Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
167
KAPITAL BOZORI ISHTIROKCHILARINING YASHIL IQTISODIYOTGA
O‘TISHDAGI ROLI
PhD
Omonov Sardor O‘lmasovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0000-0003-2679-6599
Annotatsiya.
Mazkur maqolada kapital bozori ishtirokchilarining yashil iqtisodiyotga
o‘tishdagi rolini o‘rganishda yashil iqtisodiyotga o‘tishda kapital bozorining o‘rni, yashil
moliyaviy instrumentlarning ahamiyati va turlari bo‘yicha yondashuvlari o‘rganilgan. Yashil
investorlarning kapital bozoridagi roli, kapital bozori ishtirokchilarining yashil iqtisodiyotga
o‘tishdagi funksiyalari va y
ashil obligatsiyalar turlarining xalqaro yashil obligatsiyalar
bozoridagi ulushi tahlil qilingan. Amalga oshirilgan tahlillar asosida tegishli xulosalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
kapital bozori, iqtisodiyot, yashil iqtisodiyot, yashil moliyaviy instrumentlar,
yashil obligatsiyalar, yashil moliyalashtirish, kapital bozori ishtirokchilari.
РОЛЬ УЧАСТНИКОВ РЫНКА КАПИТАЛА В ПЕРЕХОДЕ К ЗЕЛЁНОЙ ЭКОНОМИКЕ
PhD
Омонов Сардор Ўлмасович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье рассматривается роль участников рынка капитала
в переходе к зеленой экономике, роль рынка капитала в переходе к зеленой экономике,
значение зеленых финансовых инструментов и подходы к их типам. Анализируется роль
зеленых инвесторов на рынке
капитала, функции участников рынка капитала при
переходе к зеленой экономике, а также доля зеленых облигаций по типам на
международном рынке зеленых облигаций. На основании проведенного анализа были
сделаны соответствующие выводы.
Ключевые слова:
рынок капитала, экономика, зеленая экономика, зеленые
финансовые инструменты, зеленые облигации, зеленое финансирование, участники
рынка капитала.
THE ROLE OF CAPITAL MARKET PARTICIPANTS IN THE TRANSITION
TO A GREEN ECONOMY
PhD
Omonov Sardor Ulmasovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article studies the role of capital market participants in the transition to a
green economy, the role of the capital market in the transition to a green economy, the importance
of green financial instruments and their approaches to types. The role of green investors in the
capital market, the functions of capital market participants in the transition to a green economy,
and the share of green bonds in the international green bond market by type are analyzed. Based
on the analysis, relevant conclusions are given.
Keywords:
capital market, economy, green economy, green financial instruments, green
bonds, green financing, capital market participants.
UO‘K:
330.14.01
III SON - MART, 2025
167-174
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
168
Kirish.
Bugungi kunda yashil iqtisodiyot konsepsiyasi aksariyat mamlakatlar uchun ustuvorlik
kasb etmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni ekologik va iqtisodiy
-moliyaviy
barqarorlikni birlashtirishni maqsad qiladi. Mazkur jarayonda kapital bozori muhim rol
o
‘ynamoqda, chunki u iqtisodiy o‘sish va atrof
-
muhitni himoya qilishni uyg‘unlashtirishga
xizmat qiladi. Yashil iqtisodiyotga o‘tish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy resurslarni
ta’minlashda kapital bozori xususiy va davlat sektorlarini birlashtirib barqaror i
qtisodiy
tizimni yaratishga yordam bermoqda. Yashil obligatsiyalar, ko‘k obligatsiyalar, yashil fondlar
kabi moliyaviy instrumentlar investorlarni ekologik loyihalarga investitsiya kiritishga undaydi.
Shuningdek, kapital bozori ekologik risklarni baholash va yashil iqtisodiyotning istiqbollarini
aniqlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Yashil investitsiyalarni qo‘llab
-quvvatlash
orqali kapital bozori ishtirokchilari moliyaviy va ekologik barqarorlikni ta’minlashga hissa
qo‘shmoqda. Bunday investitsiyalarni rag‘batlantirish uchun hukumatlar va xalqaro
tashkilotlar bilan bir qatorda kapital bozori ishtirokchilarining o‘rni tobora oshib bormoqda.
