Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
40
REYTING TIZIMLAR TAHLILI VA OʻZIGA XOS JIHATLARI HAMDA
SOHA ISTIQBOLIDA QOʻLLASH IMKONIYATLARI
i.f.d., prof.
Azizov Sherzod
O
‘
zbekiston Respublikasi Bojxona
qo
‘
mitasining Bojxona instituti
ORCID: 0009-0000-5218-9093
Mamarajabov Abdisamad
O
‘
zbekiston Respublikasi Bojxona
qo
‘
mitasining Bojxona instituti
ORCID: 0009-0004-4509-0334
Annotatsiya.
Maqolada Respublikamizda turli yoʻnalishlarda joriy etilgan reyting tizimlari
tahlil qilingan. Shuningdek, reyting tizimlarining oʻziga xos xususiyatlari aniqlanib, tadbirkorlik
subyektlarining tashqi savdo faoliyati bojxona reytingini aniqlashda xususiyatlarni aks ettirish
keltirilgan
. Reyting tizimini joriy etishda inobatga olinishi lozim boʻlgan tamoyillarga ham toʻxtalib
oʻtilgan boʻlib, muhim tamoyillar sanab oʻtilgan. Bundan tashqari, reyting ballarini hisoblashda
raqamli texnologiyalarni
qoʻllash va boshqa tegishli tashkilotlar bilan integratsiya qilish muhimligiga
eʼtibor qaratilgan hamda tegishli taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit soʻzlar:
yetkazib berish zanjiri, tadbirkorlik subyektlari, iqtisodiy mexanizmlar, reyting
tizimi, barqarorlik reytingi, sugʻurta tashkilotlari reytingi, ochiqlik.
АНАЛИЗ СИСТЕМ ОЦЕНКИ, ИХ ХАРАКТЕРИСТИК И
ВОЗМОЖНОСТЕЙ ПРИМЕНЕНИЯ В ОТРАСЛИ
д
.
э
.
н
.,
проф
.
Азизов Шерзод
Таможенный институт
Таможенного комитета Республики Узбекистан
Мамаражабов Абдисамад
Таможенный институт
Таможенного комитета Республики Узбекистан
Аннотация
.
В статье анализирую
тся рейтинговые системы, внешние в различных
сферах деятельности нашей республики. Также были выявлены особенности рейтинговых
систем и отражения иx особенностей при определении таможенного рейтинга
внешнеторговой деятельности субъектов хозяйства. Также обсуждаются принципы,
которые следует учитывать при внедрении рейтинговой системы, и пересчитываются
важные принципы. Кроме того, было уделено внимание важности использования цифровых
технологий и интеграции с другими профильными организациями при
расчете рейтинговых
оценок, разработке соответствующих предложений и рекомендаций.
Ключевые слова:
цепочка поставок, хозяйствующие субъекты, экономические
механизмы, рейтинговая система, рейтинг устойчивости, рейтинг страховых организаций,
открытость.
UO‘K:
316.334.52
IV SON - APREL, 2025
40-48
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
41
ANALYSIS OF RATING SYSTEMS, THEIR CHARACTERISTICS AND
POSSIBILITIES FOR APPLICATION IN THE INDUSTRY
DSc, prof.
Azizov Sherzod
Customs Institute of the Customs
Committee of the Republic of Uzbekistan
Mamarajabov Abdisamad
Customs Institute of the Customs
Committee of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
The article analyzes the rating systems introduced in our Republic in various
areas. It also identifies the specific features of rating systems and reflects their features in
determining the customs rating of foreign trade activities of business entities. It also touches upon
the principles that should be taken into account when implementing the rating system, and lists
important principles. In addition, attention is paid to the importance of using digital technologies
and integrating them with other relevant organizations in calculating rating points, and relevant
proposals and recommendations are developed.
Keywords:
supply chain, business entities, economic mechanisms, rating system,
sustainability rating, insurance organization rating, openness.
Kirish.
Jahon bozorida oʻz oʻrni, obroʻsi va mavqeini saqlab qolish niyatidagi har tomonlama kuch
va qudratga ega, moliyaviy barqaror yirik gegemon davlatlar oʻrtasida oʻzaro bir
-biriga
nisbatan qoʻllanilayotgan iqtisodiy sanksiyalar (boj, soliq va boshqa tarif va
notarif cheklovlar),
koʻrilayotgan chora
-
tadbirlar, ishlab chiqilayotgan yoʻl xaritalari, misli koʻrilmagan turli
taʼqiqlar, shubhasiz dunyo miqiyosida tovar yetkazib berish zanjirining uzilishiga va/yoki
jahon bozorida qaysidir maʼnoda global xausni yuza
ga keltirmoqda, davlatlarning bir-biriga
boʻlgan oʻzaro ishonchini soʻndirmoqda. Shu bois, jahon bozoriga sifatli tovar yetkazib berishda
yetakchi oʻrinlardan birini egallashga boʻlgan harakat barcha rivojlanayotgan mamlakatlarning
tub orzusiga aylanmoqda.
