Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
9
RAQAMLI FISKAL BOSHQARUVDA BARQARORLIK REYTINGINING METODOLOGIK
ASOSLARI VA AMALIY SAMARASINI BAHOLASH
Abdullayev Zafarbek
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0000-2685-5398
zafarbek.abdullayev555@gmail.com
Annotatsiya.
Mazkur maqolada tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini
aniqlash tartibi asosida ishlab chiqilgan baholash tizimining iqtisodiy, huquqiy va metodologik
asoslari tahlil qilinadi. Reyting mezonlari xalqaro reyting amaliyotlari bilan qiyosiy o‘rganiladi,
raqamli fiskal boshqaruv va soliq intizomi tamoyillari bilan
uyg‘unligi tahlil etiladi. Tizimdagi
amaliy muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqot
O‘zbekiston sharoitida fiskal islohotlar samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan nazariy va
amaliy tavsiyalarni o‘z ichi
ga oladi.
Kalit so‘zlar:
barqarorlik reytingi, fiskal boshqaruv, soliq intizomi, tadbirkorlik subyekti,
raqamli transformatsiya, baholash mezonlari, avtomatlashtirilgan platforma,
qo‘shilgan qiymat
solig‘i (QQS)
, aylanmadan olinadigan soliq (AOS), reyting metodologiyasi, fiskal islohot, xalqaro
reyting tizimlari.
М
E
Т
O
Д
O
Л
O
ГИЧ
EC
КИ
E OC
Н
O
ВЫ
И
ПР
A
КТИЧ
EC
К
A
Я
ЭФФ
E
КТИВН
OC
ТЬ
Р
E
ЙТИНГ
A
У
C
Т
O
ЙЧИВ
OC
ТИ
В
ЦИФР
O
В
O
М
ФИ
C
К
A
ЛЬН
O
М
УПР
A
ВЛ
E
НИИ
A
бдулл
ae
в
З
a
ф
a
рб
e
к
Ташкентский государственный экономический университет
A
нн
o
т
a
ция
.
В
c
т
a
ть
e
р
acc
м
a
трив
a
ют
c
я
эк
o
н
o
мич
ec
ки
e,
пр
a
в
o
вы
e
и
м
e
т
o
д
o
л
o
гич
ec
ки
e
oc
н
o
вы
c
и
c
т
e
мы
р
e
йтинг
a
у
c
т
o
йчив
oc
ти
c
убъ
e
кт
o
в
пр
e
дприним
a
т
e
ль
c
тв
a,
р
a
зр
a
б
o
т
a
нн
o
й
н
a oc
н
o
в
e
н
o
рм
a
тивных
д
o
кум
e
нт
o
в
Р
ec
публики
Узб
e
ки
c
т
a
н
.
П
o
к
a
з
a
т
e
ли
р
e
йтинг
a a
н
a
лизируют
c
я
в
c
р
a
вн
e
нии
c
м
e
ждун
a
р
o
дными
р
e
йтинг
a
ми
, a
т
a
кж
e c
т
o
чки
зр
e
ния
цифр
o
в
o
г
o
фи
c
к
a
льн
o
г
o
упр
a
вл
e
ния
и
н
a
л
o
г
o
в
o
й
ди
c
циплины
.
Выявл
e
ны
ключ
e
вы
e
пр
o
бл
e
мы
,
д
a
ны
пр
a
ктич
ec
ки
e
пр
e
дл
o
ж
e
ния
п
o
их
у
c
тр
a
н
e
нию
.
Р
a
б
o
т
a co
д
e
ржит
т
eo
р
e
тич
ec
ки
e
и
прикл
a
дны
e
выв
o
ды
,
н
a
пр
a
вл
e
нны
e
н
a
п
o
выш
e
ни
e
эфф
e
ктивн
oc
ти
фи
c
к
a
льных
р
e
ф
o
рм
в
c
тр
a
н
e.
Ключ
e
вы
e c
л
o
в
a:
р
e
йтинг
у
c
т
o
йчив
oc
ти
,
фи
c
к
a
льн
oe
упр
a
вл
e
ни
e,
н
a
л
o
г
o
в
a
я
ди
c
циплин
a, c
убъ
e
кты
пр
e
дприним
a
т
e
ль
c
тв
a,
цифр
o
в
a
я
тр
a
н
c
ф
o
рм
a
ция
, o
ц
e
н
o
чны
e
крит
e
рии
, a
вт
o
м
a
тизир
o
в
a
нн
a
я
пл
a
тф
o
рм
a,
НД
C,
н
a
л
o
г
c o
б
o
р
o
т
a,
м
e
т
o
д
o
л
o
гия
р
e
йтинг
a,
фи
c
к
a
льны
e
р
e
ф
o
рмы
,
м
e
ждун
a
р
o
дны
e
р
e
йтинг
o
вы
e c
и
c
т
e
мы
.
UO‘K:
336.225.673
IV SON - APREL, 2025
9-22
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
10
METHODOLOGICAL FOUNDATIONS AND PRACTICAL EFFECTIVENESS OF THE STABILITY
RATING IN DIGITAL FISCAL GOVERNANCE
Abdullayev Zafarbek
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article analyzes the economic, legal, and methodological foundations of the
business entity stability rating system developed under Uzbekistan’s regulatory framework. The
rating indicators are reviewed in comparison with international practices and evaluated in the
context of digital fiscal governance and tax discipline. Practical challenges in the system are
identified, and improvement recommendations are proposed. The study provides theoretical
insights and policy suggestions aimed at enhancing the effectiveness of fiscal reforms in
Uzbekistan.
