Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
138
TIJORAT BANKLARIDA DEPOZIT BAZANING BARQARORLIGI ORQALI
KREDITLARNING SAMARADORLIGINI TA’MINLASH YO‘LLARI
PhD
Melikov Otabek Maxmadaminovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
ORCID:0009-0006-1518-4107
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tijorat banklarining depozit va kreditlari YIM ga nisbatan
tendensiyasi va maqsadli ko‘rsatkichlar bo‘yicha amaldagi holati
tahlil qilingan. Tijorat banklari
balansidagi depozit va kredit ko‘rsatkichlari statistik va qiyosiy tahlil qilinib, ularning
mutanosibligini ta’minlash orqali bank riskini minimallashtirish bo‘yicha ilmiy takliflar hamda
amaliy tavsiyalar shakllantirilgan.
Kalit soʻzlar:
tijorat banklari, omonat, depozit, kredit, bank aktiv va passiv operatsiyalari,
foiz stavkalari.
ПУТИ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ КРЕДИТОВАНИЯ ЗА СЧЕТ
УСТОЙЧИВОСТИ ДЕПОЗИТНОЙ БАЗЫ В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ
PhD
Меликов Отабек Махмадаминович
Денауский институт предпринимательства и педагогики
Аннотация.
В данной статье проанализированы тенденции и текущее состояние
депозитов и кредитов коммерческих банков по отношению к ВВП на основе целевых
показателей. Проведен статистический и сравнительный анализ показателей
депозитов и кредитов в балансе коммерческих банков, а также сформулированы научные
предложения и практические рекомендации по минимизации банковских рисков за счет
обеспечения их сбалансированности.
Ключевые слова:
коммерческие банки, сбережения, депозиты, кредиты, активные
и пассивные операции банка, процентные ставки.
WAYS TO ENSURING THE EFFICIENCY OF LOANS THROUGH
THE STABILITY OF THE DEPOSIT BASE IN COMMERCIAL BANKS
PhD
Melikov Otabek Maxmadaminovich
Denov Institute of Entrepreneurship and Pedagogy
Abstract.
This article analyzes the trends and current status of commercial banks' deposits
and loans relative to GDP, based on targeted indicators. The statistical and comparative analysis
of deposit and loan indicators in the commercial banks' balance sheets is conducted, and scientific
proposals along with practical recommendations are formulated to minimize bank risks by
ensuring their proportionality.
Keywords:
commercial banks, savings, deposits, loans, bank asset and liability operations,
interest rates.
UO‘K:
336.276.23
III SON - MART, 2025
138-144
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
139
Kirish.
Tijorat banklarining faoliyati birinchi navbatda depozitlarni jalb qilish va kreditlar
berishga qaratilgan. Depozitlarni jalb qilish bankning passiv faoliyati, kreditlash esa aktiv
operatsiya sifatida qaraladi. Kreditlash o‘z navbatida, jalb qilingan depozitlar hajmiga bevosita
bog‘liq bo‘lib bankning foydasi shakllanadi va banklarning samarali faoli
yat yuritishini
ta’minlaydi. Shu bilan birga bank kreditlari yangi loyixalarni moliyalashtirishning asosiy
manbai b
o‘
lib, YaIM ning
o‘
sishiga va
yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga o‘z hissasini qo‘shadi.
Adabiyotlar sharhi.
Prof. Abdullaevaning (2017)
fikricha bankning asosiy vazifalaridan biri bo‘sh pul
mablag‘larini mumkin qadar ko‘proq jalb qilish va ularni foyda keltiruvchi aktivlarga
joylashtirishdan iborat. Bankning passiv va aktiv operatsiyalari o‘zaro chambarchas bog‘liq
bo‘lganligi sababli passivlarning tarkibi va xarakteri ko‘p jihatdan banklarning aktiv
operatsiyalarini amalga oshirishda o‘z ifodasini topadi. Shu bilan birga, resurslar xarakteriga
banklarning kreditlash siyosati ham ta’sir qiladi
.
Berdiyarovning (2017) fikricha tijorat banklari depozitlari va kreditlari miqdorining
o‘sishi tijorat banklari foiz siyosati bilan chambarchas bog‘liqdir. Bank tomonidan depozitlar
bo‘yicha o‘rnatiladigan foiz stavkalari, shuningdek, kreditlar bo‘yicha undirish uchun
belgilanga
n foiz stavkalari bankning depozit va kredit operatsiyalari hajmining o‘sishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tagirbekovaning (2004)
xulosasiga ko‘ra, tijorat banki faoliyatining moliyaviy natijasi
foiz marjasining miqdori bilan belgilanadi. Foiz marjasining miqdori esa, bankning kredit-
depozit operatsiyalarining natijasida shakllanadi.