Oʻz oʻrnida, bunday sharoitda Oʻzbekistonda ham byudjet
xarajatlarini qisqartirish, yashirish iqtisodiyot ulushini keskin kamaytirish, ishsizlikning
minimal darajaga tushirish, yangi ish oʻrinlarini yaratish, yashil iqtisodiyot tarmoqlariga keng
urgʻu berish va moliyaviy barqaror halol tadbirkorlik subyektlari sonini koʻpaytirishga keng
eʼtibor qaratilmoqda. Buning uchun, mamlakatda yetarlicha shart
-sharoitlar yaratilgan, tegishli
tartibda ular qoʻllab
-
quvvatlanmoqda. Biroq, shunday boʻlsa
-da, ularning faoliyati qanchalik
halolligi biroz shubha ostida qolmoqda. Chunki, milliy iqtisodiyotning barcha tarmoq va
sohalarida faoliyat koʻrsatuvchi tadbirkorlik subyektlarining halolligi, qonunga itoatkorligi,
moliyaviy barqarorligini yaqqol ifodalovchi turlicha nomda ataladigan reyting tizimlari mavjud
boʻlishiga qaramasdan va/yoki mavjud boʻlmagan taqdirda ham ularni yaratish hamda
qoʻllashga oid qator nazariyalar, normativ
-huquqiy hujjatlar, amaliyotlar allaqachonlar ishlab
chiqilgan boʻlsa
-da, hamon yangidan-yang
i, zamonaviy va eng ilgʻor shaffof reyting tizimlarni
yaratish ustida tinimsiz ilmiy-tadqiqotlar olib borilmoqda. Chunki, ularning mavjudligi
iqtisodiyotning har bir jabhasida faoliyat yuritayotgan tadbirkorlik subyektlarining shaffoflik,
barqarorlik, qonu
niylik, xavfsizlik kabi tamoyillarga soʻzsiz amal qilishini taqozo etadi va ular
bilan iqtisodiy munosabatga kirishuvchi har qanday manfaatdor tomonlarda oʻzaro bir
-biriga
boʻlgan yuqori ishonch, hamkorlik, strategik sheriklik tuygʻusini vujudga keltiradi.
Bu esa,
barcha davlat va jamiyatning
iqtisodiy oʻsish
ga erishishiga zamin yaratadi.
Yuqoridagi vazifalarni iqtisodiy mexanizmlarda raqamli texnologiyalarni samarali
foydalanish koʻlamini kengaytirmasdan erishib boʻlmaydi. Chunki, qisqa fursatda katta
marralarga erishish, iqtisodiy jarayonlarni shaffof tarzda tezlashtirish, soddalashtirish va
aniqlashtirishda raqamlashtirishning ahamiyati yuqori hisoblanadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
42
Mamlakatimizda soʻngi yillarda bir nechta yoʻnalishlarda, jumladan soliq, qurilish,
sugʻurta, sogʻliqni saqlash va transport tizimlarida faoliyatidan kelib chiqib, subyektlarni
reyting tizimi orqali balli tizim asosida baholanmoqda va natijalardan unumli foydalanilmoqda.
Quyida ularning bir nechtasiga batafsil toʻxtalib oʻtamiz.
Adabiyotlar sharhi.
Reyting yoʻnalishida umumiy maʼlumotlar, xususiyatlar va boshqa jihatlari yoritilgan
koʻplab adabiyotlar mavjud boʻlib, ular xorijlik Andrich
(2018), Cronbach (2017), Koczkodaj
(2017) kabi olimlar tomonidan reyting tushunchasi, uning shkalalari va foydalanish
xususiyatlari toʻgʻrisida tadqiqot yuritgan boʻlsa, Grechuxin
(2008), Koshelyuk (2008),
Kartashov (2005) kabi MDH davlatlari olimlari tomonidan reyting tizimini korxonalarga
nisbatan qoʻllash masalalari boʻyicha oʻrganishlar olib borgan.
Respublikamiz olimlarining fikrlariga to‘xtaladigan bo‘lsak, Professor Xasanovning
(2023)
tahriri ostida chop qilingan “Moliya va soliqlar” darsligida korxonaning moliyaviy
salohiyati moliyaviy siyosatning natijaviy ko‘rsatkichi, iqtisodiy o‘sishning manbai sifatida
talqin qilinadi.