Keywords:
stability rating, fiscal governance, tax discipline, entrepreneurial entities, digital
transformation, assessment indicators, automated platform, VAT, turnover tax, rating
methodology, fiscal reforms, international rating systems.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida tadbirkorlik subyektlarining fiskal intizomi, soliq
shaffofligi va
institutsional barqarorligini oshirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirish, raqamli
transformatsiyani jadallashtirish va ishonchga asoslangan davlat
–
biznes munosabatlarini
shakllantirishga qaratilgan innovatsion yondashuvlar joriy etilmoqda. Ayniqsa, soliq intizomini
raqamli indikatorlar asosida baholovchi, real vaqt rejimida avtomatlashtirilgan tahlillarni
amalga oshiruvchi “Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi” tizimi innovatsion fiskal
boshqaruv mexanizmi sifatida shakllantirildi (Mirziyoyev, 2024; Aripov, 2024). 2024-yil 23-
yanvardagi PQ-39-sonli Prezident qarori va Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 30-yanvardagi
55-son qaroriga asosan mazkur tizim normativ-huquqiy va metodologik asosda joriy etildi.
Mazkur reyting tizimi yuridik shaxslarning iqtisodiy samaradorligi, soliq intizomi,
moliyaviy shaffofligi, raqamli infratuzilmaga integratsiyalashuvi va ijtimoiy mas’uliyat
ko‘rsatkichlarini zamonaviy avtomatlashtirilgan elektron platforma orqali tizimli b
aholashni
amalga oshiradi. Ushbu baholash natijalari selektiv fiskal rag‘batlantirish, soliq va kredit
imtiyozlarini manzilli taqsimlash, budjet resurslarini samarali yo‘naltirishda strategik axborot
vositasi sifatida xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, reyting tizimi davlat
–xususiy sektor o‘rtasida
o‘zaro ishonch muhitini mustahkamlash, iqtisodiy xulq
-atvorni tartibga soluvchi normativ
mexanizmni shakllantirish hamda soliq siyosatini riskga asoslangan differensial yondashuv
asosida olib borish imkoniyatini yaratadi.
Ushbu maqolada reyting tizimining shakllanishi, huquqiy, nazariy va metodologik
asoslari, baholash mezonlarining tasnifi, ularning raqamli tahlil mexanizmlari, shuningdek
reyting tizimining fiskal boshqaruvdagi amaliy o‘rni chuqur yoritiladi. Metodologik
yondashuvda xalqaro reyting tizimlari (S&P, ESG, Doing Business) bilan taqqoslama tahlillar,
shuningdek milliy reyting mezonlari bo‘yicha diagnostik baholash usullari keltiriladi. Muallif
tomonidan ishlab chiqilgan takomillashtirish takliflari, algoritmik baholash, axborot
texnologiyalariga asoslangan monitoring va reyting natijalarini iqtisodiy siyosatda qo‘llash
yo‘nalishlari orqali milliy tizim samaradorligini oshirishning nazariy va amaliy asoslari bayon
qilinadi.
Adabiyotlar sharhi.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi tizimi bo‘yicha adabiyotlar sharhi
ushbu sohadagi ilmiy, metodologik va amaliy yondashuvlarni tizimli tahlil qilishga qaratilgan
bo‘lib, reyting tizimining
shakllanishi, baholash mezonlari, xalqaro tajribalar bilan qiyoslanishi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
11
hamda mavjud ilmiy qarashlar asosida takomillashtirish imkoniyatlarini aniqlashga xizmat
qiladi. Sharhda asosiy e’tibor so‘nggi yillarda chop etilgan zamonaviy ilmiy maqolalar, rasmiy
hujjatlar va reyting tizimiga oid metodologik manbalarning tanqidiy tahliliga qaratiladi.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi tizimi O‘zbekiston Respublikasida
2024-yil 23-yanvardagi PQ-39-son Prezident qarori va 2024-yil 30-yanvardagi 55-son Vazirlar
Mahkamasi qarori asosida joriy etildi. Mazkur huquqiy hujjatlar ushbu tizimning institutsional
shakllanishini belgilab berib, reyting mezonlari, baholash indikatorlari, ularning tartibli e’lon
qilinishi, reyting natijalarining ochiqligi (Mirziyoyev, 2024; Aripov, 2024) va davlat soliq
siyosatiga integratsiyalashuvini huquqiy jihatdan mustahkamlab berdi. Tizimning huquqiy
bazasi raqamli fiskal boshqaruvga asoslangan yondashuvlar, real vaqtli monitoring,
avtomatlashtirilgan tahlil, soliq xavflarini baholash va selektiv rag‘batlantirish tamoyillarini
amaliyotga tatbiq etish imkonini beradi. Shu orqali reyting tizimi nafaqat tartibga soluvchi
vosita, balki fiskal intizomni kuchaytiruvchi strategik mexanizm sifatida qaralmoqda.
Nurmatov
tomonidan olib borilgan tadqiqotda (Nurmatov, 2024) reyting tizimining
xorijiy tajribalar bilan solishtirilgan tahlili berilgan bo‘lib, u mazkur tizimni baholashda
ishlatiladigan indikatorlar, vazn koeffitsientlari va avtomatlashtirilgan algoritmlar asosida
ishlash prinsiplariga to‘htalgan. Muallif soliq va moliyaviy ko‘rsatkichlarni integratsiyalash va
baholash mexanizmlarini nazariy jihatdan yondashgan.
Yakshiboeva
tomonidan olib borilgan tadqiqotda esa (Yakshiboeva, 2024) reyting
tizimini shakllantirishda foydalaniladigan zamonaviy yondashuvlar, xususan moliyaviy
turg‘unlik, iqtisodiy samaradorlik, raqamlashtirish darajasi va ijtimoiy mas’uliyat
ko‘rsatkichlarga to’htalgan. Muallif bu ko‘rsatkichlarning har biri uchun qo‘llaniladigan
metodik yondashuvlarni ko‘rib chiqqan. Ushbu yondashuvlar reyting tizimining ilmiy
-nazariy
bazasini mustahkamlash bilan birga, amaliy qo‘llanilishini yanada aniq va samarali
qilishga
xizmat qiladi.
Davranovning
tadqiqotida (Davranov, 2024) reyting tizimining real sektor va fiskal
boshqaruvdagi amaliy imkoniyatlari tahlil qilingan. Xususan, tadbirkorlik subyektlari
faoliyatini baholash orqali soliq risklarini aniqlash, yashirin iqtisodiyotni qisqartirish va budjet
daromadlarining barqarorligini ta'minlash mexanizmlarini asoslab bergan. Muallifning
yondashuvi reyting tizimini nafaqat nazariy baholash vositasi, balki fiskal siyosatning operativ
boshqaruv instrumenti sifatida qarash imkonini beradi.
