Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
275
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИҚТИСОДИЁТИГА ХОРИЖИЙ ИНВЕСТИЦИЯЛАРНИ ЖАЛБ
ЭТИШНИНГ ЭКОНОМЕТРИК ТАҲЛИЛИ
PhD, доц.
Жамолов Жўрабек Жамолович
Tashkent Perfect University
ORCID:
0009-0005-0122-318Х
Аннотация.
Мақолада мамлакатимиз иқтисодиётига хорижий инвестицияларни жалб
этишнинг экономeтрик таҳлили амалга оширилган, хорижий инвестициялар оқимининг қисқа ва
узоқ муддатли прогнозини ишлаб чиқишда институционал омиллардан фойдаланилган,
институционал омилларга баҳо беришда Heritage Foundation томонидан юритиладиган
иқтисодий эркинлик индекси кўрсаткичларидан фойдаланилган.
Калит сўзлар:
“очиқ эшиклар” сиёсати, хорижий инвестиция, иқтисодий сиёсат,
стратегия, экспорт имконияти, инвестиция фаолияти, инвестицион муҳит, инвестицион сиғим,
инвестицион лойиҳалар, инвестицион жозибадорлик, инвестицион сиёсат.
ЭКОНОМЕТРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ИНОСТРАННЫХ ИНВЕСТИЦИЙ В
ЭКОНОМИКУ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
PhD, доц.
Жамалов Журабек Жамолович
Tashkent Perfect University
Аннотация.
В статье проведен экономический анализ привлечения иностранных
инвестиций в экономику нашей страны, использованы институциональные факторы при
разработке краткосрочного и долгосрочного прогноза притока иностранных инвестиций, а
также используется Индекс экономической свободы, поддерживаемый Heritage Foundation, для
оценки институциональных факторов.
Ключевые слова:
политика «открытых дверей», иностранные инвестиции, экономическая
политика, стратегия, экспортные возможности, инвестиционная активность, инвестиционная
среда,
инвестиционная
емкость,
инвестиционные
проекты,
инвестиционная
привлекательность, инвестиционная политика.
ECONOMETRIC ANALYSIS OF ATTRACTION OF FOREIGN INVESTMENTS INTO THE ECONOMY OF
THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
PhD, assoc. prof.
Jamolov Jurabek Jamolovich
Tashkent Perfect University
Abstract.
The article provides an economic analysis of attracting foreign investment into the
economy of our country, uses institutional factors in developing short- and long-term forecasts of foreign
investment inflows, and uses indicators of the economic freedom index conducted by the Heritage
Foundation to assess institutional factors.
Keywords:
open door policy, foreign investment, economic policy, strategy, export opportunities,
investment activity, investment environment, investment capacity, investment projects, investment
attractiveness, investment policy.
UO‘K: 330.43
II SON - FEVRAL, 2025
275-283
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
276
Кириш.
Жаҳонда мамлакатлар иқтисодиётига хорижий инвестицияларни жалб этиш
йўналишларини такомиллаштиришга қаратилган илмий тадқиқотлар амалга
оширилмоқда. Миллий иқтисодиётга хорижий инвестицияларни нисбатан қулай
шартлар билан жалб этишда инновatsiон иқтисодий ва институционал дастаклардан
фойдаланиш, етакчи мамлакатларда хорижий инвестицияларни жалб этишда давлат
мулки бўлган хўжалик юритувчи жамиятларнинг ишлаб чиқариш майдонларидан
самарали фойдаланиш, янги рақобатбардош ишлаб чиқаришларни ва кичик
корхоналарни ривожлантиришни янада қўллаб-қувватлаш, хорижий инвестицияларни
жалб этишда венчур фондлари, концессия ҳамда франчайзинг йўналишлари
фаолиятини фаоллаштириш, уларнинг самарадорлигини баҳолашнинг услубий
асосларини такомиллаштириш бу борадаги илмий тадқиқотларнинг устувор
йўналишларидан ҳисобланади.
Мамлакатимизга хорижий инвестицияларни жалб этиш жараёнининг жадаллиги,
биринчи навбатда, улар учун яратилган инвестицион муҳит бирламчи ўрин эгаллайди.