Tadqiqotchi Yo‘ldoshevning
(2023)
fikricha,“korxonaning rivojlanish salohiyati
-bu
o‘ziga xos tarkibiy qismlar (unsur va tashkil etuvchilar)ga ega bo‘lgan murakkab tizim bo‘lib,
uni samarali boshqarish mazkur tizimning qanchalik o‘rganilganligiga ko‘p jihatdan bog‘liq”.
Muallifla
rning salohiyatning tizimli tavsifga egaligi borasidagi qarashlariga qo‘shilgan holda,
salohiyat resurs, imkoniyat va qobiliyatlarning mavjudligi bilan tavsiflanuvchi murakkab
tuzilmaga ega bo‘lgan tizim ekanligini ta’kidlaymiz.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotning nazariy va uslubiy asoslarini mahalliy va xorijiy olimlarning reyting
tushunchasi mohiyati, uni aniqlash, baholash va shakllantirish muammolarini oʻrganishga
bagʻishlangan ilmiy izlanishlari natijalari, ilmiy yondashuvlari, st
atistik, davriy axborot
nashrlarida mavzuga oid chop qilingan ilmiy materiallar, Internet resurslari tashkil qiladi
(rasmiy sayt ma’lumotlari). Ushbu maqolada quyidagi usullardan foydalanilgan: tahlil va
sintez, tizimli yondashuv, induksiya va deduksiya, taqqoslash, guruhlash, tanlanma kuzatish,
iqtisodiy va statistik usullar, moliyaviy koeffitsiyentlar usullari (korxonalarning moliyaviy
salohiyatini hisoblash), mantiqiy umumlashtirish (xulosalar yasash).
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Hozirgi kunda tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi joriy etilgan (Qaror,
2024a)
. Unga koʻra, qonunchilik talablariga amal qilgan holda faoliyat yuritayotgan tadbirkorlik
subyektlarini ragʻbatlantirish hamda ularga yanada qulay shart
-sharoit yaratish maqsadida
joriy etilgan tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi Soliq qoʻmi
tasi tomonidan
shakllantirilmoqda, buning uchun alohida “Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi”
elektron platformasi yaratilgan. Mazkur reyting avtomatik tarzda idoralararo axborot
almashinuvi orqali aniqlanmoqda.
Shuningdek, reyting Savdo-sanoat palatasining rasmiy veb-
saytida eʼlon qilib borilmoqda.
Bu esa oʻz navbatida reyting natijalarining haqqoniyligi hamda unga boʻlgan jamoatchilik
ishonchini yanada oshirmoqda. Bundan tashqari, natijalarni “Soliq” mobil ilova
sidan ham
koʻrish imkoniyati yaratilgan hamda qoʻshimcha Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida
ham tekshirish imkoniyati mavjud.
Barqarorlik reytingi shkala turlarining bir nechtasidan foydalanib, balli tizim asosida
aniqlanmoqda va belgilangan mezonlar asosida yigʻilgan ball miqdori maksimum 100 ballni
tashkil etmoqda.
Ushbu shkalani tashki etuvchi alohida barqarorlik reytingi koʻrsatkichlari ham ishlab
chiqilgan boʻlib, qoida tariqasida 3 turga boʻlingan:
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
43
1. Umumiy koʻrsatkichlar;
2. Ballarni kamaytiruvchi koʻrsatkichlar;
3. Qoʻshimcha ball beruvchi koʻrsatkichlar.
1-jadval
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi shkalasi
Barqarorlik darajasi
Reyting
koʻrsatkichi
Baho
Yuqori
AAA
96-100 balllar
AA
91-95 ballar
A
86-90 ballar
Oʻrta
BBB
76-85 ballar
BB
66-75 ballar
B
56-65 ballar
Qoniqarli
CCC
51-55 ballar
CC
36-50 ballar
C
26-35 ballar
Quyi
D
25 ballgacha
Barqarorlik reytingi bir qator davlat idoralarini jumladan, Ijtimoiy himoya milliy
agentligi, Qurilish va uy-
joy kommunal xoʻjaligi vazirligi, Raqamli texnologiyalar vazirligi, Oila
va xotin-
qizlar qoʻmitasi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Yoshlar ishlari a
gentligini
hamkorligini qamrab olgan. Bundan tashqari, mamlakatimizda yuritilayotgan “Shaffof
qurilish”, “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari” kabi axborot tizimlar “Tadbirkorlarning
barqarorlik reytingi” elektron platformasi bilan integratsiya qilingan.