Mazkur jihatlarga erishishning samarali yo‘llarini shakllantirish masalalari
kapital bozori
ishtirokchilarining
yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi rolini o‘rganish dolzarb ekanligini ko‘rsatadi.
Adabiyotlar sharhi.
Yashil iqtisodiyotga o‘tish ko‘p jihatdan kapital bozorining turli ishtirokchilari, jumladan,
investorlar, korxonalar va tartibga soluvchi organlar faoliyati hamda ularning rivojlanish
strategiyalariga bog‘liq. Ayniqsa, barqaror moliyalashtirish va investi
tsiya strategiyalari
doirasida bu ishtirokchilar ekologik barqarorlik maqsadlariga mos keladigan boshqaruv tizimi
va rag‘batlarni yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlarda barqaror moliyalashtirish mexanizmlarining
ahamiyati ta’kidlanmoqda. Bu holat moliya bozorlari rivojlanishi va yashil iqtisodiyotga o‘tish
siyosatiga bag‘ishlangan izlanishlarda o‘z aksini topmoqda. Naqvi va bos
hqalar (2023)
“moliya
bozorlarini rivojlantirish G7 mamlakatlari iqtisodiyoti uchun muvaffaqiyatli yashil o‘tishni
rag‘batlantiruvchi hal qiluvchi siyosat tanloviga aylanishi mumkinligi”ni ta’kidlashadi.
Mualliflar kuchli bozor tuzilmalari resurslarni barqaror loyihalarga yanada samaraliroq
taqsimlash imkonini berishini aniqlashgan.
“Yashil va ko‘k obligatsiyalar kabi barqaror moliyaviy instrumentlar nafaqat
investitsiyalarni jalb qiladigan, balki emitentlarning uzoq muddatli ekologik mas’uliyatga
sodiqligini ko‘rsatadigan vositalar sifatida namoyon bo‘lmoqda”
(Sartzetakis, 2021). Ushbu
moliyaviy vositalardan foydalanib, kompaniyalar chiqindilarni kamaytirish va global
barqarorlikka hissa qo‘shadigan loyihalarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan mablag‘larni jalb
qilishlari mumkin.
Iqtisodiyotning asosiy ishlab chiqaruvchilari va iste’molchilari sifatida kompaniyalar o‘z
faoliyat strategiyalarini tobora ko‘proq barqarorlik maqsadlariga moslashtirmoqda. Bu
uyg‘unlik yashil iqtisodiyotga o‘tish bilan bog‘liq murakkab muammolarni hal qi
lish uchun
zarur bo‘lgan yashil texnologiyalar va amaliyotlarni joriy etishda namoyon bo‘lmoqda.
Soderholm (2020)
“barqarorlikka erishish yo‘lidagi texnologik o‘zgarishlar keltirib
chiqaradigan ichki qiyinchiliklarni ta’kidlab, bu jarayonning o‘z salohiyatini to‘liq namoyon
etishi uchun yetarli darajada moliyalashtirilishi zarurligi” ni qayd etadi. Yashil amaliyotlarni
samarali joriy etgan kompaniyalar nafaqat ekologik maqsadlarga hissa qo‘shadi, balki kapital
bozorlarida o‘z raqobatbardoshligini oshiradi va shu tariqa mas’uliyatli investorlarni jalb qiladi.
Investorlar barqaror moliyalashtirishni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega, chunki
ularning qarorlari biznes xulq-
atvoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Yashil
investitsiyalarga bo‘lgan qiziqishning ortib borishi qisman iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq
xavflarni tushunishning kuchayishi natijasida yuzaga kelgan investorlar kayfiyatidagi
o‘zgarishni aks ettiradi. Yan va Haroon
(2023) resurs bozorlarida moliyaviy safarbarlikning
samaradorligini ta’kidlab, yashil tiklanishga erishish uchun xususiy va d
avlat kapitali
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
169
zarurligini uqtiradi. Ularning fikricha, “moliya bozorlari nafaqat kapital ta’minoti uchun mas’ul,
balki turli aktivlarning ekologik ko‘rsatkichlarini yaxshilashda ham muhim rol o‘ynaydi”.