Мамлакатдаги инвестицион муҳитни баҳолашга қаратилган бир қатор ёндашувлар
мавжуд бўлиб, уларнинг барчаси ҳам ўз аҳамиятига эга. Халқаро даражада турли
ташкилотлар томонидан мамлакат инвестицион муҳитига баҳо беришда турли индекс
ва рейтинглар тизимидан фойдаланилади. Жумладан, Жаҳон Банки томонидан Бизнес
юритиш (Doing Business) индекси (2021 йилгача эълон қилинган), The European House-
Ambrosetti консалтинг агентлиги томонидан юриталадиган Глобал жозибадорлик
(Global Attractiveness Index) индекси Forbes нинг Бизнесни юритиш учун энг яхши
мамлакатлар, Bloomberg компанияси томонидан юриталадиган Мамлакатда бизнесни
юритиш қулайлиги (Rankings Bloomberg) рейтинги, Heritage Foundation томонидан
юриталадиган Иқтисодий эркинлик индекси (Index of Economic Freedom), Institute of
Management Development томонидан юритиладиган Глобал рақобатбардошлик
рейтинги (IMD World Competitiveness Ranking) шулар жумласидандир.
Хорижий инвестицияларни жалб этишилишини ва уларнинг миллий
иқтисодиётнинг макроиқтисодий кўрсаткичлари, авваламбор мамлакат ЯИМга,
таъсирини эконометрик таҳлили амалга оширишда иқтисод-олимлар томонидан бир
қатор омиллар ўзгарувчи сифатида қабул қилинган. Бу ўзгарувчилар сифатида ЯИМ
миқдори ва унинг ўзгариши динамикаси, мамлакатдаги сиёсий барқарорлик,
иқтисодиётнинг очиқлик даражаси, мамлакатда коррупция даражаси, непотизм, ишчи
кучининг миқдор ва сифат кўрсаткичлари, мулкий ҳуқуқларнинг кафолати, етакчи
рейтинг агентликлари ҳисоботлари, иқтисодиёт тармоқлари ва ресурслардан
фойдалана олиш даражаси ва бошқа қатор кўрсаткичлар танлаб олинган. Хорижий
инвестицияларнинг оқимини белгилаб берадиган бир қатор тадқиқотларнинг асосий
омилларини кўриб чиқамиз.
Адабиётлар шарҳи.
Хорижий инвестицияларнинг иқтисодий мазмуни, моҳиятини ўрганишга
бағишланган илмий адабиётлар қаторида хориж олимлари билан бир қаторда Ғарб
олимиларидан Макконнелл (1993) фикрича, инвестиция ишлаб чиқариш ва жамғариш
воситалари асбоб-ускуналар, машина, завод-фабрика, транспорт воситалари, товар ва
хизматларни истеъмолчига етказиб бериш тизими жараёнидир.
Кэмбелл (1993) инвестицияларнинг туб моҳиятини ёритиб берган, инвстициялар
– бу ишлаб чиқариш ва ишлаб-чиқариш воситаларини тўплаш ҳамда моддий
заҳираларни кўпайтириш ҳаражатларидир деб берилган таъриф амалий назарий
жиҳатдан ифодалаб беради.
Розенберг (2007) ўзининг «Инвестициялар» луғатида инвестицияларга таъриф
берар экан, инвестиция – кўпайтириш, даромад олиш ёки капитал ўстириш мақсадида
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
277
пул
сарфланишидир,
деган
фикирни
юритади.
Миллий
иқтисодиётдаги
инвестицияларнинг ролига баҳо бериб, россиялик иқтисодчи олим Михайлова (2007)
«инвестициялар келажакда даромад ёки ижтимоий самара олиш мақсадида капитални
ҳар қандай шаклда қўйиш сифатида ифодаланади» деган фикрни илгари сурди.
Ўзбекистонда мазкур соҳада олиб борилган тадқиқотлар таҳлили кўрсатишича,
миллий иқтисодиётга хорижий инвестициялар оқимига таъсир қилувчи омиллар кенг
доираси ўрганилган ҳолда, келгуси давр прогнозларини ишлаб чиқишда асосан
иқтисодий кўрсаткичлар, жумладан, ЯИМ ва унинг ўсиши динамикаси, инвестиция
фаоллиги, ишлаб чиқариш салоҳияти, савдо баланси, табиий ресурс салоҳияти,
истеъмол салоҳияти, меҳнат салоҳияти, инфратузилма салоҳияти кабилар киритилган
ҳолда институционал жиҳатлар омил сифатида эътибордан четда қолдирилган.