Reyting tizimi tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy va fiskal intizomini tizimli tahlil
qilish orqali ularning moliyaviy shaffofligini oshirish, soliqqa oid risklarni oldindan aniqlash va
yashirin iqtisodiy faoliyat hajmini qisqartirishga xizmat qiladi. Mazkur tizim selektiv nazorat
choralarini belgilash, soliq yukini adolatli taqsimlash va raqamli iqtisodiyotni shakllantirishda
muhim metodologik vosita sifatida qaralmoqda. Reyting baholari asosida subyektlarga
differensial soliq yondashuvi, kredit imtiyo
zlari, grantlar va boshqa fiskal rag‘batlantirish
mexanizmlari taqdim etilishi nazarda tutilgan bo‘lib, bu holat milliy iqtisodiy xavfsizlikni
ta'minlash va tadbirkorlik muhitini sog‘lomlashtirishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy global iqtisodiyotda moliyaviy barqarorlik, kreditga layoqatlilik va
institutsional ishonchlilik darajalarini baholashda xalqaro reyting tizimlari muhim vosita
sifatida e’tirof etiladi. Turli mamlakatlar va kompaniyalar reyting baholari orqali in
vestorlar,
moliyaviy tashkilotlar va xalqaro institutlar e’tiborini jalb qilish, kredit resurslariga kirish
imkoniyatlarini kengaytirish hamda iqtisodiy islohotlar samaradorligini namoyon etishga
intiladilar. Quyida eng muhim va keng qo‘llaniladigan reytin
g tizimlarining nazariy va
metodologik asoslari tahlil qilinadi.
S&P Global Ratings
—
xalqaro miqyosda eng nufuzli reyting agentliklaridan biri bo‘lib, u
davlatlar va korporatsiyalarning kreditga layoqatliligi, moliyaviy barqarorligi, byudjet intizomi
va qarzlarni boshqarish salohiyatini aniqlovchi kompleks tahlillarni amalga oshiradi. Uning
reyting metodologiyasi makroiqtisodiy barqarorlik, fiskal siyosat samaradorligi, tashqi balans,
suveren risklar, institutsional salohiyat va soliq-
huquqiy muhit kabi ko‘rsatkichlarga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
12
asoslanadi. Ayniqsa, soliq intizomi va fiskal barqarorlik indikatorlari reyting bahosini
shakllantirishda strategik ahamiyat kasb etadi. S&P reytinglari davlatning moliyaviy obro‘sini
aniqlash, investorlar ishonchini oshirish (S&P Global Ratings, 2023) va kredit resurslariga
bo‘lgan kirish imkoniyatini belgilashda hal qiluvchi o‘rin tutadi.
ESG reyting tizimi (Environmental, Social, Governance)
—
korxona yoki davlatlarning
ekologik barqarorlik, ijtimoiy mas’uliyat va boshqaruv tizimining sifat darajasini aniqlovchi
kompleks baholash tizimidir (Louche & Hebb, 2017). Ushbu model atrof-
muhitga salbiy ta’sirni
kamaytirish, energiya samaradorligi, chiqindilarni boshqarish, mehnat sharoitlari, inson
huquqlarini hurmat qilish, boshqaruvdagi shaffoflik va korrupsiyaga qarshi mexanizmlarning
mavjudligi kabi ko‘rsatkichlarga a
soslanadi. ESG reytinglari korporativ barqarorlik va uzoq
muddatli investitsiyaviy jozibadorlikni aniqlashda xalqaro moliyaviy institutlar tomonidan
keng qo‘llaniladi.
Doing Business
—
Jahon banki tomonidan ishlab chiqilgan ushbu reyting
tizimi mamlakatlarda tadbirkorlik faoliyatining qanchalik qulay va xavfsiz amalga oshirilishini
baholaydi
(World Bank, 2020; 2024).
Reyting biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish, litsenziyalash,
soliqqa tortish, mulk huquqlari, shartnomalarni tuzish va ijro etish, elektr tarmoqlariga ulanish,
kredit olish imkoniyati, investorlar huquqlarini himoya qilish va tashqi savdo tartiboti kabi 10
dan ortiq indikatorlar asosida shakllanadi. 2024-yildan boshlab, bu reyting tizimi yangilangan
“Business Ready” modeli bilan almashtirilib, tartibga solish muhitining zamonav
iy va kompleks
bahosini taqdim etishga qaratilgan. Ushbu yondashuv mamlakatlarning biznes yuritishdagi
institutsional qulayliklari va tartibga solish islohotlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, mazkur adabiyotlar sharhi O‘zbekiston reyting tizimining
xalqaro standartlar bilan metodologik uyg‘unligi, ularning kontseptual asoslari bilan mosligi
hamda mahalliy iqtisodiy, huquqiy va institutsional sharoitlarga qanchalik darajada
moslashtirilganini har tomonlama ochib beradi. Tahlillar reyting indikatorlari, baholash
algoritmlari va raqamli platformalarning qo‘llanilish darajasi orqali nafaqat nazariy
konsepsiyalarni, balki amaliy natijalarni ham yoritadi. Shu bilan birga, adabiyotlar asosida
tizimni takomillashtirish, zamonaviy yondashuvlar va ilg‘or xorijiy tajribalarni integratsiya
qilish bo‘yicha muhim ilmiy
-amaliy xulosalar chiqarish imkonini beradi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotda tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi tizimini tahlil qilish
va baholashda kompleks yondashuv asosida ilmiy-uslubiy asoslar ishlab chiqildi. Tadqiqot
metodologiyasi reyting tizimining shakllanishi, baholash mezonlari va ularning amaliy
qo‘llanilishi bilan bog‘liq bo‘lgan nazariy, huquqiy va statistik jihatlarni qamrab oladi.