Investorlar boshchiligidagi bu harakat barqaror investitsiya rahnam
olarini faol targ‘ib qilish
orqali kuchayadi, bu esa kompaniyalarni manfaatdor tomonlarning o‘zgaruvchan talablarini
qondirish uchun zarur o‘zgarishlarni amalga oshirishga undaydi.
Barqaror moliyalashtirish uchun kapital bozori sharoitida tartibga soluvchi
tashkilotlarning rolini e’tibordan chetda qoldirish mumkin emas. Nazorat qiluvchi organlar
yashil moliyaviy instrumentlarning samaradorligini oshirish uchun yo‘l
-
yo‘riq va ko‘mak
berishlari lozim. Zhao va boshqalar (2022)
“yashil obligatsiyalarni iqtisodiy tiklanish va
energiya samaradorligiga investitsiyalarni rag‘batlantiruvchi muhim vosita sifatida ko‘rsatib,
bunday vositalar uchun qulay muhit yaratadigan qo‘llab
-quvvatlash siyos
atining ahamiyati” ni
ta’kidlagan. Tartibga solish sohasidagi aniqlik investorlar ishonchini mustahkamlash uchun
muhimdir, bu esa o‘z navbatida yashil investitsiyalarda kengroq ishtirok etishni
rag‘batlantiradi. Bundan tashqari, tartibga solish harakatlari
ning samaradorligini
kompaniyalarni atrof-
muhit masalalarini o‘z biznes modellariga singdirishga va shu tariqa
ularning faoliyat strategiyalarini keng qamrovli barqarorlik maqsadlariga moslashtirish orqali
kuzatish mumkin.
Liu va boshqalar (2020)
yashil moliya va yashil iqtisodiyot o‘rtasidagi muvofiqlashtirishni
o‘rganib, to‘liq siyosatlar barqaror rivojlanishga qanday olib kelishi mumkinligini
ko‘rsatishgan. Ular davlat boshqaruvchilaridan tortib xususiy investorlargacha bo‘lgan kapital
bozorlaridagi turli manfaatdor tomonlarning hissalarini birlashtiradigan yaxlit strategiyalar
zarurligini ta’kidlashgan. Ushbu hamkorlik ekologik barqarorlikka moslashtirilgan innovatsion
moliyalashtirish usullari uchun unumdor maydon yaratib, yashil maqsadlarga erishishda
kapital bozorining aralash ishtiroki samaradorligini namoyish etadi.
Batrancea va boshqalar (2021)
tomonidan o‘tkazilgan empirik tadqiqot yashil
iqtisodiyotga o‘tish moliyaviy ekotizimning turli manfaatdor tomonlari o‘rtasida aniq asoslar
va hamkorlikni talab qilishini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, “barqaror
moliyalashtirish amaliy
otlarini butun investitsiya zanjiri bo‘ylab javobgarlik va hisobotning
samarali mexanizmlari bilan muvofiqlashtirishni takomillashtirish uchun katta imkoniyat
mavjud. Bu investorlar va tadbirkorlar uchun shaffoflikni ta’minlay
di, faol korxonalarning
biznesiga ishonch uyg‘otadi va investorlarning ishonchini oshiradi”.
Shuningdek, investorlarning barqaror moliyalashtirishga qiziqishini uyg‘otadigan turli xil
sabablarni tushunish juda muhimdir. Ning va boshqalar (2023)
“yashil obligatsiyalarni
barqaror moliyalashtirish strategiyalarining yangi omili sifatida taqdim etib, ular nafaqat
kompaniyalarga energiya samaradorligi nuqtai nazaridan investitsiyalar kiritishga, balki
umumiy iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga yordam berishi”ni ta’kidlashgan. Investorlar
barqaror daromad hamda moliyaviy va ekologik maqsadlarni birlashtirmoqda. Ushbu
tendensiya barqaror moliyalashtirish bir vaqtning o‘zida iqtisodiy farovonlik va atrof
-muhitni
muhofaza qilish dvigateli sifatida harakat qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Erkinov va Kadirov (2023) fikricha,
“
yashil iqtisodiyot konsepsiyasining asosiy maqsadi
barqaror iqtisodiy
o‘sishni ta’minlash va investitsiyalarni oshirish bilan bir vaqtda atrof muhit
muhofazasi va ijtimoiy integratsiya sifatini yaxshilash hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan
qaraganda mazkur maqsadga erishish uchun davlat va xususiy investitsiyalarni barqaror
rivojlanishning ekologik va ijtimoiy omillariga keng miqyosda yo‘naltirish zarur bo‘ladi”.