Жумладан, Валиев (2021) Ўзбекистонда ҳудудлар иқтисодиётини барқарор
ривожлантиришда инвестиция салоҳиятини ошириш механизмларини таҳлил этишга
доир тадқиқотида “ялпи ҳудудий маҳсулот ўсиш суръатларига асосий капиталга
инвестициялар ўсиш суръатлари таъсири панел маълумотлар базасига асосланган
регрессия функциялари орқали баҳолаган.
Аманова
(2023)
инвестицион
фаолиятни
молиялаштиришнинг
бозор
механизмларини такомиллаштириш доирасида олиб борган тадқиқотида ЯИМнинг
ўсиш суръати, хорижий инвестицияларнинг ўсиш суръати, иқтисодий фаолият турлари
бўйича саноат тармоқларининг ўсиш суръати, инфляция даражаси. Рузметов кичик
бизнес субъектларини ривожлантиришда хорижий инвестицияларни жалб қилишни
эконометрик моделлаштириш доирасидаги тадқиқот ишида олий таълим муассасалари
битирувчилари сони, кичик бизнес субъектлари сони, кичик бизнес субъектларида
ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми, меҳнат ресурслари сони.
Кадирова миллий иқтисодиётни ривожлантиришда инвестицияларнинг ролини
ошириш масалалари (эркин иқтисодий зоналар мисолида)га қаратилган тадқиқотда
ЯИМ дефлятори, инфляция даражаси, нарх индекси, кичик бизнеснинг ишлаб чиқариш
ҳажми ва мамлакат савдо баланси кўрсаткичларидан мамлакатга киритилаши мумкин
бўлган хорижий инвестицияларнинг ҳажмини прогноз қилишга қаратилган
эконометрик моделларни ишлаб чиқишда омил сифатида фойдаланган. Юқорида қайд
этилган тадқиқотлардан фарқли равишда фақат институционал кўрсаткичларга
таянган ҳолда инвестициялаш жараёнларини макроиқтисодий тартибга солишда унга
таъсир кўрсатувчи омилларга бағишланган тадқиқот ишлари ҳам амалга оширилган.
Жумладан,
Абдурахимова
(2022)
Ўзбекистонда
инвестиция
жараёнларини
макроиқтисодий тартибга солишни такомиллаштириш доирасидаги тадқиқот ишида
натижавий кўрсаткич инвестиция жараёнларини макроиқтисодий тартибга солишга
солиқ-бюджет, валюта, нархни шакллантириш, талаб ва таклиф, иш билан бандлик
сиёсатлари таъсири таҳлил этилган.
Бизнинг фикримизча, Ўзбекистон иқтисодиётига хорижий инвестициялар
оқимининг кейинги йиллар учун прогнозини ишлаб чиқишда миллий иқтисодиётнинг
макроиқтисодий кўрсаткичлари билан биргаликда институционал жиҳатларни ҳам
омил сифатида тадқиқ этиш мақсадга мувофиқ.
Тaдқиқoт метoдологияси.
Мамлакатимиз иқтисодиёти хорижий инвестицияларни жалб этишнинг
эконометрик тахлилини самарали ташкил этиш масалалари бўйича мавжуд бўлган
илмий тадқиқотларни хорижий мамлакатлар тажрибасини ўрганиш, статистик
маълумотларни ва иқтисодий жиҳатдан таққослаш ва таҳлил қилиш, мантиқий
фикрлаш, илмий абстракциялаш, маълумотни гурухлаш, анализ ва синтез, индукция ва
дедукция усулларидан кенг фойдаланилган.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
278
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб таъкидлаш лозимки, Ўзбекистон
иқтисодиётига хорижий инвестициялар оқимининг қисқа ва узоқ муддатли прогнозини
ишлаб чиқишда институционал омиллардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Тадқиқот
ишимизда Ўзбекистондаги институционал омилларга баҳо беришда Heritage Foundation
томонидан юриталадиган Иқтисодий эркинлик индекси кўрсаткичларидан
фойдаланамиз.