Tadqiqot yondashuvi sifatida deskriptiv (tasviriy) va analitik usullar, shuningdek xalqaro
tajriba asosida qiyosiy tahlil usuli qo‘llanildi. Reyting indikatorlari tahlili uchun diagnostik
baholash, ularning algoritmik asosda ishlash mexanizmlari, shuningdek, avtomatlashtirilgan
platforma orqali shakllantirilgan ma’lumotlar asosida raqamli monitoring yondashuvi tatbiq
etildi. Tadqiqot jarayonida milliy normativ-
huquqiy hujjatlar, Davlat soliq qo‘mitasi axborot
platformasi, reyting mezonlari bo‘yicha amaliy slaydlar va statistik ma’lumotlar asosiy axborot
manbasi sifatida foydalanildi.
Tadqiqotda yuridik shaxslarning iqtisodiy samaradorligi, fiskal intizomi, raqamli hisobot
yuritish madaniyati va ijtimoiy mas’uliyatini ifodalovchi 23 ta reyting mezoni tahlil qilindi.
Ushbu mezonlar umumiy, kamaytiruvchi va rag‘batlantiruvchi ko‘rsatkichl
arga ajratilgan holda
baholandi. Har bir indikatorning baholash algoritmi, ball berish mezoni va davriyligi alohida
ko‘rib chiqildi. Shuningdek, amaliy holatlar asosida ayrim subyektlar faoliyatidagi reyting
ballarining shakllanishi va unga ta’sir etuvchi
omillar misollar bilan tahlil qilindi.
Tanlanma sifatida 2023
–
2024-
yillar oralig‘ida reyting baholari aniqlangan yuridik
shaxslar ichidan turli reyting darajalariga (AAA
–D) ega bo‘lgan 30 dan ortiq subyektlar
maqsadli tanlab olindi. Baholashda faoliyat muddati, soliq intizomi, EHFlar bilan ishlash
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
13
ko‘lami, ish haqi fondi, xodimlar soni, moliyaviy barqarorlik kabi mezonlar asosida reytingga
ta’sir qiluvchi real omillar ko‘rib chiqildi.
Metodologik yondashuvning ishonchliligi va aniqligi reyting tizimidagi indikatorlar
orasidagi uzviy bog‘liqlik, ularning iqtisodiy va soliq
-huquqiy mazmuni bilan asoslandi. Reyting
tizimining avtomatlashtirilganligi, inson omilining cheklanishi va real vaqt rejimidagi baholash
imkoniyatlari natijalarning obyektivligini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Shu orqali reyting
natijalari nafaqat fiskal boshqaruv, balki selektiv soliq siyosati, kredit siyosati va moliyaviy
monitoringda ishonchli axborot manbasi sifatida foydalanilmoqda.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Reyting tizimi huquqiy-me'yoriy hujjatlar, xalqaro reytinglash tajribasi va raqamli
baholash vositalariga tayangan holda shakllantirilgan. Tizim 23 ta mezondan iborat bo‘lib, ular
uch toifaga
bo‘linadi:
umumiy ko‘rsatkichlar, ballarni kamaytiruvchi ko‘rsatkichlar, va
qo‘shimcha ball beruvchi rag‘batlantiruvchi ko‘rsatkichlar
. Har bir ko‘rsatkichning
aniqlangan baholash algoritmi, vazn koeffitsienti va baholash davri mavjud.
Baholash jarayoni 100 ballik shkalaga asoslanib, avtomatlashtirilgan elektron platforma
orqali real vaqt rejimida amalga oshiriladi. Platforma yuridik shaxslar faoliyatiga oid soliq,
moliyaviy, mehnat va raqamli hujjat aylanishi bo‘yicha ma’lumotlarni inte
gratsiyalashgan tahlil
asosida baholab, subyekt reytingini avtomatik aniqlaydi. Bu esa inson omilini cheklab,
ob’ektivlik va shaffoflikni ta’minlaydi.
Shuningdek, reytingning muhim xususiyatlaridan biri u soliq ma’muriyatchiligini
differensiallashtirish, fiskal intizomni kuchaytirish, ijtimoiy mas’uliyatni rag‘batlantirish va
iqtisodiy faollikni soliq yuki asosida baholash imkonini beradi. Tizimning metodologiyasi
xalqaro mezonlar (S&P, Doing Business, ESG) bilan uyg‘unlashtirilgan bo‘lib, mahalliy iqtisodiy
sharoitlarga moslashtirilgan.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini shakllantirishda eng muhim
komponentlardan biri bu
umumiy ko‘rsatkichlar
dir
. Mazkur ko‘rsatkichlar yuridik shaxsning
moliyaviy barqarorligi, fiskal intizomi, operatsion samaradorligi va infratuzilma asoslari kabi
holatlarni baholash imkonini beradi (1-rasm).
1-rasm.
Reytingdagi umumiy ko‘rsatkichlarning nisbiy og‘irligi.
Yuqoridagi diagrammada tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini aniqlashda
umumiy
ko‘rsatkichlarning
nisbiy og‘irligi tasvirlangan. Unda, s
oliq intizomi va EBITDA
rentabellik
mezonlari eng yuqori og‘irlikka ega bo‘lib, ular tadbirkorning fiskal tartib
-intizomi
va moliyaviy barqarorligini ifodalaydi. Faoliyat davomiyligi va
ish haqi jamg‘armasi
ko‘rsatkichlari operatsion tarix va ijtimoiy javobgarlikni o‘lchaydi.
Yer/mulk, EHFlar orqali
realizatsiya, kamchiliklarni bartaraf etishda ichki infratuzilma, raqamli tartib va huquqiy
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
14
muomala madaniyatining indikatorlari sifatida baholanadi.
Quyida har bir mezon bo‘yicha tahlil
keltiriladi.
Faoliyat davomiyligi.
