Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
30
SAMARQAND VILOYATI SOG‘LIQNI SAQLASH TIZIMINING TAHLILI
VA UNI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARI
Axrorova Munavvar
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti,
“Ipak Yo‘li” turizm va ma’daniy meros xalqaro universiteti
ORCID: 0009-0000-6592-5408
Annotatsiya.
Tadqiqotning
maqsadi
mamlakatni
ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish
strategiyalarini amalga oshirishda dolzarb masala bo‘lgan sog‘liqni saqlash tizimi va tibbiy xizmatlar
sohasining Samarqand viloyati misolida ko
‘rib chiqishdir. Mazkur maqolada Yangi O‘zbekistonda
aholi farovonligini oshirish va iqtisodiyotni izchil rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etgan tibbiy
xizmatlar sohasining tizimli tahlili va uni rivojlantirish imkoniyatlari ilmiy asoslangan.
Kalit so‘zlar:
xizmatlar sohasi, tibbiy xizmat, innovatsion iqtisodiyot, raqamli xizmatlar, tibbiy
xizmatlar sifati, tibbiy xizmatlarni modernizatsiyalash.
АНАЛИЗ СИСТЕМЫ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ САМАРКАНДСКОЙ ОБЛАСТИ И
ВОЗМОЖНОСТИ ЕЕ РАЗВИТИЯ
Ахророва Мунаввар
Самаркандский институт экономики и сервиса,
Международный университет туризма и культурного наследия «Шелковый путь»
Аннотация.
Целью исследования является рассмотрение системы здравоохранения и
сектора медицинских услуг, что является актуальным вопросом реализации стратегии
социально
-
экономического развития страны, на примере Самаркандской области. В статье
дается системный анализ
сферы медицинских услуг, которая приобрела важное значение в
повышении благосостояния населения и последовательном развитии экономики Нового
Узбекистана, а также научно обосновываются возможности ее развития.
Ключевые слова:
сфера услуг, медицинские услуги, инновационная экономика,
цифровые услуги, качество медицинских услуг, модернизация медицинских услуг.
ANALYSIS OF THE HEALTHCARE SYSTEM OF SAMARKAND REGION AND ITS
DEVELOPMENT OPPORTUNITIES
Akhrorova Munavvar
Samarkand Institute of Economics and Service,
“Silk Road” International University of Tourism and Cultural Heritage
Abstract.
The purpose of the study is to consider the healthcare system and the medical services
sector, which is an urgent issue in implementing the country's socio-economic development strategies,
using the example of the Samarkand region. This article provides a systematic analysis of the medical
services sector, which has become an important factor in
improving the well-being of the population
and the consistent development of the economy in New Uzbekistan, and its development opportunities.
Keywords:
service sector, medical service, innovative economy, digital services, quality of
medical services, modernization of medical services.
UO‘K:
342.746
IV SON - APREL, 2025
30-39
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
31
Kirish.
Iqtisodiy jihatdan inson salomatligi ishlab chiqarish samaradorligi hamda ijtimoiy
munosabatlar rivojlanishining integral ko
‘
rsatkichi sifatida qaraladi. Bugungi kunda salomatlik
muammosi global darajada ahamiyat kasb etib, davlatlarning milliy xavfsizlik konsepsiyasi
doirasida asosiy determinantlardan biri sifatida e
’
tirof etiladi. Jahon sog
‘
liqni saqlash tashkiloti
(JSST) tomonidan berilgan ta'rifga ko
‘
ra, sog
‘
liq tushunchasi faqatgina kasallik va jismoniy
nuqsonlarning yo
‘
qligi bilan chegaralanmaydi, balki u jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonlikni
o
‘
z ichiga oluvchi holat sifatida izohlanadi (WHO, 2024).
O
‘
zbekiston Respublikasi sog
‘
liqni saqlash tizimidagi islohotlar yuqori texnologiyalar va
innovatsiyalarni joriy qilish orqali sohaga kompleks modernizatsiya qilishga yo
‘
naltirilgan.
So'nggi yillarda O
‘
zbekistonda sog
‘
liqni saqlash tizimini tubdan yangilash va modernizatsiya
qilish bo
‘
yicha qator dasturlar va normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Jumladan, "2019
–
2025 yillarda O
‘
zbekiston Respublikasining sog
‘
liqni saqlash tizimini rivojlantirish
konsepsiyasi"da (Farmon, 2018) belgilangan strategik yo
‘
nalishlarga ko
‘
ra, innovatsion
texnologiyalar va ilg
‘
or xalqaro standartlar asosida boshqaruv mexanizmlari
takomillashtirilmoqda, tibbiy xizmat ko
‘
rsatish sifati va ommaviyligi ta
ʼ
minlanmoqda, va
sohaga xorijiy investitsiyalar hamda xalqaro hamkorlik faol ravishda jalb qilinmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 28 yanvar 2022 yildagi PF-60-sonli 2022-2026
yillarga mo
‘
ljallangan Yangi O
‘
zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to
‘
g
‘
risidagi va 28 sentabr
2023 yildagi PF-158-sonli
“
O
‘
zbekiston -
2030”
strategiyasi to
‘
g
‘
risidagi
(Farmon, 2023)
Farmonlari asosida mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish strategiyalarini amalga
oshirishda tibbiy xizmatlar sohasining ahamiyati uslubiy, nazariy va amaliy asoslarini ko
‘
rsatib
berilgan bo
‘
lib, yorqin sonlarda amaliy bajarilish mexanizmi ishlab chiqilgan.