Иқтисодий эркинлик индекси Heritage Foundation билан The Wall Street Journal
ҳамкорлигида 1995 йилдан буён юритилиб, хозирги кунда 190 га яқин мамлакатлари
ушбу рейтингга киритилган. “Рейтингда мамлакатда бизнесни юритишда жараёнлар:
ишлаб чиқариш, тақсимот ва истеъмол жараёнларига давлатнинг аралашуви ёки
тўсқинлик қилмаслиги, эркинликларнинг ҳимоя қилиши ва таъминланиши акс этган” .
Бу эса инвестицияларнинг, шу жумладан хорижий инвестицияларнинг, Ўзбекистон
иқтисодиётига жалб этилишини белгилайдиган омиллар сифатида баҳоланади.
Эконометрик моделни тузиш учун 2013-2023 йиллардаги макроиқтисодий
кўрсаткичлар ва Иқтисодий эркинлик индексининг тегишли кўрсаткичларини танлаб
оламиз.
1-жадвал
Ўзбекистонда хорижий инвестициялар ва Иқтисодий эркинлик индекси
кўрсаткичлари
Йил
Кўрсаткичлар
Х
ор
ижий
ин
ве
стиц
ия
ла
р
,
м
лр
д
. с
ўм
.
ЯИ
М,
м
л
р
д
. с
ўм
.
Эк
сп
ор
т,
м
лн
. АҚШ
д
олла
р
и
Му
лк
ч
илик
ҳу
қ
уқ
ла
р
и
Ҳ
ук
ум
атн
ин
г
ҳа
ло
ллиг
и
Со
лиқ
ю
к
и
Д
ав
ла
т х
ар
ажа
тла
р
и
Т
ад
би
р
к
ор
лик
эр
к
и
н
лиг
и
П
ул э
р
к
и
н
ли
ги
Са
вд
о
эр
к
и
н
лиг
и
Молия
вий э
р
к
ин
л
ик
2010
24241,2
440812
13023,4
20
18
88,4 72,6 67,8 62,4 65,1 10
2011
17694,4
473983
15021,3
15
17
90,5
71
66,8 61,7 66,2 10
2012
18514,2
507648
13599,6
15
16
94,4 64,9 67,6 64,2 66,1 10
2013
19656,7
544703
14322,7
15
16
90,2 67,8 71,2
63
66,1 10
2014
21748,8
582130
13545,7
15
13,4 90,3 70,4 75,7 63,1 66,1 10
2015
23430,6
624152
12507,6
15
17
90,2 67,3 73,1 63,5 69,8 10
2016
27468,4
661178
12094,6
15
18
90,4 66,6 67,1 65,6 65,6 10
2017
37279,1
690238
12553,7
48
27,5 90,7 66,2 64,8 61,1 66,8 10
2018
51654,2
730823
13990,7 48,7 24,2
91
65,5 66,9 61,9 62,5 10
2019
124221
774537
17458,7 49,8 25,2 91,3 67,4 72,5 58,9 62,6 10
2020
117105
789994
15102,3 59,1 28,2 91,6 74,7 72,6 59,9 67,6 20
2021
116480
848480
16662,8 57,8 30,5 92,4 79,9 73,5 60,3 55,4 20
2022
113864
888342
19293,7 31,6 23,8 90,8 78,1 59,1 61,6 75,6 40
2023
187885
1066569
24426,2 32,9 29,1 92,8 70,4 61,0 63,6 75,6 40
Манба:
тадқиқот давомида муаллиф томонидан ҳисобланган.