Yuridik shaxsning davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan sanasidan boshlab
faoliyat yuritgan yillari soni uning biznes hayot sikli va moliyaviy barqarorligini aniqlashda
asosiy omillardan biri hisoblanadi. Bu mezon kompaniyaning bozor iqtisodiyoti sharoitida vaqt
sinovidan o‘tganligini, faoliyatni davom ettirish salohiyatini hamda operatsion risklar
darajasini kamaytirish qobiliyatini ifodalaydi. Ilmiy adabiyotlarda bu omil Gibrat qonuni va
Hayot sikli nazariyasi
(OECD, 2021)
asosida qaraladi, ya'ni yirikroq va uzoq faoliyat yuritgan
firmalar odatda pastroq o‘sish sur’atiga ega bo‘lsada, ular barqarorlik nuqtai nazaridan
yuqoriroq baholanadi. Shu bois bu indikator reyting baholashda yuqori og‘irlikka ega
komponent sifatida ko‘riladi.
EBITDA rentabellik.
Bu ko‘rsatkich korxonaning asosiy faoliyati natijasida yaratilgan
iqtisodiy samaradorlikni aniqlashda foydalaniladi.
EBITDA (Earnings Before Interest, Taxes,
Depreciation and Amortization ya’ni foiz, soliq, amortizatsiya va eskirishdan oldingi daromad)
kompaniyaning moliyaviy natijalarini xarajatlarning o‘zgaruvchan ta’sirisiz baholash imkonini
beradi.
Rentabellik darajasi EBITDA ning sof tushumga nisbati sifatida hisoblanadi
(EBITDA
margin = EBITDA / daromad × 100%).
Ushbu indikator kompaniya moliyaviy barqarorligining,
qarzlarni qoplash salohiyatining, investitsion jozibadorligining hamda ichki operatsion
samaradorlikning nisbiy o‘lchovi bo‘lib xizmat qiladi. Amaliy jihatdan, bu ko‘rsatkich bozor
sharoitlarida sohavi
y o‘rtacha qiymat bilan qiyoslab baholanadi, bu esa uni reyting baholashda
obyektiv indikatorga aylantiradi.
Yer va mulk.
Ushbu mezon tadbirkorlik subyektining ishlab chiqarish yoki xizmat
ko‘rsatish faoliyatini yuritish uchun asosiy infratuzilma resurslariga ega ekanligini ifodalaydi.
Yer uchastkalari va ko‘chmas mulk ob’ektlarining mavjudligi kompaniyaning doimiy
manzilgoh
da faoliyat olib borishini, investitsiyaviy asosga ega bo‘lgan mol
-mulk resurslarini
shakllantirganligini va kredit olishda garov salohiyatini oshirish imkoniyatlarini bildiradi. Ilmiy
nuqtai nazardan qaralganda, bu ko‘rsatkich kompaniyaning uz
oq muddatli operatsion sarmoya
modeliga ega ekanligini, ijaraga asoslangan modellardan farqli ravishda ko‘proq kapital asosli
faoliyat olib borishini bildiradi. Amaliyotda esa, ko‘chmas mulkka egalik qilish yoki uzoq
muddatli ijarasi mavjud bo‘lmagan kompaniyalarda soliqqa oid xavf ko‘rsatkichlari yuqoriroq
bo‘ladi, chunki ularning joylashuvi, barqarorlik va nazorat qilish darajasi past bo‘ladi. Shu bois,
reytingda ushbu mezon muhim ahamiyat kasb etadi va soliqqa oid shaffoflikka bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Ish haqi jamg‘armasi.
Bu indikator korxona tomonidan xodimlarga to‘lanayotgan
umumiy mehnat haqi fondining miqdori orqali bandlikning rasmiy darajasini va yashirin
iqtisodiyotga qarshi kurash holatini ifodalaydi. Ilmiy nuqtai nazardan, ish haqi jamg‘armasining
o‘sishi xodimlar
soni va ularning mehnatiga adolatli kompensatsiya berilishini bildiradi, bu esa
ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy inklyuzivlikni ta’minlovchi omil sifatida ko‘riladi. Reyting
tizimida bu mezon O‘zbekiston bo‘yicha MHTEK (mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdori)
asosida mintaqaviy va sohaviy o‘rtacha ko‘rsatkichlarga nisbatan baholanadi. Shuningdek, bu
mezon korxonaning soliqqa tortish bazasidagi ochiqligini, ishchi kuchi bozoridagi qonuniy
ishtirokini va formallashtirilgan ish joylari
ni ko‘rsatadi. Amaliy jihatdan, sun’iy oshirilgan ish
haqi fondi orqali reyting ballarini olish ehtimolini kamaytirish maqsadida tizimga dinamik
kuzatuv va o‘sish barqarorligini baholovchi mexanizmlar joriy etilishi tavsiya etiladi.
Soliq intizomi
. Yuridik shaxsning davlat tomonidan belgilangan soliqqa oid
majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘liq bajarayotganligini baholashga xizmat qiladi. Soliq intizomi
ikki asosiy tarkibiy elementdan iborat: birinchidan, soliq hisobotlarini qonunchilikda
belgilangan muddatlarda topshirish va ikkinchidan hisoblangan soliq summalarini belgilangan
muddatlarda to‘lash. Ilmiy adabiyotlarda soliq intizomi soliq to‘lovchilarning fiskal qonunlarga
bo‘ysunuvchanligi darajasini o‘lchovchi indikator sifatida qar
aladi va u fiskal siyosat
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
15
samaradorligini aniqlovchi asosiy omil hisoblanadi. Amaliy jihatdan, yuqori soliq intizomi
davlat budjeti daromadlarining barqarorligini ta’minlaydi, soliq organlarining operativ
ma’lumotlar bazasini to‘liq va yangilangan holatda saqlash imkonini yaratadi.
Shu bois, reyting
tizimida ushbu ko‘rsatkich 10 ballik baholash mezoniga ega bo‘lib, u obyektiv baholashda
muhim ustuvorlikka ega komponent sanaladi.