Raxmonqulova (2024) esa “bugungi kun amaliyotida yashil iqtisodiyotga o‘tishda yashil
kreditlardan tashqari yashil moliyalashtirishning boshqa ko‘plab instrumentlari ham
qo‘llanilmoqda. Jumladan, yashil va ko‘k obligatsiyalar, yashil sug‘urta, yashil fondl
ar, yashil
sukuk kabilar” shular jumlasidan ekanligini qayd etgan.
Yuqoridagilar asosida ta’kidlash lozimki, kapital bozori ishtirokchilari, jumladan,
investorlar, emitentlar, moliyaviy vositachilar va tartibga soluvchilarning umumiy ishtiroki
yashil iqtisodiyotga o‘tishni osonlashtiradigan barqaror investitsiya strategiy
alarini
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
170
shakllantirishda hamda zamonaviy moliyaviy insturmentlar orqali kapital jalb qilish
imkoniyatlarini oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur maqolada
kapital bozori ishtirokchilarining yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi rolini
o‘rganishda ilmiy abstraksiyalash, induksiya, deduksiya, analiz, sintez kabi tadqiqot
metodlaridan foydalanilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Yashil iqtisodiyotga o‘tishda kapital bozorining moliyaviy instrumentlari muhim rol
o‘ynaydi, chunki ular ekologik barqarorlikka erishishda zarur bo‘lgan moliyaviy resurslarni
ta’minlashga yordam beradi. Birinchi navbatda, yashil obligatsiyalar ekologik lo
yihalarni
moliyalashtirish uchun asosiy moliyaviy vosita hisoblanadi. Yashil obligatsiyalar orqali
davlatlar va xususiy sektordagi kompaniyalar ekologik loyihalarni amalga oshirish uchun zarur
bo‘lgan kapitalni jalb qilishlari mumkin. Ushbu obligatsiyalar
investorlarni iqlimni himoya
qilish va ekologik xavf-xatarlarga qarshi kurashishga investitsiya kiritishga undaydi. Yashil
obligatsiyalarni ishlatish imkoniyatlari yashil iqtisodiyotga o‘tishda katta ahamiyatga ega,
chunki ular yashil loyihalarni moliyalas
htirish uchun zarur bo‘lgan kapitalni ta’minlashga
yordam beradi. Yashil obligatsiyalar orqali iqlimni himoya qilish, energiya samaradorligini
oshirish va qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirish imkoniyatlari yaratiladi. Bu
obligatsiyalar davlatlar va xususiy sektordagi kompaniyalar uchun ekologik barqarorlikni
ta’minlashga yo‘naltirilgan loyihalarni amalga oshirish uchun moliyaviy resurslar ajratadi.
1-rasm. Yashil investorlarning kapital bozoridagi roli
Manba:
muallif ishlanmasi.
Yashil obligatsiyalarni chiqarish orqali investorlarga barqaror va ekologik mas’uliyatli
loyihalarga investitsiya kiritish imkoniyati beriladi. Shuningdek, bu obligatsiyalar orqali
ekologik xavf-xatarlarga qarshi kurashishda moliyaviy yordam olish mumkin. Kapital bozorida
yashil obligatsiyalarni chiqarish, ekologik barqaror rivojlanishga hissa qo‘shadi va ularning
samarali ishlashi uchun monitoring tizimlarini joriy etish zarur. Yashil obligatsiyalarning
muvaffaqiyatli ishlashi uchun ularning foydalari va i
jtimoiy ta’sirini baholash muhim
ahamiyatga ega. Yashil obligatsiyalarni ishlab chiqish jarayonida shaffoflik va ishonchli
Ekologik
loyihalarni qo‘llab
-
quvvatlash
Barqaror
investitsiya
fondlari
yaratish
Risklarni
kamaytirish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
171
hisobotlar tizimi yaratish investorlarning ishonchini oshiradi. Yashil obligatsiyalardan
foydalanish imkoniyatlari davlatlar va xususiy sektordagi kompaniyalarni ekologik mas’uliyatli
qarorlar qabul qilishga undaydi. Shuningdek, davlatlar tomonidan taqdim etiladigan soliq
imtiyozlari va subsidiyalar orqali yashil obligatsiyalarga investitsiya kiritish jozibador bo‘ladi.