2-jadval
Qurilish-pudrat tashkilotlari reytingi toifalari
Ishonchlilik
toifasi
Reyting bahosi
Ishonchlilik darajasi
Umumiy ballar
(foizda)
A
AAA
Birinchi yuqori daraja
>/= 85%
AA
Ikkinchi yuqori daraja
>/= 75%
A
Uchinchi yuqori daraja
>/= 65%
B
BBB
Birinchi oʻrta daraja
>/= 55%
BB
Ikkinchi oʻrta daraja
>/= 40%
B
Uchinchi oʻrta daraja
>/= 35%
C
CCC
Birinchi qoniqarli daraja
>/= 30%
CC
Ikkinchi qoniqarli daraja
>/= 25%
C
Uchinchi qoniqarli daraja
>/= 20%
D
DDD
Birinchi quyi daraja
>/= 7%
DD
Ikkinchi quyi daraja
>/= 5%
D
Uchinchi quyi daraja
<5%
Bir qator davlat idoralari bilan hamkorlikda amalga oshirilishi mazkur reytingni shaffof
tarzda aniqlanayotganligining bir belgisi hisoblanadi. Chunki, koʻrsatkich maʼlumotlarini aynan
shu yoʻnalish bilan shugʻullanayotgan vakillar tomonidan taqdim etish maʼlumotlarning
haqqoniyligiga shubha qoldirmaydi.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini aniqlashda foydalaniladigan
koʻrsatkichlar tahlil qilib koʻrilganda, mazkur tadbirkorlarning tashqi savdo faoliyatining
birorta
koʻrsatkichlari hisobga olinmagan, aynan mana shu faoliyati ham reyting koʻrsatkichini
oʻzgarishiga olib keladi. Tashqi savdo faoliyati bilan shugʻullanuvchi tadbirkorlarning asosiy
faoliyati eksport-import hisoblanib, mamlakat
iqtisodiyotiga ishlab chiqaruvchi qanchalik oʻz
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
44
hissasini qoʻshsa, eksportyor va importyorlar ham oʻz hissasini sezilarli ravishda qoʻshadilar.
Bundan tashqari, Oʻzbekistonda reyting tizimida keng qoʻllanilayotgan namunalaridan
yana biri bu Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan Qaror asosida Loyiha-qidiruv va
qurilish-pudrat tashkilotlari faoliyati samaradorligini hamda natijadorligini oshirish, ular
oʻrtasida sogʻlom raqobat muhitini shakllantirish, qurilish
-montaj ishlari sifatini yaxshilash
maqsadida joriy etilgan Sohaviy qurilish-pudrat va loyiha-qidiruv tashkilotlari reytingi
hisoblanadi (Qaror, 2020).
Oʻzbekiston Respublikasi hududida roʻyxatdan oʻtganligi, asosiy faoliyat turi qurilish
-
montaj ishlaridan (xizmatlar) iboratligi yuridik shaxslarni qurilish-pudrat tashkilotlari
reytingiga kiritish uchun asosiy mezon hisoblanadi.
Reytinglar ballari quyidagilardan shakllantiriladi:
-
tegishli reytinglar koʻrsatkichlari boʻyicha eng yuqori koʻrsatkichga ega boʻlgan
loyiha-qidiruv va qurilish-pudrat tashkilotlari aniqlanadi;
-
har bir mezon boʻyicha koʻrsatkich ballar yigʻindisidan iborat boʻladi;
-
har bir mezon boʻyicha hisoblangan ballar yigʻindisi loyiha
-qidiruv va qurilish-pudrat
tashkilotlari reytingini ifodalaydi.
Quyidagi hollarda qurilish-pudrat tashkilotlari reytingdan chiqariladi:
-
qurilish-
pudrat tashkilotining asosiy faoliyat turi boshqa faoliyat turiga oʻzgarganda;
-
qurilish-pudrat tashkiloti tugatilganda.
Mazkur tashkilotlar quyidagi turlariga qarab alohida reytingi yuritiladi:
-
umumqurilish-ijtimoiy;
-
melioratsiya va irrigatsiya;
-
avtomobil yoʻllari, koʻpriklar;
-
loyiha tashkilotlari.
Ushbu reyting tizimining oʻziga xos jihatlaridan yana biri shuki, tizim avtomatik tarzda
ballni hisoblaydi va reytingining xronologik tarixini saqlab qoladi va biror tashkilotning qaysi
oʻtgan davr mobaynida reyting darajasi qanday ekanligini bilish imkoni
yati yaratilgan.