EHFlar orqali xarid va realizatsiya
. Ushbu mezon tadbirkorlik subyektining xo‘jalik
operatsiyalarida elektron hujjat aylanishi (EHF) vositalaridan qanday darajada
foydalanayotganini va ushbu vositalar orqali hujjatlashtirilgan xaridlarning realizatsiya bilan
uyg‘unligini baholaydi. Ilmiy nazariyada bu ko‘rsatkich raqamli fiskal intizom, soliq shaffofligi
va kontragentlar bilan bo‘ladigan operatsiyalarning qonuniyligini ta’minlovchi mexanizm
sifatida e’tirof etiladi. EHFlarning to‘liq va o‘z vaqtida rasmiylashtirilishi soliq organlariga
avtomatlashtirilgan monitoring olib borish imkonini beradi, bu esa noqonuniy savdo, tushumni
yashirish va soxta korxonalardan foydalanish holatlarini aniqlashda muhim vositadir. Amaliy
jihatdan, xarid qilingan tovarlarning keyinchalik realizatsiya qilinganligi bo‘yicha foizli nisbat
aniqlanadi. 70% va undan ortiq realizatsiya qilinmagan tovarlar bo‘yicha reyting ballari
kamaytiriladi, chunki bu holat ichki iste'molni sun’iy shishi
rish, zaxiralarni yashirish yoki soxta
operatsiyalarni amalga oshirish ehtimolini bildiradi. Shu boisdan, EHF mezoni reyting tizimida
yuqori og‘irlikka ega ko‘rsatkich sifatida baholanadi.
Kamchiliklarni bartaraf etish
. Bu ko‘rsatkich soliq organlari tomonidan aniqlangan
kamchiliklarga nisbatan tadbirkorlik subyekti tomonidan ko‘rsatilgan reaksiyaning sifati va
tezligini o‘lchaydi. Ilmiy nazariy jihatdan, bu indikator institutsional bo‘ysunuvchanlik va fiskal
javobgarlik darajasini ifodalaydi. Kamchiliklarning ixtiyoriy ravishda, belgilangan muddatlarda
va to‘liq bartaraf etilishi soliq
-
huquqiy muhitda subyektning ishonchliligini ko‘rsatadi. Amaliy
jihatdan, bu ko‘rsatkich soliq organlarining
axborot tizimlari orqali aniqlangan holatlarning
tahlili natijasida aniqlanadi va ballar quyidagi mezonlarga asoslanadi: kamchiliklar mavjud
emas yoki asosli rad etilgan bo‘lsa –
10 ball, ixtiyoriy bartaraf etilgan bo‘lsa –
7 ball, soliq auditi
tayinlanga
n holda bartaraf etilgan bo‘lsa –
5 ball. Bu mezon orqali reyting tizimi subyektlarning
o‘z
-
o‘zini nazorat qilish, soliq mas’uliyatini anglash va huquqiy ong darajasini baholaydi.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini aniqlashda umumiy ko‘rsatkichlar
bloki strategik ahamiyatga ega bo‘lib, u korxonaning moliyaviy barqarorligi, fiskal intizomi,
ijtimoiy mas’uliyati va infratuzilma imkoniyatlarini kompleks baholash imkoni
ni beradi.
Ayniqsa,
EBITDA rentabellik
va
soliq intizomi
indikatorlari reyting tizimining asosiy
ustunlaridan biri bo‘lib, korxonaning iqtisodiy salohiyati va qonunlarga rioya etish darajasini
ifodalaydi. Ushbu umumiy mezonlarning har biri reytingning ob’e
ktiv va kompleks
shakllanishini ta’minlaydi. Ularni mukammal tarzda baholash orqali mamlakatda sog‘lom
biznes muhiti va fiskal intizomni ta’minlash imkoniyati ortadi. Shu sababli, reyting baholashda
bu mezonlarga asosiy e’tibor qaratilishi zarur.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini shakllantirishda nafaqat ularning
ijobiy faoliyati, balki moliyaviy, institutsional va fiskal
intizomdagi salbiy holatlar ham e’tiborga
olinadi. Ayniqsa, muayyan xavf-
xatar belgilariga ega bo‘lgan korxonalarning reytingda past
baholanishi reyting tizimining penal (jazolovchi) komponenti sifatida faoliyat yuritadi. Ushbu
indikatorlar orqali subyektlar faoliyatidagi beqarorlik, qonunbuzarlik xavfi yoki shaffoflik
yetishmovchiligi aniqlanadi va bu holatlar reyting ballarining kamayishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, ushbu ko‘rsatkichlar selektiv soliq nazoratini kuchaytirish, xavfga
asoslangan yondashuvni shakllantirish va tartibga rioya qiluvchi subyektlarni ajratib olishga
xizmat qiladi. Ilmiy va amaliy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, salbiy indikatorlar o
rqali nafaqat
hozirgi risklar, balki kelajakdagi tavakkalchilik tendensiyalari ham aniqlanishi mumkin. Quyida
ushbu penal mezonlarning mazmuni, iqtisodiy mohiyati va amaliy natijalari har bir indikator
kesimida tahlil etiladi (1-jadval).
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, reytingni shakllantirishda salbiy indikatorlar penal
mexanizm sifatida xizmat qilib, korxonalarning moliyaviy va institutsional barqarorligiga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
16
salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlash imkonini beradi. Jadvalda keltirilgan omillar
reyting tizimida ballarni kamaytirish orqali subyektlarni tartibga solishga xizmat qiladi.