Xizmat ko’rsatish bilan birga tibbiy xizmat tushunchasining ham iqtisodiy mohiyati qator
adabiyotlarda bayon qilingan. Jumaladan tibbiy xizmat bo’yicha xorijlik olimlardan
Polyakovning (2002) qayd
etishicha “Tibbiy xizmat bu mijozning, (bemorning, xizmatlar
iste'molchisining) tibbiy yordamga bo'lgan obyektiv ehtiyojlarini qondirishga qodir va uning
sog'lig'ini saqlashga (mustahkamlashga) qaratilgan tibbiy xodimlarning (ijrochi, xizmat
ko'rsatuvchi provayder) zarur va yetarli, vijdonli, kasbiy harakatlari ma
jmuidir”
.
Shu bilan birga respublikamiz olimlaridan professor Pardayev va professor
Mirzayevlarning (2014)
e’tirof etishicha “Tibbiy xizmat deyilganda mijozlarga(bemorlarga)
to’lov asosida ko’rsatiladigan tibbiy xizmatlarni (tashxiz qo’yish, kasalliklarni profilaktiga
qilish, davolash-
tiklash ishlarini) ma’lum darajada narxlangan holda va ushbu narx zamirida
ba
rcha xarajatlarni qoplab foyda olish ko’zda tutilgan, tibbiy xizmatlarga asoslangan
tadbirkorlik faoliyati tushuniladi”.
Rojkovning (n.d.) fikricha, sog
‘
liqni saqlash bu: ijtimoiy-iqtisodiy va tibbiy tadbirlar
majmuidan iborat bo'lib, uning magsadi har bir insonning va aholining sog
‘
lig
‘
ini tiklash va
mustahkamlashga, ishlab chiqarishning ijtimoiy rivojlanishini ta
‘
minlashga qaratilgan
xizmatlardir. Vasilenko (2020) sog
‘
liqni saqlash har bir insonga sog
‘
lig
‘
i yomonlashganda tibbiy
yordam ko
‘
rsatuvchi, uzoq umr ko
‘
rishini jismoniy va ruhiy quvvatlovchi, o
‘
zida siyosiy,
iqtisodiy, ijtimoiy, huquqiy, ilmiy, tibbiy, sanitariya-epidemiologik va madaniy xarakterdagi
davlatning tadbirlar majmui ekanligini ta
’
riflaydi.
Shu bilan birga respublikamiz olimlaridan professor Pardayev va professor
Mirzayevlarning (2014)
e’tirof etishicha “Tibbiy xizmat deyilganda mijozlarga(bemorlarga)
to’lov asosida ko’rsatiladigan tibbiy xizmatlarni (tashxiz qo’yish, kasalliklarni profilaktiga
qilish, davolash-
tiklash ishlarini) ma’lum darajada narxlangan holda va ushbu narx zamirida
b
archa xarajatlarni qoplab foyda olish ko’zda tutilgan, tibbiy xizmatlarga asoslangan
tadbirkorlik faoliyati tushuniladi”.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
32
Rajabovning (2023) doktorlik dissertatsiyasida yozilishicha, sog
‘
liqni saqlash: aholi
sog
‘
lig
‘
ini saqlash va tiklashga, kasalliklar tarqalishining oldini olish, tibbiy vosita va
pereparatlar ishlab chiqish, tibbiyot xodimlari taqsimoti va ishchi kuchini kengaytirilgan takror
ishlab chiqish, ijtimoiy muhitni yaxshilash va tibbiy madaniyatni targ
‘
ib etish kabi kompleks
xizmatlar majmuidan iborat.
Bundan tashqari yuqoridagi adabiyotlarda tibbiy xizmatlarning mamlakat
iqtisodiyotidagi o’rni ham ilmiy asoslantirilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Samarqand viloyatida tibbiy xizmatlar sohasining rivojlanish tendensiyalarini tahlil qilish
orqali jamoat salomatligi tizimining umumiy darajasi baholanadi va uning samaradorligiga
ta’sir etuvchi asosiy muammolar aniqlanadi. To‘g‘ri tashkil etilgan tibbiy
xizmatlar tizimi
aholining kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichlarini kamaytirishga xizmat qiladi, bu esa umr
davomiyligini oshirish hamda aholi sonining barqaror o‘sishiga sabab bo‘ladi.
Demak, bu
jarayon viloyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim omiliga aylanadi.
Aholi salomatligi holati va unga ta’sir qiluvchi omillarni o‘rganish uchun tibbiy
-
demografik ma’lumotlarga asoslangan tahlillar olib borilishi lozim. Har qanday davlatning
demografik siyosati aholi sonini barqaror oshirish, optimal yosh va ijtimoiy tuzilmani
shakllantirishga qaratilgan turli ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy va axborot chora-
tadbirlarini o‘z
ichiga oladi.
