan ilmiy va amaliy sohalard
an biri ekanligiga
alohida e’tibor qaratilgan.
Sun’iy intellektning bazaviy asoslari bilimlarga tayanishi, tabiiy
tillarda muloqotni tashkil etish, matnni tushunish, mantiqiy xulosa chiqarish, yechimlarni
asoslash va tushuntirish bo‘yicha taklif va tavsiya
lar berilgan.
Kalit so‘zlar:
axborotni izlash tizimi, bilimlar bazasi, intellektual tizim, muloqot tizimi,
sun’iy intellekt, tizim, texnik vosita, tabiiy til, formal tizim, fikrlashning teskari zanjiri, ekspert
tizim, tushuntiruvchi komponent, bilimlarni hosil qilish komponenti.
БАЗОВЫЕ ОСНОВЫ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА
к.
т
.н.
Жомонкулова Фазилат Эсиргаповна
Самаркандский институт экономики и сервиса
Аннотация.
В данной статье особое внимание уделено тому, что
интеллектуальные информационные технологии являются одной из научных и
практических областей информатики с ярким и быстро развивающимся будущим.
Базовые основы искусственного интеллекта основаны на знаниях,
даны организация
общения на естественных языках, понимание текста, логический вывод, обоснование и
объяснение решений
.
Ключевые слова:
система поиска информации, база знаний, интеллектуальная
система, система связи, искусственный интеллект, система, технический инструмент,
естественный язык, формальная система, обратная цепь мышления, экспертная
система, объяснительный компонент, компонент создания знаний.
BASIC FUNDAMENTALS OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE
PhD
Jomunkulova Fazilat Esirgapovna
Samarkand Institute of Economics and Service
Abstract.
This article focuses on the fact that intellectual information technologies are one
of the scientific and practical areas of informatics with a bright future and rapid development.
The basic foundations of artificial intelligence are based on knowledge, the organization of
communication in natural languages, understanding of text, logical inference, justification and
explanation of solutions are given.
Keywords:
information retrieval system, knowledge base, intelligent system, communication
system, artificial intelligence, system, technical tool, natural language, formal system, reverse chain of
thinking, expert system, explanatory component, knowledge creation component.
UO‘K:
001.895
XII SON - DEKABR, 2024
80-85
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr
www.e-itt.uz
81
Kirish.
Butun dunyoni larzaga keltirib shiddat bilan rivojlanishni boshlagan globallashuv
jarayonlarida bugungi kun tarix zarvaraqlarini axborot kommunikasion texnologiyalari yoki
internet tizimlarisiz tassavvur qilish qiyin. Shiddat bilan odimlab borayotgan vaqt birligida
tezkorlik va tejamkorlik birinchi
o‘
rinni egallamoqda. Inretnet tarmoqlari hamda mobil
vositalari vaqtni tejash, qulay tezkorlik xizmatlarini taqdim etish orqali kundalik hayotimizga
tobora singib bormoqda. Axborot
oqimlarini boshqarish kerakli ma’lumotlarni ajratib olish
sun’iy tafakkur sohasining eng dolzarb yo‘
nalishlaridan biri hisoblanadi.
Adabiyotlar sharhi.
Sun’iy intellekt xaqidagi tasavvur
va bu sohadagi izlanishlar -
«aqliy mashinalar» ishlab
chiqarishga ilmiy yondoshish birinchi b
o‘
lib Stanford universitetining (AQSH) professori
Makkarti tashabbusi asosida 1956 yili tashkil topgan ilmiy t
o‘
garakda paydo b
o‘
ldi. Bu t
o‘
garak
tarkibiga Massac
huset (AQSH) texnologiya oliygoxi «Elektronika va xisoblash texnikasi»
kulliyotining faxriy professori Minskiy, «masalalarni universal hal qiluvchi» va «mantiqiy
nazariyotchi» intellektual (aqliy) programmalar bunyodkori kibernetik Nyuell va
Mellen
dorilfununining (AQSH) mashxur psixologi Seyman, xisoblash texnikasining k
o‘
zga k
o‘
ringan
mutaxassislari Semuel, Selfridj, Manshenon va boshkalar kirar edilar. Aynan shu t
o‘
garakda
«Sun’iy intellekt» tushunchasi paydo bo‘
ldi va rivojlanish bosqichlarini namoyon qildi.
Sun’iy intellekt sohasida o‘
tgan asrning
o‘
rtalaridan boshlab tadqiqot ishlari boshlangan.