Yashil obligatsiyalar orqali yangi energiya texnologiyalarini joriy etish va atrof-muhitni himoya
qilishda muvaffaqiyatga erishish mumkin. Ular, shuningdek, ekologik barqarorlikni
ta’minlashga yo‘naltirilgan ko‘plab investitsiyalarni moliyalashtirish imkonini beradi. Yashil
obligatsiyalarni chiqarish, ayniqsa, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda davlatlar va xususiy
sektor o‘rtasida hamkorl
ikni kuchaytiradi. Yashil obligatsiyalarni joriy etish orqali iqtisodiy
o‘sish va atrof
-
muhitni himoya qilishni birlashtirish mumkin. Yashil obligatsiyalarni qo‘llab
-
quvvatlash, moliyaviy institutlar va banklar uchun yangi biznes imkoniyatlari yaratadi. Bu
obligatsiyalarni ishlab chiqish jarayonida innovatsion yondashuvlar, masalan, davlat-xususiy
sherikliklar va hamkorlik, investitsiya kiritishni oshiradi. Yashil obligatsiyalarni chiqarish
orqali barqaror rivojlanishga xizmat qiladigan ekologik loyihalar amalga oshiriladi. Bularning
barchasi yashil iqtisodiyotga o‘tishda muhim qadamlar hisoblanadi.
Yashil investorlar kapital bozoriga ekologik barqarorlik tamoyillarini olib kiradi. Ular
yashil obligatsiyalar va ESG fondlari orqali barqaror moliyalashtirish manbalarini yaratadi. Bu
esa investorlar iqlim o‘zgarishiga moslashgan kompaniyalar rivojlanishiga ko‘maklashadi.
Ularning investitsiyalari bozor ishtirokchilarini ekologik innovatsiyalarga yo‘naltiradi. Yashil
investorlar ekologik barqarorlik tamoyillariga asoslangan investitsiya faoliyatini olib boruvchi
investorlardir. Ular atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan loyihalar, yashil texnologiyalar va
barqaror rivojlanishga harakat qilayotgan kompaniyalarga kapitalni yo‘naltiradi. Yashil
investorlarning kapital bozoridagi roli bir qator jihatlarda namoyon bo‘ladi (1
-rasm).
2-rasm. Kapital bozori
ishtirokchilarining yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi funksiyalari
Manba:
muallif ishlanmasi.
Kapital bozori ishtirokchilari
Regulyatorlar
Moliyaviy institutlar
Hukumatlar
Kompaniyalar (emitentlar)
Investorlar
Funksiyalari
Barqarorlik standartlari va
qoidalarini belgilash
Ekologik moliyalashtirish
xizmatlarini taqdim etish
Yashil siyosat va imtiyozli soliq
tizimlarini joriy qilish
Barqaror biznes modellar,
investitsiya strategiyalari ishlab
chiqish va yashil moliyaviy
instrumentlar emissiya qilish
Yashil moliyaviy instrumentlarga
investitsiya kiritish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
172
Kapital bozori ishtirokchilarining yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi funksiyalari turli
darajadagi subyektlar tomonidan amalga oshiriladi (2-rasm). Regulyatorlar barqarorlik
standartlari va qoidalarini belgilaydi. Moliyaviy institutlar ekologik moliyalashtirish
xizmatlarini taqdim etadi. Hukumatlar yashil siyosatni ishlab chiqib, imtiyozli soliq tizimlarini
joriy qiladi. Kompaniyalar barqaror biznes modellar va investitsiya strategiyalarini ishlab
chiqadi. Shuningdek, ular yashil moliyaviy instrumentlar emissiyasini amalga oshiradi.