Samarqand viloyatidagi demografik o‘zgarishlar hududning ijtimoiy
-iqtisodiy
rivojlanishining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqot 2014
-2024 yillar
oralig‘idagi asosiy demografik ko‘rsatkichlarni tahlil etib, aholi dinamikasi hamda unin
g
iqtisodiy barqarorlik va siyosiy rejalashtirishdagi ta’sirlarini o‘rganishga yo‘naltirilgan.
Tadqiqot metodologiyasi sifatida ushbu davr uchun statistik ma’lumotlardan foydalangan
holda, aholi o‘sishi, tug‘ilish, o‘lim va umr ko‘rish davomiyligidagi o‘zg
arishlarni trend tahlili
orqali tekshirish usuli qo‘llanildi (
1-jadval).
Olingan natijalarga ko‘ra, Samarqand viloyati aholisi 2014
-yilda 3,45 million kishidan
2024-
yilga kelib 4,3 million kishigacha yetib, 10 yil davomida umumiy 24,7 foizga o‘sgan. Bu
barqaror o‘sish, yashash sharoitlarining yaxshi ekanligi hamda iqtisodiy bar
qarorlik
mavjudligidan dalolat beradi. Tug‘ilish koeffitsiyenti ushbu davrda o‘zgaruvchan bo‘lib, 2014
-
yilda har 1000 kishiga 25,5 bo‘lsa, 2017
-
yilda 24,6 ga tushgan, so‘ngra 2021
-yilda 27,4 gacha
ko‘tarilib, 2024
-yilga kelib yana 25,8 ga pasaygan. Bu holatlar reproduktiv salomatlik
siyosatidagi o‘zgarishlar, iqtisodiy holat hamda madaniy omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
1-jadval
Samarqand viloyati bo‘yicha 2014–2024 yillar oralig‘ida demografik o‘zgarishlarni aks
ettiruvchi asosiy ko‘rsatkichlar
Yil
Aholi soni
(ming
kishi)
Fertillik
darajasi
O‘lim
darajasi
Chaqaloqlar
o‘limi
Mehnat
yoshidagi
o‘lim darajasi
O‘rtacha umr
davomiyligi
(yil)
2014
3,445.6
25.5
4.5
19.1
2.3
70.49
2015
3,514.8
25.2
4.5
17.7
2.4
70.75
2016
3,583.9
24.6
4.5
16.5
2.4
71.01
2017
3,651.7
24.6
4.6
15.5
2.2
71.27
2018
3,720.1
26.6
4.4
14.6
2.1
71.53
2019
3,798.9
26.5
4.3
9.3
2.2
71.63
2020
3,877.4
26.2
4.7
7.1
2.3
71.73
2021
4,031.3
27.4
4.7
6.5
2.2
71.84
2022
4,118.2
27.1
4.7
6.5
2.2
71.94
2023
4,208.5
27.1
4.6
6.7
2.1
72.04
2024
4,297.5
25.8
4.4
8.2
2.1
72.14
Manba:
stat.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
33
Umumiy o‘lim koeffitsiyenti har 1000 kishiga 4,3 dan 4,7 gacha o‘zgarib, barqarorlik
namoyon etgan bo‘lsa, chaqaloqlar o‘limi sezilarli darajada 2014
-yildagi 19,1 dan 2022-yilda
6,5 ga kamaygan, ammo 2024-
yilda 8,2 ga biroz ko‘tarilgan. Bu holat sog‘liqni saqlash
xizmatlaridagi yutuqlarni ko‘rsatish bilan birga, keyingi davrda ayrim qiyinchiliklar
mavjudligini ham anglatadi. Ishchi yoshdagi aholi orasidagi o‘lim koeffit
siyenti esa 2,1 va 2,4
oralig‘ida deyarli o‘zgarishsiz qolgan. Umr ko‘rish davomiyligi 2014
-yildagi 70,49 yoshdan
2024-
yilda 72,14 yoshgacha oshgan, bu esa sog‘liqni saqlash xizmatlari sifati, turmush darajasi
va hayot tarzidagi yaxshilanishlarni ko‘rsatad
i. Samarqand viloyatidagi ushbu demografik
o‘zgarishlar aholi sonining o‘sishi va umr ko‘rish davomiyligining oshishi bilan umumiy ijobiy
dinamikani aks ettiradi. Ayniqsa, chaqaloqlar o‘limining keskin kamayishi sog‘liqni saqlash
tizimidagi yaxshilanishlarni namoyon etsa-
da, tug‘ilish koeffitsiyentidagi o‘zgarishlar ijtimoiy
-
iqtisodiy omillar ta’sirida ekanligini ko‘rsatadi. So‘nggi yillardagi kichik o‘sishlar esa alohida
e’tibor talab qiladi. Bu natijalardan kelib chiqib, sog‘liqni saqlash dasturlarini yan
ada
mustahkamlash, oilaviy rejalashtirish va iqtisodiy rag‘batlantirish orqali aholi o‘sishini
muvozanatlashtirish hamda demografik jarayonlarga ta’sir qiluvchi ijtimoiy
-iqtisodiy omillarni
chuqurroq tahlil qilish bo‘yicha tadqiqotlarni davom ettirish tavs
iya etiladi.