Azlarova va Abduraxmanovalarning (2019) fikricha, Aktivlar va passivlarni samarali
boshqarish quyidagilarga erishishni ta’minlaydi:
‒
berilgan tavakkalchilik darajasida aktivlarning maksimal daromadlilik darajasini
ta’minlaydigan optimal tuzilmasini;
‒
passivlarning moliyaviy ta’minot manbalarini jalb etish bo‘yicha xarajatlarni
minimallashtirishni ta’minlaydigan optimal tuzilmasini;
‒
marjaning, ya’ni aktivlar daromadliligi va passivlar xarajatliligi o‘rtasidagi ijobiy
farqning, maksimal qiymatini ta’minlaydigan aktivlar va passivlar tuzilmasini.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqot ishlarini amalga oshirishda ilmiy tadqiqot metodologiyasida keng
qo‘llaniladigan usullardan foydalanildi. Ilmiy tahlil jarayonida ana shu ilmiy tadqiqot
usullaridan, xususan, kuzatish, umumlashtirish, guruhlash, taqqoslash, tahlil qilishda esa sintez
va tahlil usullaridan keng foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Tijorat banklarining depozit operatsiyalari ularning resurs bazasida muhim o‘rin tutadi.
Depozit bazasi qancha katta va barqaror bo‘lsa, banklar shunchalik keng ko‘lamda aktiv
operatsiyalarni amalga oshira oladi. Depozitlar tijorat banklari resurslari tarkibida asosiy o‘rin
egallagani bois, ular kredit operatsiyalarini moliyalashtirishdagi eng asosiy manbalardan biri
hisoblanad (Melikov, 2025).
Depozit bazaning barqarorligi orqali tijorat banklari kreditlarining samaradorligini
ta’minlashdagi roli quyidagi namoyon bo‘ladi:
–
kreditlarning muddatlari muddatli depozitlarning muddatlariga mos kelishi;
–
depozitlar miqdori kreditlarga bo‘lgan talabni qondirish darajasida bo‘lishi;
–
kreditlarning foiz stavkalari bilan depozitlarning foiz stavkalari o‘rtasida
mutanosiblikning mavjudligi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
140
Kreditlarning muddatlarini depozitlarning muddatlaridan katta bo‘lishi bankda
transformatsiya riskini chuqurlashishiga olib keladi. Bu esa, bank kredit operatsiyalarining
samaradorligiga nisbatan salbiy ta’sirni yuzaga keltiradi.
Kreditlarga bo‘lgan talabni qondirish birinchi navbatda tijorat banklari depozitlarining
еtarli darajada bo‘lishini taqozo etadi. Agar bankning depozit bazasi
еtarli bo‘lmasa, u holda,
kreditlarga bo‘lgan talabni qondirishning amalda iloji bo‘lmaydi. Shu sababli, tijorat banklari
depozit bazaning
еtarliligini ta’minlash masalasiga kreditlarga bo‘lgan talabni qondirishning
birlamchi sharti sifatida qarashlari lozim.
Tijorat banklari kreditlash amaliyotining samaradorligini tavsiflovchi ko‘rsatkichlardan
biri
–
bu kreditlardan olinadigan daromadlarning barqarorligi hisoblanadi. O‘z navbatida,
kreditlardan olinadigan daromadlarning barqarorligi kreditlarning foiz stavkalari bilan
depozitlarning foiz stavkalari o‘rtasidagi mutanosiblikka bog‘liq.
2020
—
2025 yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh
qilish
strategiyasida “Moliya bozorida teng raqobat sharoitlarini yaratish, faqatgina bozor
talablari asosida kreditlash, banklarning davlat resurslariga bo‘lgan qaramligini kamaytirish,
bank xizmatlarini modernizatsiya qilish, samarali infratuzilma yaratish va banklar faoliyatini
avtomatlashtirish, shuningdek, banklarning asosiy faoliyat turi bilan bog‘liq bo‘lmagan
funksiyalarini bosqichma-
bosqich bekor qilish orqali bank tizimining samaradorligini oshirish”
bank tizimini isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarida
belgilab berilgan (Farmon, 2020).