Investorlar ushbu moliyaviy instrumentlarga investitsiya kiritadi. Ushbu jarayon kapital
bozorining yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi muhim o‘rnini belgilaydi. Barcha ishtirokchilar o‘zaro
hamkorlik qilishi zarur. Yashil iqtisodiyot barqaror rivojlanishning kalitidir. Shu sababli, ushbu
funksiyalar izchil amalga oshirilishi lozim.
Ekologik loyihalarni qo‘llab
-quvvatlash qayta tiklanuvchi energiya, chiqindilarni qayta
ishlash, yashil transport kabi sohalarga investitsiya kiritishni nazarda tutadi. Barqaror
investitsiya fondlari yaratish esa yashil obligatsiyalar va ESG (Environmental, Social,
Governance) tamoyillariga mos keladigan fondlar orqali kapital bozorida faoliyat yuritishni
ta’minlashga xizmat qiladi. Risklarni kamaytirish ekologik risklarni inobatga olgan holda uzoq
muddatli foyda olishni ko‘zlagan holda investitsiyalarni bo
shqarish masalalarini inobatga oladi.
Yashil investitsiya vositalari barqaror iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shadi. Ular atrof
-muhitni
muhofaza qilish va ekologik muammolarni kamaytirishga yo‘naltirilgan. Yashil obligatsiyalar
ekologik loyihalarni moliyalashtirish uchun muhim vositalardan biridir. ESG fondlari barqaror
kompaniyalarga investitsiya kiritish orqali ijtimoiy va ekologik mas’uliyatni oshiradi. Yashil
investitsiyalar uzoq muddatli foyda va kam xavf bilan tavsiflanadi. Ular qayta tiklanuvchi
energiya, chiqindilarni qayta ishlash va ekologik innovatsiyalarni rivojlantiradi. Yashil
aksiyalar investorlarni ekologik jihatdan barqaror bizneslarga jalb etadi. Bu investitsiyalar
iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi. Yashil venchur ka
pitali innovatsion
ekologik texnologiyalarni moliyalashtirishga yordam beradi. Umuman olganda yashil
investitsiyalar nafaqat iqtisodiy foyda, balki ekologik barqarorlikni ham ta’minlashga xizmat
qiladi.
Yashil fondlar ham kapital bozorining muhim instrumenti bo‘lib, ular yashil
investitsiyalarni jalb qilishda
yordam beradi. Yashil fondlar orqali investorlar o‘z
investitsiyalarini ekologik mas’uliyatli loyihalarga yo‘naltirishi mumkin. ESG (Environmental,
Social, Governance) mezonlari ham kapital bozorining muhim qismini tashkil etadi, chunki ular
investitsiyala
rning ijtimoiy va ekologik mas’uliyatini baholash imkonini beradi. ESG asosida
yaratilgan fondlar va moliyaviy vositalar, investorlar uchun barqaror va yashil loyihalarga
investitsiya kiritish imkoniyatlarini yaratadi. Shuningdek, yashil kreditlar va yashil investitsiya
jamg‘armalari kapital bozorining samarali instrumentlari hisoblanadi. Yashil kreditlar orqali
banklar va moliyaviy institutlar ekologik loyihalarni qo‘llab
-quvvatlashni davom ettirishi
mumkin. Yashil investitsiya jamg‘armalari esa uzoq mudda
tli ekologik loyihalarni amalga
oshirish uchun moliyaviy resurslar yaratadi. Kapital bozorida yashil investitsiyalarni
rag‘batlantirish uchun hukumatlar tomonidan taqdim etiladigan soliq imtiyozlari va
subsidiyalar ham muhim instrumentlardir. Bu imtiyozlar ekologik loyihalarga jalb qilishni
osonlashtiradi va moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi. Yashil investitsiya vositalari va
investitsiyalarni qo‘llab
-quvvatlash uchun xalqaro tashkilotlar ham muhim ahamiyatga ega.