Ingliz matematigi va kriptografi Tyuring (1912-1954) mazkur y
o‘
nalishda ilk tadqiqot muallifi
hisoblanadi. Xususan, 1950 yili texnologiyalar imkoniyatlari insonlarni aql jihatdan ortda
qoldirishi haqida savollarga asoslangan maqola chop etilgan. Uning muallifi Tyuring edi.
Keyinchalik olim
o‘zining nomi bilan atalgan “Tyuring testi” tartibini ishlab chiqdi. Maqola chop
etilganidan s
o‘ng sun’iy intellekt sohasid
a yangidan-yangi tadqiqotlar amalga oshirildi. Ushbu
davr mobaynida olim qarashlarini
o‘
zgartirmagan holda fikrlashda insondan farq qilmaydigan
mashinalar haqida ham turli fikrlar bildira boshlagan.
“Sun’iy intellekt” atamasi 1956 yilga kelib paydo bo‘
ldi. Shu yilning yozida AQSHning
Dartmut universitetid
a sun’iy tafakkur masalalari bo‘
yicha anjuman b
o‘
lib
o‘
tdi. Unda Shennon
(Bell Laboratories), Rochester (IBM), Saymon (Karnegi universiteti, Mur (Prinston
universiteti), Makkarti (Dartmut universiteti), Marvin Minski (Garvard universiteti) kabi
olimlar ish
tirok etgan. Anjumanda ma’ruza qilgan amerikalik informatika sohasidagi olim
Makkarti (1927
–2011) “Artificial Intelligence” (“Sun’iy tafakkur”) atamasi muallifi sifatida
tarixga nom qoldirdi.
1997 yilda shaxmat b
o‘
yicha Jahon chempioni Kasparovni ma
g‘
lubiyatga uchratgan
mashhur shaxmat dasturi
–
“Deep Blue” yaratildi. Shu yillarda Yaponiyada neyron tarmoqlari
asosida 6-avlod kompyuter loyihasi ishlab chiqilayotgan edi.
Shundan s
o‘ng sun’iy intellektga e’tib
or kuchaydi. Yirik kompaniyalardan tortib to harbiy
muassasalargacha mazkur sohani moliyalashtira boshladi. Natijada yangi texnologiyalar soni
oshib, raqobat kuchaydi, sun’iy intellekt vositalari mukammallashib bordi
2021).
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur maqola
intellektual
axborot texnologiyalarining porloq va tez sur’atlar bilan
rivojlanayotgan ilmiy va amaliy
sohasidagi muhim omili va ularni takomillashtirishga
qaratilganligi bilan ahamiyatlidir.
Axborot texnologiyalari
faoliyatni rivojlantirishga oid
jarayonlar olingan ma’lumotlar tahlil va analiz asosida o‘
rganilgan, hamda xulosalash asosida
amaliyotda q
o‘
llash b
o‘
yicha takliflar ishlab chiqilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr
www.e-itt.uz
82
Tahlil va natijalar muhokamasi.
SI
–
hisoblash mashinalarining insonlarga aqlli b
o‘
lib k
o‘
rinadigan tomonlarini bajarishga
imkon beradigan konsepsiyalar majmuasidir. Inson aqli
o‘
zi nima? U fikrlash qobiliyatiga
egami? U bilimlarni
o‘
zlashtirish va q
o‘
llash qobiliyatiga egami? U
g‘
oyalarni almashish va ular
bilan ishlash qobiliyatiga egami? Shubhasiz, bu barcha qobiliyatlar aqlning qismini tashkil
etadi. Lekin bu s
o‘zga oddiy ma’noda ta’rif berib bo‘
lmaydi. Chunki aql -
bu ma’lumotlarni qayta
ishlash va namoyish etish sohasidagi bilimlarning qorishmasidir.
SIning asosiy masalasi hisoblash mashinalarini foydaliroq qilish va aql asosida yotadigan
prinsiplarni tushunishdan iborat. Modomiki asosiy masalalardan biri hisoblash mashinalarini
foydaliroq qilish ekan, hisoblash texnikasi sohasidagi olim va injenerlar SI qiyin masalalarni hal
qilishda ularga qanday yordam berishi mumkinligini bilishlari kerak.
SIT sohasidagi tadqiqotlarning boshlanishini (50-yillar oxiri) Nyuell, Saymon va
Shoularning turli xil masalalarni yechish jarayonlarini tadqiq qilish ishlari bilan bo
g‘
lashadi.