Ишлаб чиқиладиган иқтисодий моделимиз аниқлигини ошириш мақсадида
натижавий омил хорижий инвестициялар ҳажми ва ЯИМ кўрсаткичлари 2022 йилги
нархларга ўтказилди. Иқтисодий моделни ишлаб чиқишда Excel дастури ёрдамида кўп
омилли корреляцион-регрессион таҳлилга асосланамиз. Кўп омилли корреляцион-
регрессион моделимизда натижавий омил сифатида у - Ўзбекистонга жалб қилинган
хорижий инвестициялар ҳажми, ўзгарувчилар сифатида Ўзбекистоннинг ЯИМ (х
1
),
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
279
экспорт ҳажми (х
2
) ҳамда Иқтисодий эркинлик индексининг мулкчилик ҳуқуқлари (х
3
),
ҳукуматнинг ҳалоллиги (х
4
), солиқ юки (х
5
), давлат харажатлари (х
6
), тадбиркорлик
эркинлиги (х
7
), пул эркинлиги (х
8
), савдо эркинлиги (х
9
), молиявий эркинлик
кўрсаткичлари (х
10
) таҳлил учун танлаб олинди.
Иқтисодий модел учун танлаб олинган кўп омилли корреляцион-регрессион таҳлилни
авваламбор танланиб олинадиган омиллар ўртасида боғланиш зичликларини
аниқлашдан бошлаймиз. Таҳлилнинг биринчи босқичи танлаб олинган омиллар
ўртасида мультиколлинеарлик мавжудлиги ва боғланишлар даражаси текширилади.
Мазкур босқичда тадқиқот учун танлаб олинган омиллар ўртасида корреляция
коэффициентлари ҳисобланади, х
i
ва у
i
ўзгарувчилар i=1,…, n қийматларни қабул
қилишда x ва y ўртасида чизиқли боғлиқликни кўрсатувчи корреляция коэффициенти
қуйидагича ҳисобланади:
(3.1)
(3.1) тенгламанинг суратида турган
)
,
(
y
x
Cov
қиймат қуйидаги нисбат билан
ҳисобланади:
(3.2)
х ва у ўзгарувчиларнинг ковариatsiяси дейилади ва қуйидагича ҳисобланади:
(3.3)
Корреляция коэффициенти танлаб олинган икки омил ўртасидаги боғлиқлик
даражасини кўрсатади ҳамда -1 дан 1 бўлган оралиқдаги қийматларни қабул қилиши
мумкин. Корреляция коэффициенти 0 атрофидаги қийматларни қабул қилса, таҳлил
этилаётган кўрсаткичлар ўртасидаги боғлиқлик жуда кичик ёки мавжуд эмаслигини
кўрсатади. Корреляция коэффициенти 1 га яқинлашса, мисол учун 0,9 ва ундан кўп
қийматга эга бўлса кўрсаткичлар ўртасида жуда катта тўғри боғлиқлик мавжуд бўлади.
Агар омиллар ўртасидаги корреляция коэффициенти -1 га яқин бўлса кўрсаткичлар
ўртасида катта тескари боғлиқлик мавжуд бўлади.
Ўзбекистонга хорижий инвестицияларни жалб қилиниши ва унга таъсир этувчи
иқтисодий ва институционал омиллар ўртасидаги боғланишнинг корреляцион матрица
қуйидаги кўринишга эга бўлди (1-расм).
1-расм. Ўзбекистонга хорижий инвестицияларни жалб қилиниши ва унга таъсир
этувчи иқтисодий ва институционал омиллар ўртасидаги боғланишнинг
корреляцион матрица
Манба:
тадқиқот давомида муаллиф томонидан ҳисобланган.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
280
1-расм маълумотларидан кўриш мумкинки, натижавий омил у - Ўзбекистонга жалб
қилинган хорижий инвестициялар ҳажми ва х
1
- Ўзбекистоннинг ЯИМ (0,868235), х
2
-
экспорт ҳажми (0,802294), х
3
- мулкчилик ҳуқуқлари (0,797610) ўзгарувчилар ўртасида
боғлиқлик катта ва айнан мана шу омиллар корреляцион-регрессион модел тузиш
танлаб олинди (жадвалда яшил билан белгиланган). х
4
- ҳукуматнинг ҳалоллиги
(0,805072) ва х
8
- пул эркинлиги (0,769273) кўрсаткичларининг хорижий инвестициялар
ҳажмига боғлиқлиги катта, аммо уларда мультиколленеарлик (мос равишда 0,958065 ва
0,810757) мавжуд бўлганлиги учун уларни иқтисодий моделга кўрсаткич сифатида
кўллай олмаймиз (жадвалда қизил билан белгиланган). х
5
- солиқ юки (0,275394), х
6
-
давлат харажатлари (0,609528), х
7
- тадбиркорлик эркинлиги (0,013987), х
9
- савдо
эркинлиги (0,133452) ва х
10
- молиявий эркинлик (0,644531) кўрсаткичларининг
хорижий инвестициялар ҳажмига боғлиқлиги катта бўлмаган сабабли уларни ҳам
иқтисодий
моделга
кўрсаткич
сифатида
эконометрик
моделлаштиришда
фойдаланмаймиз (жадвалда сариқ билан белгиланган).