Bundan tashqari, Sohaviy qurilish-pudrat va loyiha-qidiruv tashkilotlari reytingi bir qator
davlat tashkilotlari bilan integratsiya qilinib, ularning maʼlumotlari ham reyting balini
hisoblashda asos boʻlib xizmat qiladi. Jumladan, hozirda quyidagi tashkilotlar maʼlumotlari
olinmoqda:
-
Oʻzbekiston Respublikasi kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi;
-
Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Jamoat xavfsizligi departamenti Yoʻl
harakati xavfsizligi xizmati;
-
Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi;
-
Soliq qoʻmitasi;
-
Togʻ
-kon, geologiya va sanoat xavfsizligini nazorat qilish inspeksiyasi;
-
Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Agrosanoat majmui
ustidan nazorat qilish inspeksiyasi;
-
"Shaffof qurilish" milliy axborot tizimi;
-
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi.
Sohaviy qurilish-pudrat va loyiha-qidiruv tashkilotlari reytingini aniqlashda
foydlalaniladigan koʻrsatkichlarning foizda ifodalanishi ham oʻziga xos xususiyatga ega
hisoblanadi. Bu kabi ifodalanishi yigʻilgan maʼlumotlar tahlilidan olingan natijalarni
guruhlashda va ularni toifalashda muhim rol kasb etadi.
Shuningdek, yuqori, oʻrta, qoniqarli va quyi darajalarni ham yana birinchi, ikkinchi va
uchinchi darajalarga ajratilishi reytingni yanada aniq boʻlishiga yordam beradi. Demak, bundan
bojxona reytingini ham aniqlashda shu kabi darajalarga ajratish mumkin.
Bundan tashqari, sohaviy qurilish-pudrat va loyiha-qidiruv tashkilotlari reytingini
aniqlashda bir qator tashkilotlardan maʼlumot olgan holda aniqlanadi, bu esa oʻz navbatida
reyting uchun asos boʻlgan maʼlumotlarning yanada ishonchliligi hamda aniqligiga
sabab
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
45
boʻladi. Bojxona reytingini aniqlashda ham faqatgina bojxona organlarida mavjud
maʼlumotlardan emas, balki boshqa davlat va nodavlat tashkilotlardan olinadigan
maʼlumotlardan keng foydalanish lozim.
Shuningdek, mamlakatimizda Vazirlar Maxkamasi tomonidan qabul qilingan qarorga
koʻra sugʻurta bozorini yanada rivojlantirish, zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy
etish orqali sugʻurta xizmatlarining ommabopligini va sifatini oshirish, shuningdek
, sohani
tartibga solishni yanada takomillashtirish maqsadida Sugʻurtalovchilar reytingi joriy etilgan
(Qaror, 2024b).
Sugʻurtalovchilarning reytingi 8 ta umumiy koʻrsatkichlar, 5 ta qoʻshimcha ball beruvchi
hamda 6 ta ballarni kamaytiruvchi koʻrsatkichlar asosida baholanadi.
3-jadval
Sugʻurtalovchilar reytingi
shkalasi
Sifat darajasi
Reyting koʻrsatkichi
Baho
Yuqori
AAA
96-100+ balllar
AA
91-95 ballar
A
86-90 ballar
Oʻrta
BBB
76-85 ballar
BB
66-75 ballar
B
56-65 ballar
Qoniqarli
CCC
51-55 ballar
CC
36-50 ballar
C
26-35 ballar
Quyi
D
25 ballgacha
Bu koʻrsatkichlarning davriyligi turli xil boʻlib, yillik, choraklik va oylik muddatlarda
koʻrsatkichlar foydalaniladi. Reyting Oʻzbekiston Respublikasi Istiqbolli loyihalar milliy
agentligining Yagona avtomatlashtirilgan axborot tizimida yuritiladi va uning rasmiy veb-
saytida har oyning 10 sanasida eʼlon qilib boriladi. Natijada, sugʻurta xizmatlari isteʼmolchilari
doimiy ravishda sugʻurta tashkilotlarining reyting koʻrsatkichlariga asoslanib, sugʻurta
tashkilotlari xizmatlarini tanlashlari mumkin.
Sugʻurta tashkilotlari reytingi boshqa reyting tizimlaridan farqli oʻlaroq, balli tizimga
asosan aniqlanadi, biroq bu tizimdan
foydalanishda ham ballar intervali qoʻllangan. Bu esa
guruhlash uchun juda qoʻl keladi. Ballarni hisoblashda umumiy koʻrsatkichlar, qoʻshimcha ball
beruvchi va ballarni kamaytiruvchi koʻrsatkichlardan foydalanilishi sugʻurta tashkilotlari
oʻzlarining faoliyatini tartibga solishi, qoʻshimcha ball olish uchun harakat qilishi hamda ballni
kamaytirishdan qochishi uchun turtki vazifasini bajaradi.