Ishlab chiqarish yoshidagi o‘lim darajasi Samarqand viloyatida sog‘liqni saqlash
sohasidagi eng jiddiy muammolardan biri
–
mehnatga layoqatli yoshdagi aholi o‘lim
darajasining yuqoriligi hisoblanadi. Erkaklar uchun 16-
59 yosh oralig‘ida, ayollar uchun esa
16-
54 yosh oralig‘ida o‘lim ko‘rsatkichi yuqori bo‘lib qolmoqda. Tadqiqotda o‘lim sabablari
quyidagi olti guruhga ajratilgan holda ko‘rib chiqildi: yurak
-qon tomir kasalliklari, tabiiy
bo‘lmagan (nochor) sabablar, onkologik kasalliklar, hazm qilish tizimi
kasalliklari, yuqumli
kasalliklar va boshqa sabablar (1-rasm).
1-
rasm. Ishlab chiqarish yoshidagilarning o’lim darajasi
Manba:
stat.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.
O‘rganish natijalariga ko‘ra, Samarqand viloyatida o‘limning yetakchi sababi sifatida
yurak-
qon tomir kasalliklari aniqlandi, ularning umumiy o‘limlar sonidagi ulushi 34 foizni
tashkil qiladi. Bu ko‘rsatkich gipertoniya, insult va yurak xurujlari kabi muam
molarning keng
tarqalganligi bilan bog‘liq bo‘lib, ular yuqori qon bosimi, semizlik, harakatsiz turmush tarzi va
noto‘g‘ri ovqatlanish kabi omillar bilan izohlanadi. Ikkinchi o‘rinda 26 foiz ko‘rsatkich bilan
tabiiy bo‘lmagan o‘lim sabablari, jumladan yo‘l
-transport hodisalari, ish joyidagi baxtsiz
hodisalar va ruhiy muammolarga bog‘liq o‘z joniga qasd qilish holatlari qayd etildi. Mazkur
holatlar yo‘l harakati qoidalari, ish xavfsizligi va ruhiy salomatlik bo‘yicha profilaktika chora
-
tadbirlarini kuchaytir
ishni talab etadi. Onkologik kasalliklar o‘limning uchinchi asosiy sababini
tashkil qilib, umumiy ko‘rsatkichning 17 foiziga teng.
Yurak-qon tomir
tizimi kasalliklari
34%
Tabiiy bo‘lmagan
o‘lim holatlari
26%
Yangi o‘smalar
(onkologik
kasalliklar)
17%
Ovqat hazm qilish
tizimi kasalliklari
8%
Yuqumli
kasalliklar
5%
Boshqa
10%
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
34
Demografik o‘zgarishlar mintaqaning ijtimoiy
-
iqtisodiy rivojlanishi, sog‘liqni saqlash
samaradorligi va hayot sifati
bo‘yicha muhim xulosalar chiqarishga imkon beradi. Tadqiqot
davomida Samarqand viloyatida 2010
–2024 yillar oralig‘ida aholi sonining o‘sishi, tug‘ilish va
o‘lim ko‘rsatkichlarini tahlil qilib, ularning hududiy rejalashtirish va siyosiy qarorlar qabul
qilis
hdagi ta'sirlarini o‘rganildi (
2-rasm).
2-
rasm. Samarqand viloyatida aholi o‘sish dinamikasi tahlili
Manba:
stat.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Samarqand viloyati aholisi 2010
-yildagi 3,1 million kishidan
2024-
yilga kelib 4,3 million kishigacha ko‘payib, 14 yil ichida jami 38 foizga oshdi. Bu aholi
sonining barqaror o‘sishi iqtisodiy rivojlanish, yashash sharoitlarining yaxshilanishi hamda
tabiiy o‘sishning davom etganligidan dalolat beradi. Tug‘ilish ko‘rsatkichlari tahlil qilinganda,
dastlab 2010-
yilda 75,213 nafar tug‘ilganlar soni 2011
-yilda biroz kamayib (73,903), keyingi
yillarda esa izchil o‘sib, 2023
-
yilda eng yuqori ko‘rsatkich –
113,986 nafar qayd etildi. Bu yuqori
tug‘ilish darajasi barqaror tug‘ilish koeffitsiyenti, onalar va bolalar sog‘lig‘ini saqlash tizimidagi
yaxshilanishlar hamda hukumat tomonidan aholi sonini ko‘paytirish bo‘yicha qo‘llab
-
quvvatlash choralari bilan izohlanadi. Ammo 2024-
yilda tug‘ilish sonining biroz kamayi
shi
(110,865) oilani rejalashtirish qarorlariga ta'sir ko‘rsatgan ijtimoiy
-iqtisodiy omillar
mavjudligini ko‘rsatadi. Shu davr mobaynida o‘lim ko‘rsatkichlari 2010
-yildagi 14,262
nafardan 2023-yilga kelib 19,388 nafargacha oshib, 2024-yilda esa 18,854 nafarga biroz
pasaygan. Eng yuqori o‘lim ko‘rsatkichlari 2021–
2022-
yillarda kuzatilgan bo‘lib, bu COVID
-19
pandemiyasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘lim holatlarining umumiy oshishiga qaramay,
sog‘liqni saqlash va kasalliklarning oldini olish chora
-tadbirla
ridagi yutuqlar bu ko‘rsatkichni
barqarorlashtirishga yordam berdi. Tabiiy aholi o‘sishi (tug‘ilish va o‘lim o‘rtasidagi farq) esa
butun tadqiqot davomida ijobiy qolgan bo‘lib, eng yuqori tabiiy o‘sish 2023
-yilda (94,598
nafar), eng past ko‘rsatkich esa 20
11-yilda (59,298 nafar) qayd etildi. Ammo 2024-yilda tabiiy
o‘sishning kamayishi demografik o‘zgarishlarda yangi tendensiyalarning paydo bo‘lganini
ko‘rsatib, qo‘shimcha tadqiqotlarni talab qiladi. Xulosa qilib aytganda, Samarqand viloyatida
aholi sonining
sezilarli darajada oshishi kuzatilgan, ammo so‘nggi yillardagi tug‘ilish va o‘lim
ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar yangi demografik muammolar mavjudligini anglatadi.