Ular ishining natijasi mulohazalar hisobidagi teoremalarni isbotlashga m
o‘
ljallangan
«Mantiqchi
-
nazariyotchi» va «Umumiy masala yechuvchi» dasturlari bo‘
ldi. Bu ishlar SIT
sohasidagi tadqiqotlarning birinchi bosqichini boshlab berdi. Shuningdek, ushbu bosqich
davomida turli xil
o‘
yinlar, boshqotirmalar va matematik masalalar tadqiqot maydoni
hisoblangan.
O‘zlarining dasturlarini tavsiflashda Nyuell va Sayman dalil sifatida shuni ta’kidlashdiki,
ularning dasturlari inson fikrlashini (tafakkurini) modellashtirar ekan. 70-yillar boshida ular
bunga
o‘
xshash k
o‘plab ma’lumotlarni chop etishdi va fikrlashni (tafak
kurni)
modellashtiradigan dastur tuzishning umumiy usulini taklif etishdi. Nyuell va Saymanning
ishlari k
o‘
pchilikni jalb qilgan bir paytda Massachusets texnologiya instituti, Stenford
universiteti va Stenford tadqiqotlar institutida tadqiqotchilar guruhi tomonidan SIT sohasidagi
tadqiqotlarda masalani yechish y
o‘
li matematik va belgilar mantiqi asosida rivojlandi (Nyuell
et al.,1981).
SIT sohasini tadqiq etishda Robinsonning rezolyusiyalar usuli katta ta’sir etdi. Bu usul
predikatlar mantiqidagi teoremalarni isbotlashga asoslangan va isbotlashning mukammal usuli
hisoblangan. 60-yillar oxiriga kelib turli xil
o‘
yinlar, boshqotirmalar va matematik masalalar
kabi tadqiqotlarni sun’iy muhitlarda emas, balki real muammoli muhitlarda qo‘
llashga
harakatlar qilindi. SITning real muhitlarda ishlashini tadqiq qilish integral robotlarni yaratish
masalasiga olib keldi. Bunday ishlarning
o‘
tkazilishini SIT ustidagi tadqiqotlarning ikkinchi
bosqichi deyish mumkin (Kudryavsev, 2017).
70-yillar
o‘
rtalarida Stenford universiteti, Stenford tadqiqotlar instituti va boshqa bir
qancha joylarda laboratoriya sharoitida ishlaydigan robotlar yaratildi. Bunday tajribalarning
o‘
tkazilishi bir qancha muammolarni hal qilishni talab qildi. Bunday muammolarga bilimlarni
namoyish etish, ko
‘
rish orqali idrok etish, robotlar bilan tabiiy tilda muloqot qilish kabilar
kiradi. Bu muammolar tadqiqotchilar oldiga yanada aniqroq ifodalangan vazifalarni q
o‘
ydi. Bu
davr SITni tadqiq etishning uchinchi bosqichi edi. Uning xarakterli tomoni tadqiqotchilardan
oldiga q
o‘
yilgan masalani real muhitda
o‘
zi yechadigan alohida (avtonom) ishlaydigan tizimni
А
llen Newell (1927
–
1992)
John Clifford Shaw, (1922
–
1991)
Herbert Simon (1916-2001)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr
www.e-itt.uz
83
emas, balki inson intellektini va EHMning imkoniyatlarini birlashtiradigan inson-mashina
tizimlarini yaratish masalasidan iborat edi.
Hozirgi vaqtda raqobat kurashidagi ustunlik mamlakatning
o‘
lchovlari bilan ham, uning
tabiiy resurslari bilan ham aniqlanmaydi. Endilikda buni jamiyat t
o‘plagan ta’lim darajasi va
bilimlar hajmi hal qiladi. Kelajakda boshqa mamlakatlarga qaraganda yangi bilimlarni yarata
olgan va egallagan mamlakatlargina gullab yashnaydi. Bunda asosiy rolni yangi axborot
texnologiyalar
o‘
ynasa, ularda esa SI usullari va vositalari
o‘
ynaydi.
Intellektual tizim deganda fe’l –
atvori maqsadga y
o‘
naltirilgan qobiliyatni
o‘
zida aks
ettiruvchi ixtiyoriy biologik, sun’iy yoki formal tizimlar tushuniladi.