Yuqorida koʻrib chiqilgan Oʻzbekistonda mavjud rasmiy reyting tizimlarining 5 ta eng
ilgʻor tashkil etilganlarining maʼlumotlari solishtirma jadval shakllantirilib tahlil qilindi
(4-
jadval).
Tahlil natijalariga koʻra, barcha reyting tizimlari rasmiy saytda eʼlon qilinadi va 4 tasi
avtomatlashtirilgan hisoblanadi. Faqatgina 1 tasida yaʼni Sohaviy qurilish pudrat va loyiha
-
qidiruv tashkilotlari reytingi tizimi uchun sohada alohida tuzilma (boʻlim) tashkil etilgan boʻlib,
qolganlarida mavjud tuzilmalarga qoʻshimcha vazifa sifatida yuklangan.
Shuningdek, reytingda baholashda qoʻllaniladigan koʻrsatkichlar soni Avtomobil
transportida yoʻlovchi tashish faoliyati bilan shugʻullanuvchi tashuvchilar reytingini mustasno
qilgan holda, 20-
30 ta koʻrsatkichlardan faol foydalanilmoqda.
Bundan tashqari, boshqa tashkilotlar bilan integratsiya qilinishi ham tahlil qilinganda, 3
ta tizimda integratsiya samarali yoʻlga qoʻyilgan. Biroq, qolgan 2 ta yaʼni Sugʻurtalovchilar
reytingi va Ilmiy tashkilotlar reytingi tizimida koʻrsatkichlar integra
tsiyani talab qilmaydi.
Faqatgina oʻzlarida mavjud maʼlumotlarga asoslanadi.
Tahlil qilinganlar orasida 3 ta tizimda subyektlar 4 toifaga boʻlinsa, qolgan 2 tasida 3
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
46
toifaga ajratiladi. Tizimning qamrovi darajalarida ham koʻrsatkichlar turlicha boʻlib, barchasida
ham shu sohadagi xamma subyektlarida qamrab olmasligi maʼlum boʻldi.
4-jadval
Oʻzbekistonda mavjud rasmiy reyting tizimlarining solishtirma tahlil jadvali
Reyt
ing
t
u
ri
Ba
ll
qo
ʻsh
u
vch
i
mez
on
la
r
K
ama
yt
ir
u
vch
i
mez
on
la
r
Ra
smi
y
sa
yt
d
a
eʼ
lon
qil
ini
sh
i
Al
ohid
a
tu
zil
ma
ta
sh
k
il
et
il
ga
nl
igi
Su
byek
tl
ar
toi
fa
la
ri
Imti
yozl
ar
ma
vju
d
ligi
Avt
oma
tik
ko
ʻr
sa
til
ad
i
Bo
sh
q
a
ta
sh
k
il
ot
la
r
b
il
an
int
egr
at
si
ya
Me
zonl
ar
i so
ni
Q
amr
ov
i
Barqarorlik reytingi
+
+
+
-
Yuqori
Oʻrta
Qoniqarli
Quyi
+
+
+
23
Barcha
Sohaviy qurilish
pudrat va loyiha-
qidiruv tashkilotlari
reytingi
-
-
+
+
Yuqori
Oʻrta
Qoniqarli
Quyi
+
+
+
25
39
Qisman
Sugʻurtalovchilar
reytingi
+
+
+
-
Yuqori
Oʻrta
Qoniqarli
Quyi
-
+
-
19
Qisman
Avtomobil
transportida yoʻlovchi
tashish faoliyati bilan
shugʻullanuvchi
tashuvchilar reytingi
-
-
+
-
Yuqori
Oʻrta
Quyi
+
+
+
8
Barcha
Ilmiy tashkilotlar
reytingi
-
-
+
-
Lider
Qoniqarli
Qoniqarsiz
+
-
-
27
Qisman
Ballarni kamaytiruvchi va qoʻshimcha ball beruvchi koʻrsatkichlar mavjudligi boʻyicha
oʻrganilganda, faqatgina barqarorlik reytingi va sugʻurtalovchilar reytingida bu kabi xususiyat
mavjudligi aniqlandi.
Yuqorida tahlil qilingan reyting tizimlarining asosiy tamoyillaridan biri bu ochiqlik va
shaffoflikdir. Reytingdan olinadigan foyda aslida bu isteʼmolchilarning qarorini yuqori reyting
egalari tomonga oʻzgartirish hisoblanib, bu ham marketingning bir yoʻna
lishidir. Shuni qayd
etish joizki, norasmiy reyting tizimlaridan, tasdiqlanmagan reyting shkalalaridan foydalanish
shaffoflikni yoʻqotadi. Biroq, tegishli hukumat qarorlari bilan tasdiqlangan va turli tadqiqotlar
yordamida isbotlangan shkalalardan foydalanish sezilarli yordam berishi extimoli yuqori.