Sog‘liqni saqlash tizimi har qanday mamlakatning ijtimoiy
-iqtisodiy rivojlanishining
muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida, jumladan, Samarqand
viloyatida ham tibbiyot infratuzilmasini rivojlantirish bo‘yicha qator islohotlar amalga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
35
oshirilmoqda. Ushbu tadqiqotda Samarqand viloyatining tibbiy xizmat ko‘rsatish
infratuzilmasining bugungi holati tahlil qilinadi. Samarqand viloyatida 2024-yil holatiga 41 ta
shifoxona, 16 ta ko‘p tarmoqli poliklinika, 70 ta oila poliklinikasi, 164 ta oila
shifokorlik punkti,
680 ta xususiy klinika, 7 ta davlat-
xususiy sheriklik loyihalari mavjud bo‘lib, ular aholiga keng
qamrovli tibbiy xizmatlar ko‘rsatmoqda.
Viloyatda sog‘liqni saqlash sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar aholini sifatli tibbiy
xizmat bilan ta’minlashni maqsad qilgan bo‘lib, Prezidentning tegishli qarorlari asosida tibbiyot
muassasalarining moddiy-texnik bazasi yaxshilanmoqda, zamonaviy asbob-uskunalar bilan
jihozlanish darajasi oshirilmoqda. Jumladan, onkologiya, kardiologiya va transplantatsiya
yo‘nalishlarida zamonaviy tibbiy texnologiyalar joriy etilib, yuqori texnologik jarrohlik
amaliyotlari hajmi sezilarli darajada oshgan.
Oxir-
oqibat, Samarqand viloyati aholisi orasida birlamchi kasallanish darajasi bo‘yicha
o‘tkazilgan tahlil hududlar bo‘yicha sezilarli tafovutlar mavjudligini ko‘rsatmoqda. Bu esa
epidemiologik holatning o‘zgarishi va sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligi bilan bog‘liq.
2016-
yilda viloyat bo‘yicha har 100 ming kishiga to‘g‘ri keladigan kasallanish soni o‘rtacha
78178,4 tani tashkil qilgan bo‘lsa, 2024
-
yilda ushbu ko‘rsatkich 68595,24 gacha pasaygan.
Shu
bilan birga, ayrim hududlarda kasallanish darajas
i sezilarli o‘sish yoki kamayish
tendensiyalarini ko‘rsatmoqda. Masalan, Samarqand tumanida 2016
-yilda 54876,0 tani tashkil
qilgan kasallanish soni 2024-
yilda 48863,63 gacha pasaygan bo‘lsa, Oqdaryo tumanida 2023
-
yilda 29866,19 bo‘lgan ko‘rsatkich 2024
-yil
da 105717,8 gacha ko‘tarilgan.
Shuningdek, Qo‘shrabot tumanida juda keskin o‘zgarish kuzatilgan bo‘lib, 2024
-yilda
kasallanish darajasi 362729,2 ga yetgan. Ushbu raqamlarning bu qadar o‘zgarishi turli omillar,
jumladan, tibbiy xizmat ko‘rsatish imkoniyatlarining kengayishi, kasalliklarn
i aniqlash va
diagnostika usullarining yaxshilanishi hamda ekologik va ijtimoiy omillar bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin. Ayrim hududlarda esa kasallanish darajasi nisbatan barqaror qolgan, bu esa sog‘liqni
saqlash tizimining samaradorligini saqlab qolish yok
i muayyan hududiy omillar ta’sirida bo‘lish
ehtimolini ko‘rsatadi.
F
ikrimizcha, aholining kasallanish darajasining o‘zgarishiga bir necha omillar sabab
bo‘lmoqda. Jumladan, aholining qarish jarayoni, diagnostika usullarining takomillashishi,
kasalliklarning oldini olish va davolash tizimining yetarlicha samarali ishlamasligi va umumiy
sog‘liq holatining yomonlashuvi asosiy omillar sifatida ta’kidlamoqdamiz. Misol uchun,
sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirishga qaratilgan milliy dasturlar doirasida o‘tkazilgan tibbiy
ko‘riklar natijasida ilgari aniqlanmagan kasalliklar s
oni ortgan. Shu bilan birga, haqiqatda tibbiy
yordamga muhtoj bo‘lgan kasallanish holatlari ro‘yxatga olinayotgan kasallanish holatlaridan
ancha yuqori bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, aholining muayyan qismi uchun tibbiy xizmatlarning,
xususan, birlamchi tibbiy-
sanitariya yordami ko‘rsatish imkoniyatlarining cheklanganligi
ushbu tafovutning yanada ortishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib, Samarqand viloyatida amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida mahalliy
sog‘liqni saqlash tizimida ijobiy hamda salbiy tendensiyalar mavjudligi yaqqol namoyon bo‘ldi.