Oxirgisi
o‘
zida aloqa, bilimlarni jamlash, qarorlar qabul qilish,
o‘
rganish, moslashish va
boshqa xususiyatlarni
o‘
zida namoyon etadi. Hozirgi vaqtda kompyuterlarni
intellektuallashtirishning tur
g‘un tendensiyasi va uning dasturiy ta’minoti (DT) mavjud.
Kelajakdagi kompyuterlarning asosiy funksiyalari
–
k
o‘
proq hisoblashga oid b
o‘
lmagan
xarakterdagi masalalarni, ya’ni mantiqiy xulosa chiqarish, BBni boshqarish, intellektual
interfeys ta’minoti va boshqa masalalarni yechishga qaratilgan. Kompyuterlarni
intellektuallashtirish maxsus apparaturalarni (masalan, neyrokompyuterlar) va DTlarni
(ekspert tizimlar, BB, masala yechuvchilar va h.k.) yaratish hisobiga amalga oshiriladi,
SIning asosiy texnologiyalari haqidagi tasavvurni shakllantirish uchun, uning dasturiy
yechimlarda muhim konsepsiyalarining mujassamlanishini
o‘
rganishimiz lozim.
SI sohasida tadqiqot strukturasini aniqlashdagi urinishlar takror-takror qilingan. Bu savol
borasidagi barchasidan k
o‘
ra mashhur nuqtai nazarlar (Rapoport va Pospelov, 1992) da ifoda
etilgan. Unga muvofiq SI sohasidagi tadqiqotlar ikkita bazaviy y
o‘
nalishlarni
o‘
z ichiga oladi:
•
bionik
, inson ongi uchun xarakterli va inson tomonidan yechiladigan masalalar asosida
yotuvchi strukturalar va jarayonlarni sun’iy qaytadan tiklash muammolari bilan shug‘
ullanadi;
•
dasturli-pragmatik
, inson intellektini (qidirish, klassifikasiyalash,
o‘
qitish, qaror qabul
qilish, timsollarni anglash, mulohaza va boshqalar) alohida huquq deb hisoblaydigan
masalalarni yechish uchun dasturlar tuzish bilan shu
g‘
ullanadi.
Birinchi y
o‘
nalish b
o‘yicha sun’iy neyron to‘
rlar modellarini q
o‘
llaydigan DT yaratish
muammolari qarab chiqiladi.
Bionik y
o‘
nalishning maqsadlari va masalalari qiyinligi tufayli oxirgi vaqtgacha SIda
dasturli-pragmatik y
o‘
nalish ustunlik qiluvchi hisoblanadi, garchi kelajakda baribir bionik
y
o‘
nalish ehtimol aniqlovchi b
o‘
ladi.
Dasturli-pragmatik y
o‘
nalishda uchta yondashuv ajratiladi:
•
lokal
, yoki
maqsadli
–
insonning intellektual faoliyatiga xos, inson erishishi mumkin
b
o‘
lgan natijalardan kam b
o‘
lmaydigan har bir masala uchun (masalan, shaxmat
o‘
yini uchun
o‘
yin dasturi) yaratish;
•
tizimli
, yoki
bilimlarga asoslangan
–
hozirgi vaqtda bu yondashuv ustunlik qilmoqda,
Bilimlar asosida intellektual masalalarni yechish uchun dastur tuzishda avtomatlashtirish
vositalarini yaratish;
• dasturlashtirishning met
aproseduralarini q
o‘
llovchi intellektual dasturlar tuzish uchun
tabiiy tilda masalalarni tavsiflash.
SIT lari teoremalarni isbotlash, komp’yuter o‘
yinlari, timsollarni anglash, qaror qabul
qilish, adaptiv dasturlash, mashinada musiqalarini bastalash, ta
biiy tilda ma’lumotlarni qayta
ishlash,
o‘
qituvchi t
o‘
rlar va boshqa y
o‘
nalishlarda keng q
o‘
llanilmoqda.
Timsollarni anglash qiziqarli intellektual masalalardan biri b
ỹ
lib, bunday masalalarni
yechish bilan turli fanlar vakillari
–
fiziologlar, psixologlar, matematiklar, injenerlar
shu
g‘
ullanishgan.