1-jadval
Reytingga salbiy ta’sir qiluvchi asosiy omillar
Salbiy indikator
Ball kamayishi
(foizda)
Tavakkalchilik
darajasi
Misollar
Yuridik manzil/rahbariyat
almashuvi
-5
Yuqori
Yashirin faoliyat,
manipulyatsiya
Takroriy tuzatmalar
(hisobotlarda)
-1 dan -5 gacha
O‘rta–
yuqori
Noto‘g‘ri rejalashtirish
Soliq qarzining mavjudligi,
mol-mulkka ijro
-
5 va ko‘proq
Yuqori
Qayta-qayta qarzdorlik
QQS guvohnomasining bekor
qilinishi
-10
Yuqori
QQS sxemalari
MHIKdan noto‘g‘ri foydalanish
-5
Yuqori
Soxta mahsulotlar,
“zanjir”
Yuridik manzil va rahbariyatning tez-
tez o‘zgarishi
kompaniya institutsional
barqarorligining asosiy indikatorlaridan biri bo‘lib, uning uzoq muddatli strategik
rejalashtirish va tashkiliy barqarorlik darajasini aks ettiradi. Yuridik manzilning 12 oy
davomida bir necha bor o‘zgarishi, shuningdek rahbar shaxslarning tez
-tez almashishi
tadbirkorlik subyektining faoliyati doimiylikdan yiroq ekanligiga, boshqaruv tizimida
sustkashlik yoki yashirin maqsadlar mavjudligiga ishora qiladi. Bu holat iqtisodiy nazariyada
“informatsion asimmetriya” va “shubhali subyekt” kontseptsiyalari bilan bog‘liq bo‘lib, reyting
tizimida salbiy baholanadi va avtomatik ravishda ballarning kamayishiga olib keladi. Amaliy
tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, yuridik m
anzilni tez-
tez o‘zgartiradigan yoki rahbariyatda
doimiy o‘zgarishlar kuzatiladigan korxonalar orasida soliqdan bo‘yin tovlash, qalbaki hujjatlar
va boshqa noqonuniy faoliyatlar bilan shug‘ullanuvchi subyektlar soni yuqori bo‘ladi.
Soliq hisobotlariga takroriy va noto‘g‘ri tuzatmalar kiritilish
indikatori yuridik
shaxsning ichki moliyaviy nazorat tizimi qanchalik samarali tashkil etilganligini, buxgalteriya
hisobining aniqlik darajasini va soliq majburiyatlariga bo‘lgan yondashuvini baholashda
muhim rol o‘ynaydi. Ilmiy nazariy jihatdan, bu mezon
axborot asimmetriyasi va agentlik
nazariyasi kontekstida qaraladi, ya’ni menejerlar tomonidan investorlarga yoki davlat
organlariga noto‘g‘ri yoki chala ma’lumotlar yetkazilishi ehtimoli mavjud bo‘lgan holatlar
sifatida talqin etiladi. Amaliy jihatdan, har bir tuzatmada bu kompaniya faoliyatida noto‘g‘ri
rejalashtirish, hisobot topshirishdagi mas'uliyat yetishmasligi yoki ma’lumotlar bilan
manipulyatsiya qilish ehtimolini bildiradi. Reyting tizimida takroriy tuzatmalar chastotasi,
ularning tahlilga ta’siri va o‘zgarishlar miqyosi hisobga olinib, ballar mos ravishda
kamaytiriladi. Shuningdek, tizimda ilk bor tuzatma kiritilishi uchun ogohlantiruvchi, takroriy
holatlar uchun esa penal baholash tizimi joriy etilgan.
Soliq qarzining mavjudligi va mol-mulkdan undirish choralari
indikatori esa
korxonaning moliyaviy holatini, xususan, likvidlik darajasi, to‘lovga layoqatlilik va fiskal
majburiyatlarni bajarish qobiliyatini baholashda muhim mezon hisoblanadi. Ilmiy
adabiyotlarda bunday holat moliyaviy intizomning izdan chiqishi, qarz portfeli boshqaruvining
sustligi va naqd oqimlaridagi uzilishlar bilan bog‘lanadi. Ayniqsa, soliq qarzdorligi mavjud
bo‘lib, unga nisbatan mol
-
mulkdan majburiy ijro harakatlari qo‘llanilsa, bu
holat subyekt
faoliyatining xavf ostida ekanligidan dalolat beradi. Reyting metodologiyasida bunday vaziyat
ballarning sezilarli darajada pasayishiga olib keladi. Bundan tashqari, qarzning qayta-qayta
yuzaga kelishi tizim tomonidan yuqori tavakkalchilik signali sifatida qayd etiladi va ushbu
subyektlar soliq organlarining avtomatik monitoring tizimi tomonidan alohida e’tiborda
kuzatiladi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
17
QQS guvohnomasining bekor qilinishi yoki to‘xtatilishi, MHIKlar (mahsulot
identifikatsiya kodlari)dan noto‘g‘ri foydalanish
ko‘rsatkichlari tadbirkorlik subyektining
raqamli fiskal infratuzilmaga integratsiyalashuv darajasi va qonunchilikka sodiqlik
ko‘rsatkichlarini baholaydi. QQS to‘lovchisi sifatidagi maxsus guvohnomaning bekor qilinishi
yoki to‘xtatilishi subyekt faoliyatida soliqdan bo‘yin tovlash, soxta shartnomalar tuzish yoki
noqonuniy xarajatlar orqali QQS summalarini noqonuniy tarzda qaytarib olish kabi
tavakkalchiliklarni anglatadi. MHIKlarning noto‘g‘ri qo‘llanilishi esa raqamli nazorat tizimlarini
aldash, mahsulotlarni sun’iy ko‘rsatish, kontragentlar o‘rtasida «zanjirli soliq aylanmalari»ni
shakllantirish kabi sxemalar bilan bog‘liq. Ilmiy va amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, bunday
holatlar fiskal intizomga nisbatan befarqlik emas, balki ongli tarzdagi qonunbuzarlik bo‘lish
ehtimolini oshiradi. Shu sababli reyting baholash metodologiyasida bu mezon ballarni keskin
kamaytiruvchi penal indikat
or sifatida belgilangan bo‘lib, shubhali subyektlar sifatida
monitoring ro‘yxatlariga kiritiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, barqarorlik reytingini shakllantirishda salbiy indikatorlar
penal mexanizm sifatida katta ahamiyat kasb etadi. Yuridik manzil va rahbariyatning tez-tez
o‘zgarishi, hisobotlardagi takroriy tuzatmalar, soliq qarzining mavjudligi
, QQS
guvohnomasining bekor qilinishi va MHIKlardan noto‘g‘ri foydalanish kabi omillar tadbirkorlik
subyektining institutsional, moliyaviy va fiskal barqarorligini susaytiradi.