Mazkur strategiyaning uchinchi ilovasida maqsadli ko‘rsatkichlarida banklarning
depozitlar va kreditlar hajmini mutanosib o‘sib borishi bo‘yicha rejalashtirilgan. Bunga ko‘ra
2025 yil yakunlariga ko‘ra bank depozitlari YaIM ga nisbati 25
-27 foizga
е
tkazilishi va bank
aktivlarining YaIMga nisbati 55 foizdan oshirilishi rejalashtirilgan. Bundan tashqari
depozitlarning bank majburiyalariga nisbati 50-60 foiz, hususiy (davlat ulushi ishtirok
etmagan) bank aktivlarining bank sektori aktivlari umumiy hajmidagi ulushi 60 foizga
е
tkazilishi rejalashtirilgan.
1-rasm. Banklarning aktivlari, majburiyatlari, kreditlari va depozitlarining YaIM ga
nisbati (foizda)
Manba:
Markaziy bank ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlangan.
1-
rasm ma’lumotlaridan ko‘rinadiki bank depozitlari YaIM ga nisbati o‘sish
tendensiyasiga ega bo‘lib 2020
-
2024 yillar davomida 4.04 foizga ortgan bo‘lsada 25
-27 foizlik
ko‘rsatkichlarga erishishda muammolar mavjud. Bank aktivlarining YaIMga nisbati maqsadli
ko‘rsatkichlar bo‘yicha 55 foizdan ishirilishi ko‘rsatilgan bo‘lsa
da pasayish tendensiyasiga ega
bo‘lib 2024 yilda 42.9 foizni tashkil etgan. Bank depozitlarini va kreditlarini besh yillik davr
mobaynidagi tendsiyalarida nomutanosiblik mavjud.
17.18
19.04
21.77
20.07
21.22
41.5
39.8
39.2
39.1
36.7
54.8
54.2
55.9
54.1
52.9
46.1
45.6
47.9
46.1
45.0
0.00
10.00
20.00
30.00
40.00
50.00
60.00
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil
Bank depozitlarining YaIMga nisbati
Bank kreditlarining YaIMga nisbati
Bank aktivlarining YaIMga nisbati
Bank majburiyatlarining YaIMga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
141
2-
rasm. Banklarning kredit va qimmatli qog‘ozlarga investitsiyalarni jami aktivlarga
nisbati hamda bank depozitlarining jami majburiyatlarga nisbati (foizda)
Manba:
Markaziy bank ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlangan.
2-
rasm ma’lumotlaridan ko‘rinadiki bank kreditlarining jami aktivlardagi ulushi
pasayish
tendensiyasiga ega bulib 2020 yilda 75.7 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib 69.3 foizni
tashkil etgan. Bu holat jami aktivlar qimmatli qog‘ozlarga qilingan investitsiyalarni ulushi ortib
borayotganligi bilan izohlanadi. Bank depozitlarining jami majburiyatlarga nisbati 2020-2024
yillar davomida 9.9 foizga ortib 47.2 foizni tashkil etgan.
3-rasm. Xususiy (davlat ulushi ishtirok etmagan) bank aktivlarining bank sektori
aktivlari umumiy hajmidagi ulushi (foizda)
Manba:
Markaziy bank ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlangan.
Xususiy (davlat ulushi ishtirok etmagan) bank aktivlarining bank sektori aktivlari
umumiy hajmidagi ulushi (3-rasm) 2020-
2024 yillar davomida 19.46 foizga ortgan bo‘lsada 60
foizlik maqsadli
ko‘rsatkichlarga erishishda muammolar mavjudligini ko‘rsatadi.
Bank depozit va kreditlari foizlarining mutanosibligini tahlil qilishda kreditlardan olingan
foizli daromadlarni jami kreditlarga nisbati hamda muddatli depozitlar uchun qilingan
harajatlarni jami muddatli depozitlarga nisbatida olamiz.
75.7
73.4
70.1
72.3
69.3
2.6
4.4
5.7
5.0
7.7
37.3
41.8
45.4
43.5
47.2
0.0
10.0
20.0
30.0
40.0
50.0
60.0
70.0
80.0
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil
Bank kreditlarining bank aktivlariga nisbati
Investitsiyalar va boshqa qimmatli qog‘ozlarni jami aktivlarga nisbati
Bank depozitlarining bank majburiyatlariga nisbati
15.13
18.54
21.84
32.26
34.59
-
5.00
10.00
15.00
20.00
25.00
30.00
35.00
40.00
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
142
4-
rasm. «O‘zmilliybank» AJ ning o‘rtacha kredit va depozitlari foiz stavkasi hamda
muddatli depozitlarining jami kredit va lizinlarga nisbati
Manba:
«O‘zmilliybank» AJ ning hisobotlari asosida muallif
tomonidan tayyorlangan.