Ochiqlik va shaffoflikdan tashqari reytingga qoʻyiladigan boshqa tamoyillarni koʻrib
chiqadigan boʻlsak, subyektlarning tengligi prinsipini qoʻllash maqsadga muvofiq boʻladi.
Bunga sabab shuki, reyting tizimi joriy etilganda, barcha tashqi savdo faoliyati bilan
shugʻullanuvchi tadbirkorlarning birini biridan ustun qoʻymaslik, qoʻllanilgan mezonlar
barchasi uchun teng amal qilishi lozim boʻladi. Bu oʻz navbatida sogʻlom raqobatning
rivojlanishini asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Bundan tashqari, qonuniylik prinsipiga ham amal qilish kerak boʻladi, chunki baholash
tartibi, mezonlar, koʻrsatkichlarning tavsifi va shu kabi barcha qismlari hukumat xujjati bilan
tasdiqlangan boʻlishi va qonuniy tarzda boʻlishi lozim. Qonunchilik xujjat
larida aks etishi, bu
tizimni rasmiylashtiradi va barcha subyektlar tomonidan birdek qabul qilinishini taʼminlaydi.
Shuningdek, reyting tizimi natijalaridan boshqa yoʻnalishlarda foydalanish uchun ham qonuniy
shaklda boʻlishi lozim. Reyting mezonlari va koʻrsatkichlari qonuniy xujjat asosida
tasdiqlangan boʻlsa, uning natijalarini ham eʼlon qilish zarur hisoblanadi. Eʼlon qilish maʼlum
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
47
bir tashkilot yoki davlat organiga yuklatilishi kerak. Masalan, barqarorlik reytingini eʼlon qilish
va u toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yetkazish Savdo
-sanoat palatasining rasmiy veb-saytida amalga
oshiriladi.
Reyting tizimining yana bir boʻlishi lozim boʻlgan tamoyillaridan biri bu subyektlarining
huquqlari va qonuniy manfaatlari davlat tomonidan himoya qilinishi tamoyili hisoblanadi.
Mezonlarni yaratishda va qoʻllashda, shuningdek ularni eʼlon qilishda, imtiyo
zlar berishda va
turli shunga oid iqtisodiy munosabatlarda tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va
manfaatlari davlat tomonidan himoya qilinishi ushbu tizim ishonchli boʻlishi va noroziliklarsiz
qabul qilinishiga olib keladi.
Xulosa va takliflar.
Yuqoridagi tahlillar shuni koʻrsatmoqdaki, tadbirkorlik subyektlarining tashqi savdo
faoliyati bojxona reytingi bir qator tashkilotlar bilan integratsiya qilgan holda avtomatik
aniqlanishi lozim.
5-jadval
“Moliyaviy barqarorlik” guruhiga kiruvchi mezonlar jadvali
1
Tashqi savdo aylanmasining oʻzgarishi
2
Tashqi savdo faoliyati davri
3
Tadbirkorlik subyektining tashkiliy-huquqiy shakli
4
Korxonaning barqarorlik reytingi
5
Tadbirkorlik subyektining bojxona organlari oldidagi qarzining oxirgi yillik TSA
hajmidagi ulushi
6
Tadbirkorlik subyektining debitor qarzdorligining oxirgi yillik TSA hajmidagi ulushi
7
Tadbirkorlik subyektining kreditor qarzdorligi
8
Tadbirkorlik subyektining rentabellik darajasi
9
Tadbirkorlik subyektining banklardagi hisob raqamlari soni
10
Tadbirkorlik subyektlarining hisob raqamlariga qoʻyilgan taqiqlar mavjudligi
11
Tadbirkorlik subyektlarining omborlari mavjudligi
12
Tadbirkorlik subyektlarining filiallari soni
13
Tadbirkorlik subyektining asosiy shtatida hisobchi mavjudligi va ish staji
Bu integratsiya jarayoni bojxona organlarining funksiyalaridan kelib chiqib, Soliq
organlari, Markaziy bank, Majburiy ijro byurosi, Kadastr agentligi, Investitsiyalar, sanoat va
savdo vazirligi va boshqa idoralar bilan amalga oshirilishi maqsadga muvofiq.