Эконометрик моделнинг умумий кўриниши қуйидагича:
у = b + a
1
* х
1
+ a
2
* х
2
+ …+ a
n
* х
n
+ е (3.4)
Бу ерда:
y - натижавий кўрсаткич;
b - бошланғич қиймат;
x
1
, x
2
, … x
n
- таъсир кўрсатувчи омиллар;
a
1
, a
2
, … a
n
- эркли ўзгарувчиларнинг таъсир даражасини кўрсатувчи
коэффициентлар;
e - моделнинг аниқланмаган қисми.
Демак, танланган омиллар х
1
- Ўзбекистоннинг ЯИМ ҳажми, х
2
- экспорт ҳажми, х
3
-
мулкчилик ҳуқуқлари танлаб олинади ва уларнинг натижавий кўрсаткич у -
Ўзбекистонга жалб қилинган хорижий инвестицияларга таъсирини тадқиқ этиш
жараёнида мазкур омилларнинг корреляцион-регрессион моделини тузишга ва уни
текширишга ўтишимиз мумкин.
2-расм. Ўзбекистонга жалб қилинган хорижий инвестицияларга танлаб олинган
ўзгарувчилар таъсирини ифодаловчи эконометрик модел
Манба:
тадқиқот давомида муаллиф томонидан ҳисобланган.
2-расм маълумотлари кўрсатишича, амалга оширилган таҳлилларимиз жараёнида
регрессион статистика орқали олинган натижада коэффициент миқдорларини
ифодаловчи детерминatsiя коэффициенти (R
2
) 0,923105 га ва меъёрлашган
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
281
детерминatsiя (R
2
) 0,897473 тенг бўлди. Бу эса қурилган эконометрик модел хорижий
инвестициялар ҳажми ўзгаришини 92,3 фоизини тушунтириб бера олади. Демак, кўп
омилли эконометрик моделни тузишда биз томондан танлаб олинган омилларга
таяниш мумкин.
Тадқиқотимиз давомида корреляцион-регрессион таҳлил асосида ишлаб чиқилган
иқтисодий моделимиз қуйидаги кўринишга эга:
у = - 171322,9501 + 0,0883 * х
1
+ 9,5437 * х
2
+ 937,9380 * х
3
+ е (3.5)
Бу ерда:
y - натижавий кўрсаткич;
x
1
- Ўзбекистоннинг ЯИМ ҳажми, миллиард сўм;
x
2
- Ўзбекистоннинг экспорт ҳажми, миллион АҚШ доллари;
x
3
- мулкчилик ҳуқуқлари кўрсаткичи, бирлик;
e - моделнинг аниқланмаган қисми.
Шунингдек расм маълумотларидан кўриш мумкинки, ишлаб чиқилган моделимиз
Фишернинг F мезони (0,000024) доирасидаги талабга жавоб беради, Стюдентнинг t
мезони бўйича эркли ўзгарувчиларнинг ишончлилик даражаси 90 фоизлилик
аниқликда ишончли (х
1
учун 0,071208, х
2
учун 0,004324, х
3
учун 0,022810).
Ишлаб чиқилган моделимизнинг кўрсатишича, Ўзбекистон ЯИМнинг 1 миллиард
сўмга ошиши (камайиши) хорижий инвестицияларнинг 0,0883 миллиард сўмга ошиши
(камайиши)га, Ўзбекистоннинг экспорт ҳажмининг 1 миллион АҚШ долларига ошиши
(камайиши) хорижий инвестицияларнинг 9,5437 миллиард сўмга ошиши (камайиши)га,
мулкчилик ҳуқуқлари кўрсаткичининг 1 бирликка ошиши (камайиши) хорижий
инвестицияларнинг 937,938 миллиард сўмга ошиши (камайиши)га олиб келади.