Kredit va lizinglar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkasi 2020 yilda 6.8 foiz bo‘lib, 2024 yilda 9.5
foizni tashkil etgan. Kreditlarning o‘rtacha foiz stavkasi muddatli depozitlarning o‘rtacha foiz
stavkasidan kam bo‘lgan. Muddatli depozitlarning o‘rtacha foiz stavkasi 2020 yilda 8.9 foiz
bo‘lib 2024 yilda 10.9 foizni tashkil etgan. Muddatli depozitlarning o‘rtacha foiz stavkasi bu
davrda nobarqaror tendensiyaga ega. Jami kredit va lizinglar hajmida muddatli depzitlarning
u
lushi o‘sish tendensiyasida bo‘lsada, ammo 2024 yilda 20.7 foizni tashkil etib salmog‘i
kamligicha qolmoqda.
5-rasm. «Hamkorbank» ATB
o‘rtacha kredit va muddatli depozitlari foiz stavkasi
hamda muddatli depozitlarining jami kredit va lizinlarga nisbati
Manba:
Hamkorbank ATB ning hisobotlari asosida muallif tomonidan tayyorlangan.
«Hamkorbank» ATB ning Kredit va depozitlarlarning foiz stavkalari mutanosib
tendensiyada ekanligini ko‘rsatadi (5
-
rasm). Shunday bo‘lsada depozitlar bilan taminlanganlik
darajasini nobarqaror tendensiyada ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
6.8
6.4
8.0
8.7
9.5
8.9
6.8
9.8
8.0
10.9
10.3
13.8
13.1
18.4
20.7
0.0
5.0
10.0
15.0
20.0
25.0
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil
Kredit va lizinglar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkasi
Muddatli depozitlar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkasi
Muddatli depozitlarni jami kredit va lizinglarga nisbati
17.3
17.1
15.9
17.5
17.6
14.6
13.3
12.1
12.2
14.3
32.5
26.1
27.1
34.4
27.6
0.0
5.0
10.0
15.0
20.0
25.0
30.0
35.0
40.0
2019 yil
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
Kredit va lizinglar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkasi
Muddatli depozitlar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkasi
Muddatli depozitlarni jami kredit va lizinglarga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
143
Tijorat banklarining daromad bazasiga baho berishda sof foizli marja ko‘rsatkichi muhim
o‘rin tutadi. Sof foizli marja bank aktivlari miqdoriga teskari proporsional bo‘lib, kreditlar va
depozitlar bozoridagi yuqori darajadagi raqobat uning darajasiga kuchl
i ta’sir ko‘rsatadi.
%
100
*
A
C
D
M
p
p
fact
−
=
bu
е
rda:
fact
M
- amaldagi foiz marja;
p
D
- foizli daromad;
p
C
- foizli xarajat.
1-jadval
«O‘zmilliybank» AJ va Hamkorbank ATB larning
sof foizli marja ko‘rsatkichi (foizda)
Bank nomi
2019 yil
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
«O‘zmilliybank» AJ
2,3
3,3
3,2
4,5
4,2
Hamkorbank ATB
6,1
6,4
6,3
6,7
7,8
Manba:
«O‘zmilliybank» AJ va
Hamkorbank ATB larning hisobotlari asosida muallif tomonidan
tayyorlandi.
Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki ekspertlari tomonidan yuqoridagi sof foizli marja
ko‘rsatkichi uchun 4.5 foiz me’yoriy darajalar tavsiya etilgan. Tahlil qilgan davr
mobaynida
ikkala bankda ham sof foizli marja ko‘rsatkichi tendentsiyasi ijobiy bo‘lsada, biroq
«O‘zmilliybank» AJ da Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki ekspertlari tomonidan tavsiya
etilgan me’yoriy darajadan past ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
Tahlil natijalari bo‘yicha quyidagi mammolar aniqlandi:
2020
—
2025 yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh
qilish strategiyasi maqsadli korsatkichlari bo‘yicha:
Bank aktivlarining YAIMga nisbati 55 foiz
еtkazilishi rejalashtirilgan bo‘lsada, 2022
-2024
yillar mobaynida pasayish tendensiyasiga ega bo‘lib 2024 yilda 52.9 foizni tashkil etgan
Bank depozitlari YaIM ga nisbati 25-27 foizga
еtkazilishi rejalashtirilgan bo‘lsada 2024
yilda 21.22 foizni tashkil etgan;
Xususiy (davlat ulushi ishtirok etmagan) banklar aktivlarining bank sektori aktivlari
umumiy hajmidagi ulushi 60 foiz rejalashtirilgan bo‘lsada 2024 yilda 34.59 foizni tashkil etgan:
Depozitlarning banklar majburiyatlariga nisbati 50-60 foizga
е
tkazilishi rejalashtirilgan
bo‘lsada, 2024 yilda 47.2 foizni tashkil etgan
Bundan tashqari
«O‘zmilliybank» AJ da kreditlat va muddatli depozitlar foizlarining
mutanosibligi ta’minlanmagan, muddatli depozitlarning o‘rtacha foizidan kredit va
lizinglarning o‘rtacha fozi past;
«O‘zmilliybank» AJ
va Hamkorbank ATB larda kreditlarning barqaror resurs hisoblangan
muddatli depozitlari bilan ta’minlanish darajasi past va nobarqaror tendensiyaga ega;
«O‘zmilliybank» AJ
da
sof foizli marja ko‘rsatkichi
Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki
ekspertlari tomonidan
tavsiya etilgan 4.5 foiz me’yoriy darajadan kam ekanligini ko‘rishimiz
mumkin.