Ijobiy jihatlar qatoriga umumiy kasallanish darajasining nisbatan kamayishi
, aholi o‘lim
ko‘rsatkichlarining pasayishi va tug‘ilish darajasining ortishi kiradi, bularning barchasi
umumiy aholi sonining tabiiy o‘sishiga olib kelmoqda. Ammo shu bilan birga, sog‘liqni saqlash
sohasida bir qator jiddiy muammolar ham mavjud. Xususan, yurak-qon tomir kasalliklari,
onkologik kasalliklar kabi o‘limga sabab bo‘luvchi asosiy kasalliklarning ko‘payib borishi
tashvish uyg‘otmoqda. Shuningdek, suyak
-
mushak tizimi va biriktiruvchi to‘qimalarning
patologiyasi bilan bog‘liq kasalliklar hamda homiladorlik, tug‘ish va tug‘ruqdan keyingi davr
bilan bog‘liq asoratlarning ko‘payishi natijasida aholining nogironlik darajasi ortmoqda.
Bundan tashqari, bolalar orasida kasallanish, nogironlik va o‘lim ko‘rsatkichlarining o‘sishi
jiddiy xavotir uyg‘otmoqda.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
36
2-jadval
Samarqand viloyat aholisining birlamchi kasallanish soni, har 100 ming kishiga
Hududlar
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
1
Samarqand sh
128476,6
113253,6
127270,6
105794,2
83251,1
96927,0
117740,7
117985,9
115179,5
2
Kattaqoʻrgʻon sh
78466,4
67632,8
59422,7
56172,8
47491,7
41519,3
150285,6
46678,85
37902,4
3
Oqdaryo
93369,0
70399,6
57614,0
45192,6
65703,8
84648,6
66088,0
29866,19
105717,8
4
Bulungʻur
68981,4
52446,4
63050,4
52306,1
35227,7
50813,4
29055,0
62779,22
64253,74
5
Jomboy
61987,8
48434,1
58043,3
51381,1
38053,9
68237,6
50572,4
60680,36
49953,3
6
Ishtixon
54671,0
56969,7
54469,5
51464,4
45817,6
52061,5
47861,1
45997,32
31895,02
7
Kattaqoʻrgʻon
40183,6
39859,0
43176,1
60112,4
43805,6
49861,2
48940,9
54711,02
55676,47
8
Qoʻshrabot
44193,1
13402,6
55842,0
47964,3
35815,4
39360,3
11845,6
49390,78
362729,2
9
Narpay
52266,1
54150,3
51600,0
48677,8
41395,4
52088,3
58522,0
54743,25
34490,93
10
Payariq
82297,2
53411,0
79554,7
36737,8
38467,8
48133,5
51214,7
46964,53
31427,25
11
Pastdargʻom
34328,7
35956,9
39335,9
54261,8
43722,9
53524,4
33981,7
50922,21
21431,76
12
Paxtachi
66592,4
54691,6
58251,1
59712,2
45166,8
52601,0
40966,0
5944,642
124623,5
13
Samarqand
54876,0
57179,7
54666,2
54431,5
41614,8
51605,2
48753,7
51767,45
48863,63
14
Nurobod
40741,6
55950,0
47462,8
48812,0
36499,5
56453,4
35205,7
38109,9
123539,6
15
Urgut
139901,9
119428,1
106823,4
84584,3
78855,2
84993,8
81751,9
67811,66
16543,76
16
Tayloq
56924,5
71882,1
56908,8
26811,6
36697,1
51913,9
41801,8
45271,93
63352,77
Viloyat boʻyicha jami
78178,4
69152,2
71759,7
59902,3
52804,7
63873,2
61763,5
59825,8
68595,24
Manba:
stat.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
37
Samarqand viloyati sog‘liqni saqlash tizimini har tomonlama baholash maqsadida tizimga
ta’sir etuvchi makro
-
omillarni o‘rganish uchun
PEST tahlil
o‘tkazildi.
3-jadval
Samarqand viloyat sog’liqni saqlash tizimining PEST tahlili
Omil
Ta’sir
Omil
Ta’sir
Siyosiy omillar (Political):
Iqtisodiy omillar (Economic):
Hukumat tomonidan sog‘liqni
saqlashni rivojlantirish bo‘yicha
qabul qilingan farmon va qarorlar
viloyat tizimiga bevosita ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Davlat siyosiy irodasi
tufayli soha ustuvor yo‘nalish deb
e’lon qilingan va zarur islohotlar
amalga oshirilmoqda.