Xalqaro moliya tashkilotlari, masalan, Ja
hon banki, yashil investitsiyalarni qo‘llab
-quvvatlash
orqali global miqyosda barqaror rivojlanishga hissa qo‘shadi. Yashil kapital bozori orqali
ekologik xavflarni baholash va ularni moliyaviy jihatdan tahlil qilish mumkin, bu esa yashil
iqtisodiyotga o‘t
ishni tezlashtiradi. Kapital bozorining moliyaviy instrumentlari, jumladan,
yashil obligatsiyalar, fondlar va kreditlar, ekologik rivojlanish uchun zarur bo‘lgan
investitsiyalarni jalb qilishda muhim vosita bo‘ladi. Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida
k
apital bozorining moliyaviy instrumentlarini takomillashtirish, iqtisodiy o‘sish va ekologik
barqarorlikni uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Kapital bozorida mavjud bo‘lgan barcha yashil
moliyaviy vositalar, investorlar uchun yangi imkoniyatlar yaratib, ularni yashil loyihalarga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
173
investitsiya kiritishga undaydi. Shunday qilib, kapital bozorining moliyaviy instrumentlari
yashil iqtisodiyotga o‘tishning muvaffaqiyatli amalga oshirilishida ajralmas rol o‘ynaydi.
Yashil iqtisodiyotga o‘tishda kapital bozorining ahamiyatini oshirish, ekologik
barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sishni uyg‘unlashtirish uchun muhimdir. Birinchi
navbatda, yashil obligatsiyalarni rivojlantirish va kengaytirish orqali kapital bozorini ekologik
loyihalarga jalb qilish zarur. Yashil obligatsiyalar investorlarga iqlimni himoya qilish va
barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishga yordam beradi. Kapital bozorida yashil fondlar va
yashil investitsiya vositalarini yaratish orqali ekologik texnologiyalarni rivojlantirishga hissa
qo‘shiladi. ESG (Environmental, Social, Governance) mezonlarini joriy etish, kapital bozorida
yashil loyihalarning ahamiyatini oshirish uchun muhim vosita hisoblanadi.
Davlatlar tomonidan yashil iqtisodiyotga o‘tish uchun rag‘batlantirish mexanizmlarini
taklif etish, masalan, yashil kreditlar va soliq imtiyozlari, investorlarni jalb qilishga yordam
beradi. Moliyaviy institutlar va banklar yashil texnologiyalarni qo‘llab
-quvvatlashda faol
ishtirok etishlari lozim, bu esa kapital bozorining yashil iqtisodiyotga moslashishiga yordam
beradi. Yashil investitsiyalarni rivojlantirish uchun yangi moliyaviy asboblarni yaratish,
masalan, yashil investitsiya jamg‘armalari, kapital b
ozorining samaradorligini oshiradi. Kapital
bozorida yashil aktivlarni yaratish va ularni kengaytirish, investorlar uchun uzoq muddatli
foyda taqdim etishga yordam beradi. Bu esa yashil iqtisodiyotga o‘tishning tezlashishiga turtki
bo‘ladi. Moliya institut
larining ekologik xavflarni baholash mexanizmlarini ishlab chiqish,
yashil loyihalar uchun investitsiyalarni jalb qilishda muhim ahamiyatga ega.
3-rasm. Yashil obligatsiyalar turlarining xalqaro yashil obligatsiyalar bozoridagi
ulushi, 2023
(twajda, 2024)
2023-yilda xalqaro yashil obligatsiyalar bozorida yashil obligatsiya turlarining ulushi
sezilarli farq qilgan (3-rasm). Korporativ yashil obligatsiyalar 30% ulush bilan eng katta
hissaga ega bo‘lgan. Moliyaviy institutlar tomonidan chiqarilgan obligatsiyalar 28% ni tashkil
etgan. Suveren yashil obligatsiyalar ulushi 25% ga teng bo‘ldi.
Agentliklar tomonidan
chiqarilgan obligatsiyalar 8% ulushga ega bo‘lgan. Munitsipal obligatsiyalar jami 6% ni tashkil
etgan. Xalqaro obligatsiyalar esa atigi 3% ulushga ega bo‘lgan. Korporativ sektor yashil
moliyalashtirishda yetakchilik qildi. Hukumatlarning roli ham muhim ahamiyat kasb etdi.
Moliyaviy institutlar yashil obligatsiyalarni aktiv ravishda sotib oldi. Yashil obligatsiyalar
bozori barqaror rivojlanishda muhim rol o‘ynamoqda.