Kreditlashda asosan mikroqarzlar berilishida mijoz va bank o‘rtasida 40
-50 atrofida
shartnomalar imzolansada mijoz tomonida kechiktirilgan kunlar hisobiga shartnomalarda
peniya va ortiqcha foizlar evaziga kredit foizi va peniyasi bilan qo‘shib hisoblaganda
200-300
foizlik kreditlash kreditlash amaliyotlari kuzatilmoqda. Natijada o‘z vaqtida to‘lashga imkoni
е
tmagan jismoniy shaxslar tomonidan umuman kredit qaytara olmaslik riski yuzaga kelmoqda.
Markaziy bankning “Qarz oluvchi jismoniy shaxslarning qarz yukini tartibga solish
to‘g‘risidagi” Nizomning 11
-
bandida bu holatlar bo‘yicha cheklovlar qo‘yilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
144
Xulosa va takliflar.
Muddatli depozitlarning majburiyatlar hajmidagi ulushini oshirish. Bunda aholining
omonatlari jozibadorligini yanada oshirish, aksiya va bonusli tizimlar tashkil etish, sun’iy
intelektdan samarali foydalangan holda shaxsiylashtirilgan (mijozlar tomonidan omonat
sha
rtlarni ma’lum chegaralar asosida o‘z ehtiyoji uchun moslash) omonatlar taklif etish;
Bank risklarini kamaytirish maqsadida bank muddatli depozitlarning foizi bilan
kreditlarning foizi
o‘rtasida mutanosiblikni ta’minlash, shu jumladan banklarning deposit
siyosati va kredit siyosatini ishlab chiqishda muvofiqlikni ta’minlash ;
2020
—
2025 yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh
qilish strategiyasida
gi maqsadli ko‘rsatkichlarga erishish bo‘yicha har bir bank bo‘yicha zarur
chora-
tadbirlarni qo‘llash.
Tijorat banklarning asosiy xizmatlari hisoblangan depozit va kredit xizmatlari
mutanosibligi ya’ni,
miqdori, foizi va muddatlari b
o‘yicha muvofiqligi risk darajasining
pasayishiga,
rentabillik ko‘rsatkichlarining oshishiga va natijada bank tizimining samarali
faoliyat yuritilishiga olib keladi.
Adabiyotlar /Литература/Reference:
Abdullayeva Sh.Z. (2017) Bank ishi. Darslik/
–T.: “Iqtisod
-
Moliya” , 103
-b.
Berdiyarov B. (2017) Tijorat banklari foiz siyosatining
likvidlilikka ta’siri. “Iqtisodiyot va
innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali. № 5, sentabr
-oktabr.
Тагирбекова
К
.
Р
. (2004).
Организация деятельности коммерческого банка. –
Москва:
Весь Мир,–
848 с.
Azlarova A.A., Abduraxmanova M.M. (2019). Tijorat banklarining resurslarini boshqarish.
O‘quv qo‘llanma. –
T.: Iqtisodiyot, -311 b.
Melikov O. (2025). Tijorat banklari depozit xizmatlari amaliyotini takomillashtirish. Yashil
Iqtisodiyot Va Taraqqiyot, 3(2), 7
–
12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14872169
Farmon (2020)
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 12 maydagi PF
-5992-sonli
“2020
-
2025 yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish
strategiyasi to‘g‘risida”gi farmoni//QHMMB:06/205992/0581
-son. 13.05.2020 y.