5
Moliyalashtirish tizimining
murakkabligi:
Sog‘liqni saqlash
iqtisodiyoti hali ham murakkab
bo‘lib, ko‘p qavatli byudjet tizimi va
bir nechta manbalarni o‘z ichiga
oladi. Davlat byudjeti ulushi yuqori
bo‘lib qolmoqda, bu esa iqtisodiy
yukning asosan davlat zimmasida
ekanini ko‘rsatadi.
4
Davlat-xususiy sheriklikni
rivojlantirish strategiyalari
yuqori
siyosiy darajada qo‘llab-
quvvatlanmoqda. Bu xususiy
sektorning huquqiy va iqtisodiy
muhitini yaxshilash, sheriklik
loyihalarini tasdiqlash va himoya
qilish kabi choralarni o‘z ichiga oladi.
4
Xususiy sektor ulushining ortishi:
Bozor iqtisodiyoti sharoitida xususiy
tibbiyotning ulushi asta-sekin
oshmoqda. Xususiy klinikalar va
dorixonalarning ko‘payishi sog‘liqni
saqlashga ajratiladigan umumiy
xarajatlar tuzilmasini o‘zgartirishi,
ya’ni aholining cho‘ntak xarajatlari va
sug‘urta tizimi ahamiyatini oshirishi
mumkin.
4
Ijtimoiy omillar (Social):
Texnologik omillar (Technological)
Demografik o‘sish:
Aholi sonining
o‘sishi va urbanizatsiya natijasida
tibbiy xizmatlarga bo‘lgan talab
doimiy ravishda oshib bormoqda. Bu
yangi poliklinikalar va shifoxonalar
ochishni, mavjudlarini kengaytirishni
talab qiladi.
5
Innovatsion tibbiy texnologiyalar:
Mamlakat bo‘ylab, shu jumladan
Samarqand viloyatida ham,
innovatsion tibbiy texnologiyalarni
joriy etish rejalari ishlab chiqilgan.
Yangi davolash usullari, yuqori
texnologiyali jarrohlik amaliyotlari va
diagnostikaning ilg‘or usullari
bosqichma-bosqich amaliyotga tatbiq
etilmoqda.
5
Sog‘lom turmush tarzini targ‘ib
qilish:
Oxirgi yillarda davlat va
jamoat tashkilotlari tomonidan aholi
orasida sog‘lom turmush tarzini
targ‘ib qilish kuchaygan. Ijtimoiy
dasturlar doirasida profilaktika
chora-tadbirlari, emlash
kampaniyalari va jismoniy faollikni
oshirishga qaratilgan tashabbuslar
amalga oshirilmoqda. Bu omil uzoq
muddatda aholining sog‘lomligiga
ijobiy ta’sir qilib, sog‘liqni saqlash
tizimiga tushadigan yukni
kamaytirishi kutilmoqda.
4
Elektron sog‘liqni saqlash tizimi
rivojlanishi:
Axborot
texnologiyalarini tibbiyotga
integratsiya qilish jarayonlari davom
etmoqda. Elektron tibbiy kartalar,
masofaviy konsultatsiyalar
(telemeditsina) va sog‘liqni
saqlashning boshqa raqamli
yechimlari keng joriy etilmoqda. Bu
texnologiyalar tibbiy yordam
ko‘rsatish sifatini oshirish, ma’lumot
almashinuvi va tahlilini tezlashtirish
imkonini beradi.
5
Manba:
tahlillar asosida muallif tomonidan tuzilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
38
PEST tahlili asosida Samarqand viloyatida sog‘liqni saqlash sohasiga ta’sir qiluvchi
omillarni 1 (minimal ta’sir) dan 5 (maksimal ta’sir) gacha baho
landi. Hukumat tomonidan
sog‘liqni saqlashni rivojlantirish bo‘yicha farmon va qarorlarning qabul qilinishi va sohaning
ustuvor yo‘nalish deb e’lon qilinishi viloyat sog‘liqni saqlash tizimiga yuqori darajada ijobiy
ta’sir ko‘rsatmoqda. (
Ta’sir: 5
) Davlat-xususiy sheriklik (D
Х
Sh) strategiyalarining yuqori
darajada qo‘llab
-
quvvatlanishi sog‘liqni saqlash sektorining rivojlanishiga sezilarli turtki
bo‘lmoqda. Sektorning huquqiy va iqtisodiy muhiti
ni yaxshilash, D
ХSh loyihalarini qo‘llab
-
quvvatlash soha uchun muhim omil hisoblanadi (
Ta’sir: 4
). Sog‘liqni saqlash moliyalashtirish
tizimining murakkabligi hamda davlat byudjeti ulushining yuqoriligi iqtisodiy yukni asosan
davlat zimmasida saqlamoqda, bu esa moliyalashtirish mexanizmlarini yanada
takomillashtirish zarurligini ko‘rsatmoqda (
Ta’sir: 4
). Xususiy sektor ulushining ortishi va
xususiy klinikalarning ko‘payishi sog‘liqni saqlash xarajatlarining tuzilishini o‘zgartirib,
aholining cho‘ntak xarajatlari va sug‘urta tizimiga ehtiyojini oshirishda ahamiyatli omil
bo‘lmoqda (
Ta’sir: 4
). Demografik o‘sish va urbanizatsiya natijasida tibbiy xizmatlarga
talabning doimiy oshishi, yangi tibbiyot muassasalarining ochilishi va mavjudlarining
kengaytirish zaruratini tug‘dirmoqda (
Ta’sir: 5
). Aholi orasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib
qilishning kuchayishi va profilaktika chora-tadbirlarining amalga oshirilishi uzoq muddatda
sog‘liqni saqlash tizimiga tushadigan yukni kamaytirishi kutilmoqda (
Ta’sir: 4
). Innovatsion
tibbiy texnologiyalar, yuqori texnologiyali jarrohlik va diagnostika usullarining viloyat bo‘ylab
tatbiq etilishi davolash sifatini sezilarli darajada oshirmoqda (
Ta’sir: 5
). Elektron sog‘liqni
saqlash tizimining kengayishi, elektron tibbiy kartalar va telemeditsina kabi raqamli
yechimlarning keng joriy qilinishi ma’lumot almashinuvi va tahlilini tezlashtirib, xizmat
ko‘rsatish sifatini yaxshilamoqda (
Ta’sir: 5
).