Ишлаб чиқилган иқтисодий модел бўйича натижавий омилнинг қолдиқларида
автокорреляциянинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигини баҳолаш учун Дарбин-Уотсон
(
DW
) мезонидан фойдаланамиз:
(3.6)
Ҳисобланган
DW
жадвалдаги
DW
билан солиштирилади.
Тадқиқот доирасидаги ҳисоблар кўрсатича, агар натижавий омилнинг
қолдиқларида автокорреляция мавжуд бўлмаса, у ҳолда ҳисобланган
DW
мезонининг
жадвал қиймати бизнинг “моделимизда 1,82 ва 2,18 атрофида бўлади. Бизнинг
мисолимизда ҳисобланган
DW
мезонининг қиймати 2,03 га тенглигини кўрсатмоқда, бу
эса натижавий омил қолдиқларидан автокорреляция мавжуд эмаслигини кўрсатади”.
2-жадвал
Ўзбекистонга хорижий инвестицияларни жалб қилинишининг прогноз
кўрсаткичлари (миллиард сўм)
Йил
Жорий прогноз
Эҳтимоли кам прогноз
Эҳтимоли юқори прогноз
2024
126204,9
187862,7
135780,3
2025
136068,0
202630,8
138986,1
2026
145931,2
216797,8
142191,9
2027
154524,1
230145,6
145132,2
Манба:
тадқиқот давомида муаллиф томонидан ҳисобланган.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
282
Тадқиқотимиз давомида ишлаб чиқилган эконометрик модел ёрдамида (3.5) 2023-
2027 йиллар учун Ўзбекистонга хорижий инвестицияларни жалб қилинишининг
прогноз кўрсаткичларини аниқлаймиз.
Тадқиқот иши доирасида ишлаб чиқилган мазкур прогнозлардан Ўзбекистонда
қисқа ва узоқ муддатли даврга мўлжалланган инвестицион дастурни ишлаб чиқишда
амалий кўмак сифатида фойдаланиш мумкин.
Хулоса қилиб айтиш мумкинки, хорижий инвестициялар прогнозлари қуйидаги
сабабларга кўра фойдали бўлиши мумкин:
-
капитални жалб қилиш: Прогнозлар потенциал инвесторларга яратилган
инвестицион муҳит жозибадорлиги ва имкониятларини кўрсатиш орқали хорижий
инвестицияларни жалб қилишга ёрдам беради.
-
имижни яхшилаш: Мунтазам равишда хорижий инвестицияларни жалб қилиш
мамлакат ёки компаниянинг халқаро майдондаги обрўсини ошириши мумкин, бу эса
янги хорижий инвестицияларни жалб қилишга ёрдам беради.
-
янги бозорларга кириш: Ижобий инвестицион прогнозлар янги бозорларни
ўрганиш ва уларга кириб боришга кўмаклашади, бу эса компания фойдасини янада
ошириш имкониятини яратади.
Xулoca вa тaклифлap.
Ўзбекистон оxиpги бeш йилдa янaдa pивoжлaниш йўлигa ўтди. Бу pивoжлaниш
йўли қўшни pecпубликaлap apo тoтувлик, эpкин либepaл ҳaмдa oчиқ иқтиcoдиёт вa
диний эpкинлик кaби тaҳcингa caзoвop иcлoҳoтлapни ўзигa мaқcaд қилиб oлмoқдa.
Oxиpги йиллapдa иcлoxoтлapни жaдaллaштиpиш бopacидa кўплaб қoнун xужжaтлapи,
янги тaшкилoтлap вa ижpo opгaнлapи фaoлиятини caмapaли тaшкил этиш бopacидa
aмaлий ишлap oлиб бopилди.