6-jadval
“Qonunga itoatkorlik” guruhiga kiruvchi mezonlar jadvali
1
Mustaqil ravishda ichki buxgalterlik yoki auditorlik tekshiruvi natijasi
2
Boshqa nazorat organlarining tekshiruvi natijasi
3
Tashqi auditdan oʻtganligi
4
MJtKning 171, 171
1
, 174, 175, 176, 177 va 227
—
227
21
, 227
22
-moddaning birinchi
qismi, 227
23
—
227
27
-moddalarida nazarda tutilgan huquqbuzarlik uchun yuridik
shaxsning rahbari, bosh buxgalteri va vakolatli shaxsining, shuningdek, ushbu
lavozimlarni oxirgi bir yil davomida
egallagan shaxslarning maʼmuriy javobgarlikka
tortilganlik holatlari
5
Jinoyat Kodeksining 175, 182, 184, 188, 189, 209, 228 va 246-moddalarida nazarda
tutilgan jinoyat uchun jinoiy javobgarlikka tortilgan holatlari mavjud emasligi
6
Moliyaviy sanksiyalar qoʻllanilganligi
7
Bojxona toʻlovlaridan qarzdorlik subyektning mol mukidan undirilganlik holati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
48
Tadqiqot olib borilayotgan reyting tizimi bo‘yicha ishlab chiqilgan loyihaga ko‘ra
korsatkichlarni Moliyaviy barqarorlik, Qonunga itoatkorlik va Import bojxona rejimiga
rasmiylashtirish holati guruhlariga bo‘linmoqda. Quyida tadqiqot doirasida ishlab chiqilgan
ko‘rsatkichlar uchun mezonlar bayon etilgan:
7-jadval
“Import bojxona rejimiga rasmiylashtirish holati” guruhiga kiruvchi mezonlar
jadvali
1
BYUD taqdim qilish intensivligi
2
Taqdim etilgan bitta BYUDga toʻgʻri keladigan qiymat
3
BYUDlaridagi xatoliklar sonining jami BYUDlar soniga nisbati
4
BYUDlaridagi xatoliklarning qiymati BYUDlarning umumiy qiymati
5
BYUDlaridagi ixtiyoriy tuzatishlar sonining jami BYUDlar soniga nisbati
6
Oxirgi oʻtkazilgan bojxona auditi natijasi
7
Qizil yoʻlakka yoʻnaltirilgan BYUDlarning sonini jami BYUDlar soniga nisbati
8
Koʻk yoʻlakka yoʻnaltirilgan BYUDlarning sonini jami BYUDlar
soniga nisbati
9
Tadbirkorlik subyektining importida tovar guruhlarining soni, soʻnggi bir yil uchun
Shuningdek, tashqi savdo faoliyat bojxona reytingi tizimi tamoyillari quyidagilardan
iborat boʻlishi lozim:
- ochiqlik;
- shaffoflik;
- subyektlarning tengligi;
- qonuniylik;
- subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlari davlat tomonidan himoya qilinishi.
Adabiyotlar/Литература/References:
Andrich, David. (2018) "A rating formulation for ordered response categories".
Psychometrika. 43 (4).
Cronbach, Lee J. (2017) "Coefficient alpha and the internal structure of tests".
Psychometrika. 16 (3).
Grechuxin, Dmitriy Mixaylovich. (2008) Modelirovaniye investitsionnogo reytinga
predpriyatiy : avtoreferat dis. Sankt-Peterburg, 19 s.
Hasanov B.A. (2023) Moliya va soliqlar. T.: "Economic World", -564 b.
Kartashov, Oleg Yuryevich. (2005) Obosnovaniye metodov postroyeniya investitsionnogo
reytinga predpriyatiy promыshlennosti: dis. Moskva, 147 s.
Koczkodaj, Waldemar W et al. (2017) "How to reduce the number of rating scale items
without predictability loss?". Scientometrics. 111 (2).
Koshelyuk, Yuriy Miroslavovich. (2008) Modelirovaniye investitsionnogo reytinga
predpriyatiy : dis. Moskva, 204 s.
Qaror (2020) Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 09.11.2020
-yildagi
“Loyiha
-qidiruv va qurilish-pudrat tashkilotlari reytingini hisoblash va yuritish tartibini joriy
etish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi 699
-son qarori.
Qaror (2024a) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 23.01.2024
-
yildagi “Tadbirkorlik
subyektlarining barqarorlik reytingini joriy etish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ
-39-son Qarori.
Qaror (2024b) Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 01.03.2024
-yildagi
“Sugʻurta xizmatlari bozorini yanada rivojlantirishning kompleks chora
-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi
108-son qarori.
Yuldashev F. T. (2023) " Iqtisodiyotni o'zgartirish jarayonida sanoat korxonalarining
moliyaviy barqarorligini ta'minlash yo'llari" 08.00.07
–
PhD dissertatsiya avtoreferati // T.