Tahlil jarayonida
PEST tahlillar
yordamida tizimning hozirgi holati va rivojlanish
istiqbollari o
‘
rganilib, eng ustuvor tavsiyalarni quyidagicha jamlash mumkin:
•
Moliyaviy islohotlar va investitsiyalar:
Sog‘liqni saqlashni moliyalashtirish tizimini
isloh qilish, jumladan majburiy tibbiy sug‘urtani joriy etish, tarmoq
qa xususiy investitsiyalarni
faol jalb qilish va DXSh loyihalarini kengaytirish. Bu tizimning moliyaviy barqarorligini
ta’minlab, xizmatlar doirasi va sifatini oshirishga xizmat qiladi.
•
Inson resurslari salohiyatini oshirish:
Tibbiyot kadrlarini tayyorlash va malakasini
oshirish tizimini takomillashtirish, mutaxassislarni hududda ushlab qolish va chekka joylarga
jalb etish choralari. Yuqori malakali kadrlar barqaror jamlanmasisiz hech bir islohot samaraga
erishmaydi.
•
Infratuzilma va texnologiyalarni rivojlantirish:
Mavjud shifoxona va poliklinikalarni
modernizatsiya qilish, yangi tibbiy markazlar ochish, tibbiy asbob-uskunalarni yangilash.
Shuningdek, sog‘liqni saqlashga axborot texnologiyalari va innovatsion yechimlarni (elektron
sog‘liqni saqlash, telemeditsina, sun’iy intellekt) keng tatbiq etish. Bu nafaqat xizmat ko‘rsatish
sifati va tezkorligini oshiradi, balki uzoq muddatda tizim samaradorligini yuksaltiradi.
•
Profilaktika va sog‘lom turmush:
Kasalliklarning oldini olishga qaratilgan profilaktik
tadbirlarni kuchaytirish, aholining sog‘lom turmush tarziga rioya etishini rag‘batlantirish.
Profilaktikaga sarmoya kiritish uzoq muddatda katta iqtisodiy va ijtimoiy samara berishi,
ortiqcha xarajatlarning oldini olishi tahlillar bilan tasdiqlangan.
Xulosa va takliflar.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Samarqand viloyati sog‘liqni saqlash tizimini yanada
rivojlantirish uchun kompleks yondashuv va uzluksiz islohotlar zarur. Yuqoridagi tavsiyalarni
bosqichma-
bosqich amalga oshirish viloyat sog‘liqni saqlash tizimini yangi bo
sqichga olib
chiqishi kutilmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, aholi salomatligini mustahkamlash, umr ko‘rish
davomiyligini uzaytirish hamda ijtimoiy farovonlikni oshirish kabi yuksak maqsadlarga xizmat
qiladi. Viloyat tajribasi kelgusida mamlakatning boshqa hud
udlari uchun ham namuna bo‘lib,
sog‘liqni saqlash sohasida barqaror rivojlanishga erishishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
39
Adabiyotlar /Литература/References:
Farmon (2018) PF-5590-
сон
07.12.2018. O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash tizimini
tubdan takomillashtirish bo‘yicha kompleks chora
-
tadbirlar to‘g‘risida.
Farmon (2023) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023 yildagi PF
-158-son
Farmoniga ko’ra tasdiqlangan “O‘ZBEKISTON —
2030” strategiyasi.
Mirzayev Q.J., Pardayev M.Q. (2014)“Xizmatlar sohasi iqtisodiyoti”. O’quv qo’llanma. T.:
“IQTISOD
-
MOLIYA”.
Polyakov I.V. va boshqalar. (1996) Tibbiy sug'urta sharoitida tibbiy xizmatlar marketing.
Saratov.
Polyakova I.V. (2002) I. V. Polyakova's research works | Institute of Macromolecular
Compounds, Russian Academy of Sciences and other places.
Rajabov O'.D
. (2023)“
Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida tibbiy xizmatlar bozorini
takomillashtirish yo
‘
nalishlari
”
mavzusidagi dissertatsiya aftoreferati.
Vasilenko N.V. (2020) “Xizmatlar sohasi iqtisodiyoti”. Darslik. Moskva.
World Health Organization. (2024). WHO develops guidance to improve telemedicine
services. Retrieved from https://who.int/news/improve-telemedicine-services.