Мамлакатимиз
иқтиcoдиётни
бapқapopлигини
oшиpишдa
xopижий
инвecтициялapдaн caмapaли фoйдaлaнишгa эpишиш учун қуйидaгилapни тaклиф
қилaмиз:
Тўғpидaн-тўғpи xopижий инвecтициялapни жaлб қилишдa ички муҳитни
яxшилaш вa coлиқ тизимини coддaлaштиpиш, xopижий инвecтициялapни pўйҳaтгa
oлиш тизимини қулайлaштиpиш;
Импopт ўpнини бocувчи мaҳcулoтлap ишлaб чиқapишни ҳaмдa ишлaб
чиқapишни мaҳaллийлaштиpишни pивoжлaнтиpиш учун йиpик ишлaб чиқapувчи
кopxoнaлap билaн кичик бизнec вa xуcуcий тaдбиpкopлик кopxoнaлapи билaн caмapaли
aлoқacини тaъминлaш зapуp, яъни йиpик кopxoнaлapгa яpим тaйёp мaҳcулoтлap,
бутлoвчи қиcмлapни eткaзиб бepувчилapи бўлиши зapуp;
Инвecтиция инфpaтузилмacининг eтapличa pивoжлaнмaгaнлиги бaнклap,
инвecтиция фoндлapи вa лизинг кoмпaниялapи фaoлиятини paғбaтлaнтиpиш ҳaмдa
инвecтиция лoйиҳaлapини aмaлгa oшиpишдa улapнинг иштиpoкини caмapaли йўлгa
қўйиш;
Иқтиcoдий-ижтимoий инфpaтузилмaгa oид муaммoлap, шу жумлaдaн,
кopxoнaлapнинг элeктp энepгия, тaбиий ғaз, cув вa ёқилғи мaҳcулoтлapи билaн
тaъминлaшдa узилишлap мaвжудлиги – экcпopтёp кopxoнaлapни узлукcиз paвишдa
элeктp энepгияcи вa тaбиий гaз билaн тaъминлaш бўйичa чopa-тaдбиpлap ишлaб чиқиш
вa нaзopaтгa oлиш;
Xopижий capмoядopнинг лoйиҳaни aмaлгa oшиpишдaги мacъулиятини
кучaйтиpиш, улapнинг лoйиҳaни бoшидaн oxиpигaчa миллий capмoядopлapнинг
улушидaн кaм бўлмaгaн миқдopдa кaпитaли билaн caмapaли иштиpoк этишини
тaъминлaш вa бундaй мacъулият вa мaжбуpиятлap мeъёpий ҳужжaтлapдa, жумлaдaн,
шapтнoмaдa қaтъий қилиб бeлгилaниши вa улapгa aмaл этиши шapт.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, fevral
www.e-itt.uz
283
Юқоридагилардан
келиб
чиқиб
шундай
хулосага
келиш
мумкинки,
мамлакатимизда
макроиқтисодий
барқарорликни
таъминлашда
хорижий
инвестицияларни жалб этиш масаласи муҳим аҳамиятга эга. Чунки жалб этилган
инвестициялар ишлаб чиқаришни кенгайтириш, янги турдаги маҳсулотни ишлаб
чиқиш, маҳсулот рақобатбардошлигини ошириш, импорт ўрнини босувчи
рақобатбардош маҳсулот ишлаб чиқариш, аҳоли бандлигини ошириш баробарида
жаҳон бозорида ўз ўрнимизни эгаллашимиз учун асосий воситалардан бири
ҳисобланади.
Адабиётлар /Литература/Reference:
The Heritage Foundation (2023). Index of Economic Freedom. [online] Heritage.org.
Available at:
https://www.heritage.org/index/visualize
stat.uz. (n.d.). O`zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo`mitasi. [online] Available at:
Аманова Н.У. (2023) Инвестиция фаолиятини молиялаштиришнинг бозор
механизмларни такомиллаштириш. Иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори PhD
диссертatsiяси автореферати. Т. 19-21 б.
Валиев
Б.Б.
(2021)
Ўзбекистонда
ҳудудлар
иқтисодиётини
барқарор
ривожлантиришда инвестиция салоҳиятини ошириш механизми. Иқтисодиёт фанлари
доктори DSc диссертatsiяси автореферати. Т. 25-27 б.
Кэмбелл Р., Макконнелл К. Р., Брю., С. Л. (1993) Экономика: принципы, проблемы и
полетика. В 2-х топ Таллин, с.399-40.
Михайлова Е.В. (2007) Финансовые рынки и их формирование. Под. Ред. Л. Н.
Красавиной.-М. с-357.
Розенберг Д.М. (2007) Инвестиции.-м.: Инфра, с-173.