30%
28%
25%
8%
6%
3%
Korporativ
Moliyaviy institutlar
Suveren
Agentlar
Munisipal
Xalqaro
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
174
Xulosa va takliflar.
Kapital bozori ishtirokchilarining
yashil iqtisodiyotga o‘tishdagi rolini o‘rganish asosida
quyidagi xulosalar va tavsiyalar shakllantirilgan:
Birinchidan, yashil obligatsiyalar, ko‘k obligatsiyalar kabi yashil moliyaviy instrumentlar
amaliyotini kengaytirish lozim. Kapital bozorida mazkur yashil moliyaviy instrumentlarni
rivojlantirish orqali atrof-
muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan loyihalarni
moliyalashtirish va
kengaytirish imkoniyati yuzaga keladi;
Ikkinchidan, ESG (Environmental, Social, Governance) bo‘yicha kapital bozoridagi
investitsiyalarni va barqaror kompaniyalarni qo‘llab
-quvvatlash mexanizmlarini yaratish
zarur. Kapital bozori orqali ESG tamoyillariga asoslangan korxonalarga investitsiyalar jalb
qilish ularga imtiyozli sharoitlar yaratish va ularni barqaror rivojlantirishga xizmat qiladi;
Uchinchidan, yashil kompaniyalarning fond bozoriga chiqishini rag‘batlantirishga e’tibor
qaratish lozim. Yashil iqtisodiyotga o‘tishda ekologik tamoyillarga amal qiluvchi kompaniyalar
va startaplarni kapital bozoriga integratsiyalash orqali ularning moliyaviy resurslarga ega
bo‘lishiga erishish mumkin;
To‘rtinchidan, xalqaro kapital bozorlari bilan hamkorlikni kengaytirish maqsadga
muvofiq. Global yashil investitsiyalarni jalb qilish va xalqaro moliyaviy institutlar bilan
hamkorlikni kengaytirish orqali yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni tezlashtirilad
i va barqaror
iqtisodiy o‘sish ta’minlanadi.
Adabiyotlar /Литература/Reference:
Batrancea, Larissa, et al. (2021) An empirical investigation on the transition process toward
a green economy. Sustainability 13.23 13151.
Erkinov D., Kadirov U. (2023) Yashil iqtisodiyot va uning kelajakdagi istiqbollari. // Scholar,
Vol. 1, issue 13.
Liu, Nana, et al. (2020) Examining the coordination between green finance and green
economy aiming for sustainable development: A case study of China. Sustainability 12.9 3717.
Naqvi, Bushra, et al. (2023) Financial market development: a potentiating policy choice for
the green transition in G7 economies. International Review of Financial Analysis 87, 102577.
Ning, Yiyi, et al. (2023) Green bond as a new determinant of sustainable green financing,
energy efficiency investment, and economic growth: a global perspective. Environmental Science
and Pollution Research 30.22 61324-61339.
Raxmonqulova N. (2024) Yashil iqtisodiyotga o‘tish orqali milliy iqtisodiyotni barqaror
rivojlantirish masalalari. // International Journal of Economy and Innovation, Gospodarka i
Innowacje, Volume 54.
Sartzetakis, Eftichios S. (2021) Green bonds as an instrument to finance low carbon
transition. Economic Change and Restructuring 54.3 755-779.
Söderholm, Patrik. (2020) The green economy transition: the challenges of technological
change for sustainability. Sustainable Earth 3.16.
BNPP (2024). Sovereign green bonds
–
Bigger, stronger, and more diverse in 2024
–
EN.
[online] BNPP AM Slovakia professional investor. Available at: https://www.bnpparibas-
am.com/en-sk/professional-investor/portfolio-perspectives/sovereign-green-bonds-bigger-
stronger-and-more-diverse-in-2024/.
Yan, Juan, and Haroon. (2023) Financing efficiency in natural resource markets mobilizing
private and public capital for a green recovery. Resources Policy 85 103841.
Zhao, Linhai, et al. (2022) Enhancing green economic recovery through green bonds
financing and energy efficiency investments. Economic Analysis and Policy 76 488-501.