Nazariy tadqiqot natijalarining amaliyotda keng q
o‘
llanilishi natijasida
o‘
qituvchi
avtomatlar, SI tizimlari, tibbiy diagnoz q
o‘
yuvchi, kriminal eksperimentlarni
o‘
tkazuvchi
tizimlar va shuningdek, murakkab sensorli holatlarni anglovchi va taxlil qiluvchi robotlar paydo
b
o‘
ldi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr
www.e-itt.uz
84
1957 yilda amerikalik fiziolog Rozenblatt k
o‘
rish orqali idrok etish va anglashning -
perseptron modelini taklif etdi. Anglash jarayonini
o‘
xshatuvchi (imitasiyalovchi) persepron
ikki rejimda ishlaydi:
o‘
qitish rejimi va anglash rejimi.
O‘
qitish rejimida kimdir (inson, mashina,
robot yoki tabiat)
o‘
qituvchi rolini
o‘
ynaydi, mashinaga obyektlarni taqdim etadi va ularning
har biri haqida qaysi tushunchaga (sinfga) qarashliligi haqida xabar beradi. Mohiyati b
o‘
yicha
tushunchalarning formal tavsifi b
o‘lgan bu ma’lumotlar asosida hal qiluvchi qo
ida quriladi.
Anglash jarayonida mashinaga yangi obyektlar taqdim etiladi, va ular imkoniyat boricha
t
o‘g‘
riroq sinflashtiriladi.
Tushunchalarni
o‘
rganishga va taqdim etilgan obyektlarni anglashga qodir
mashinalarning paydo b
o‘
lishi nafaqat fiziologlar uchun, balkim bilimlarning boshqa sohasidagi
vakillariga ham qiziqarli tuyuldi va bu nazariy va eksperimental tadqiqotlar rivojlanishining
katta oqimiga sabab b
o‘
ldi.
80-
yillarning boshlarida SI sohasida «Ekspert tizimlar» mustaqil yo‘
nalish sifatida
shakllandi. SIning amaliy tizimlarini yaratilishida ETlar birinchi qadam b
o‘
lib hisoblanadi.
ETlar SI tizimlarni bir qismi b
o‘
lib, u nazariy jihatdan bu sohani rivojlantirishda muhim
rol
o‘
ynadi. ETlar SI
g‘
oyalari va usullariga asos b
o‘lib, unda bilimlar, ma’lum
otlar yi
g‘
indisi va
ular yordamidagi boshqaruv tizimlari hamda mantiqiy qidiruv, assosiativ, hisoblash amallari
va bilimlar manbai aniq bir k
o‘
rinishda ishlatiladi.
Xulosa qilib aytganda k
o‘
pincha intellektual tizimlarni q
o‘
llash zarurligi, ularning
imkoniyatlari, qurish prinsiplari va rivojlanish y
o‘
nalishlari haqidagi tasavvurlarni
shakllanishiga olib keladi.
Intellektual tizimlar evolyusiyasi jadal sur’atlar bilan o‘
smoqda. Ulardan ayrimlari
(masalan, idrok etish, ET, timsollarni anglash va sinflash, mashinali tarjima, nutqni anglash va
boshqalar) bugungi kun uchun axborot
–
kompyuterli muhitda xizmat qiluvchi insonlar uchun
odatiy komponentalar b
o‘
lib hisoblanadi. Intellektual tizimlarning asosiy y
o‘
nalishlaridan biri
ET larning amalda keng q
o‘
llanishiga erishilgan (AQSh, Yaponiya va Yevropada) b
o‘
lishiga
qaramay, ularni ommaviy ishlab chiqarish va yoyishga t
o‘
sqinlik qiluvchi bir qator hal
b
o‘
lmagan quyidagi muammolar bor.
- ETlarni yaratish shu paytgacha uzoq va qiyin jarayon b
o‘
lib qolayotganligi;
- bilimlarni qabul qilish (olish): saralash, strukturalash, tasvirlash, sozlash va
bilimlarni kuzatib borish;
- hayotda k
o‘
pincha yechiladigan masalalar vaqt
o‘
tishi bilan turlicha yechilishi taqozo
etiladi, k
o‘
pgina ETlar: asosan
o‘
zgarmas masalalarni yechishga m
o‘
ljallanganligi uchun ularni
boshqa masalalarga q
o‘
llab b
o‘
lmaydi;
- bilimlar injeneriyalarini dastur b
o‘
yicha quvvatlashning y
o‘
qligi (chunki ekspertdan
bilimlarni olish va ularni formallashtirish ET larni yaratishda eng qiy
in va ma’suliyatli masala
hisoblanadi).
Xulosa va takliflar.
Demak, ES larni yaratish va ulardan natijalar olish uchun hali k
o‘
p ishlar qilinishi kerak.
Boshqalari esa, hozircha ekzotik va amaliy q
o‘
llashdan uzoqda deb tuyulayotganlari,
ertagayoq bizning hayotimizga puxtalik bilan kirib keladi.
Intellektual tizimlar k
o‘
plab bilimlar sohasiga tegishli b
o‘
lgan tadqiqotlar natijalariga
asoslanadi. Birinchi navbatda diskret matematika, matematik mantiq, kibernetika, matematik
lingvistika,
sun’iy intellekt
, psixologiya, sistemotexnika va boshqalarni aytish kerak. Bundan
tashqari, dasturlash texnologiyasi, Internet, k
o‘
p agentli tizimlar va boshqalarda barcha s
o‘
nggi
muvaffaqiyatlar foydalaniladi.
Misol tariqasida, intellektual axborot texnologiyalar va dasturlashning zamonaviy
txnologiyalarining
o‘
zaro kirishi natijasi Microsoft.NET platformasini k
o‘
rsatish mumkin, uni
yaratishda korporasiya 2 mlrd. doll. ortiq mabla
g‘
sarfladi va uni rivojlantirishda 5 mingdan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, dekabr
www.e-itt.uz
85
ortiq mutaxassislar ishlamoqda. Yangi imkoniyatlarn
i esa u sun’iy intellekt g‘
oya va usullarini
mujassamlashtirish hisobiga egallamoqda.
Shunday qilib, quyidagi takliflarni kiritishni joiz topdik,
sun’iy intellektning bazaviy
asoslari bilimlarga tayanish, tabiiy tillarda muloqotni tashkil etish, matnni tushunish, mantiqiy
xulosa chiqarish, yechimlarni asoslash va tushuntirish hisoblanadi. Kompyuter bilan
“tabiiy”
muloqotga javob beruvchi Natural Interface texnologiyalari q
o‘lyozma ma’lumotlarni kiritish
va anglashni, nutqni anglashni va sintez qilishni ta
’minlaydi, shuningdek, turli xil tashqi
qurilmalardan qulay foydalanish uchun sharoitlar yaratadi.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
https://yuz.uz (2021).
Sun’iy intellekt –
texnologik rivojlanish asosi. [online] https://yuz.uz.
Available at: https://yuz.uz/uz/news/suniy-intellekt--texnologik-rivojlanish-asosi
Jamankulova, F. (2022). CONNECTION OF BLOCKCHAINS WITH SOFTWARE SYSTEMS.
ASEAN Journal on Science & Technology for Development, 39(4), 128-131.
Jamankulova, F., Toshniyozova, M., & Nizomova, D. (2022). The Most Necessary Aspects of
Artificial Intelligence in Different Fields. Mathematical Statistician and Engineering Applications,
71(4), 7536-7542.
Jomonkulova, E. F., & Shadmanov, I. E. (2022). The Notion Of Information And Its
Significance In The State Economy. British View, 7(4)0
Jomonkulova, F.E., Nizomov, M.Q., & Uralov, S.A. (2020). To make radical changes in the
system of higher education for the training of qualified personnel. In Colloquium-journal (No. 29-
2, pp. 13-14).
Jomonkulova, F.E., Tojiyev, N.S., Nizomov, M.Q., & Uralov, S.A. (2020). of informatization and
its role in the economy of the country. In Colloquium-journal (No. 29-1, pp. 60-61).
Jomonkulova, FE, Tojiyev, NS, Nizomov, MQ, & Uralov, SA (2020). THE CONCEPT OF
INFORMATIZATION AND ITS ROLE IN THE ECONOMY OF THE COUNTRY. In Colloquium-journal
(No. 29-1, p. 60-61).
Kudryavsev N.G. (2017) Iskusstvenny intellekt. http://robionika.ru/pages/ii.php.
Nyuell A., Shou Dj., Saymon G. (1981) Obshiy re
shatel zadach «Modelirovaniye mshleniya
cheloveka s pomo
щ
yu elektronno-
vchislitelnoy mashini» // Xrestomatiya po psixologii mishleniya.
M.: S. 305-327.
Rapoport M.G., Pospelov D.A. (1992) Struktura issledovaniy v oblasti iskusstvennogo
intellekta // Tolkovy slovar po iskusstvennomu intellektu.
—
M.: Radio i svyaz,
—
S. 5
—
20.