Ushbu ko‘rsatkichlar orqali nafaqat joriy faoliyatdagi beqarorlik, balki kelajakdagi
tavakkalchiliklar va qonunbuzarlik ehtimoli ham aniqlanadi. Shuning uchun ular reytingda
ballarni kamaytirish orqali selektiv nazoratni kuchaytirish, fiskal intizomni ta’m
inlash va
shaffof faoliyat yurituvchi subyektlarni ajratib olishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu
jihatdan, salbiy indikatorlar reyting tizimining samaradorligini oshirish va xavfga asoslangan
boshqaruv yondashuvini shakllantirishda hal qiluvchi ro
l o‘ynaydi.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingini shakllantirishda nafaqat salbiy xavf
omillari, balki ularning iqtisodiy, fiskal va ijtimoiy faolligi darajasi ham e’tiborga olinadi. Aynan
ijobiy ko‘rsatkichlar korxonaning moliyaviy intizomi, qonunchilik
ka sodiqligi, ijtimoiy
mas’uliyatni bajarayotganligi va iqtisodiy inklyuzivlikka qo‘shgan hissasini ifodalaydi (2
-rasm).
2-rasm.
Ijobiy indikatorlarning reytingga ta’siri
Ushbu indikatorlar orqali davlat soliq siyosati doirasida formallashtirishni
chuqurlashtirish, bandlikni rasmiylashtirish, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish va
ijtimoiy himoyadagi qatlamlarni ish bilan ta’minlash kabi maqsadlarga erishadi. Ilmiy nuqtai
nazardan, ular “inklyuziv iqtisodiyot”, “fiskal ishonchlilik”, “samarali soliq yukining
taqsimlanishi” kabi konsepsiyalar bilan uzviy bog‘liq bo‘li
b, reyting tizimida ijobiy ballar bilan
baholanadi. Quyida mazkur indikatorlar iqtisodiy nazariy tamoyillar, davlat siyosatidagi
ustuvorliklar va amaliy baholash mezonlari asosida tahlil qilinadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
18
Ijtimoiy himoyadagi shaxslar bandligi.
Mazkur indikator “Temir daftar”, “Ayollar
daftari”, “Yoshlar daftari” va ijtimoiy reyestrda qayd etilgan, nogironligi bo‘lgan fuqarolarni
ishga qabul qilgan yuridik shaxslarga nisbatan qo‘llaniladi. Ilmiy nuqtai nazardan, bu mezon
inklyuziv iqtisodiyot ko
nsepsiyasiga asoslanadi, ya’ni iqtisodiy o‘sishdan barcha ijtimoiy
qatlamlarning teng darajada manfaatdor bo‘lishi zarurligini ifodalaydi. Shu bois bu ko‘rsatkich
orqali tadbirkorlik subyekti nafaqat iqtisodiy, balki i
jtimoiy barqarorlikka hissa qo‘shgan aktor
sifatida baholanadi. Amaliy jihatdan esa, korxonada ishlovchi ijtimoiy zaif guruhlar sonining
umumiy ishchi kuchiga nisbatan ulushi 10
–20% bo‘lsa –
5 ball, 20% dan yuqori bo‘lsa –
10 ball
belgilanadi. Bu ko‘rsatki
ch ijtimoiy kapital, mehnat bozori inklyuzivligi va korxona imijiga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, davlat tomonidan ushbu subyektlar uchun soliq
imtiyozlari, grantlar va preferensiyalar ko‘rinishida qo‘shimcha rag‘batlantirish choralari
qo‘llan
iladi.
MHTEKdan yuqori ish haqi to‘lanayotgan xodimlar sonining o‘sishi
.
Mazkur indikator
yuridik shaxsning mehnat munosabatlarini rasmiylashtirishga bo‘lgan yondashuvi, yashirin
iqtisodiy faoliyatdan chiqish darajasi va soliq bazasining kengayishiga qo‘shgan hissasini
baholaydi. Mehnatga haq
to‘lashning eng kam miqdoridan yuqori bo‘lgan ish haqi korxonaning
moliyaviy salohiyati, ishchi kuchiga bo‘lgan munosabati va iqtisodiy shaffofligini ifodalaydi.
Ilmiy adabiyotlarda ushbu mezon “formallashtirish darajasi”, “fiskal ishonchlilik” va “bandlik
sifati” kontseptsiyalari bilan bevosita bog‘liq. Ayniqsa, o‘sib borayotgan yuqori ish haqi fondi
kompaniyaning inson kapitaliga investitsiya kiritayotganligini, xodimlar barqarorligini saqlab
qolish istagini bildiradi. Amaliy jihatdan esa, ushbu ko‘rsatki
ch asosida soliq organlari
bandlikni rasmiylashtirish hajmi, sug‘urta fondlariga to‘lovlar va iqtisodiy kontraktlashuv
darajasi bo‘yicha baholash mexanizmini shakllantiradi. Reyting tizimida bu indikator soliqqa
oid shaffoflik va ijtimoiy javobgarlik daraj
asini ko‘rsatuvchi asosiy vositalardan biridir.
QQS va AOS bo‘yicha hisoblangan soliq summasining sohaviy o‘rtachaga nisbati.
Bu
indikator yuridik shaxsning soliq salohiyati, iqtisodiy faoliyat hajmi va byudjetga qo‘shgan
fiskal hissasini baholashda markaziy o‘rin egallaydi. Ilmiy yondashuvda bu mezon “fiskal
intensivlik” va “tarmoq samaradorligi” konseptlari bilan uyg‘un bo‘lib,
subyektning umumiy
tushumga nisbatan to‘layotgan QQS yoki AOS summasi orqali soliqqa oid faollik darajasini
ko‘rsatadi. Amaliy jihatdan soliq organlari tomonidan qo‘llaniladigan
benchmarking usuli
asosida ushbu ko‘rsatkich tarmoq bo‘yicha o‘rtacha darajaga nisbatan solishtiriladi. Agar
subyektning QQS yoki AOS summasi soha o‘rtachasidan 1,1 barobar yuqori bo‘lsa yoki uning
eksport ulushi umumiy realizatsiyaning 50 foizidan ortiqni tashkil etsa, u fiskal jihatdan faol,
qonuniy va iqtisodiy jihatdan barqaror subyekt sifatida baholanib, qo‘shimcha ball bilan
rag‘batlantiriladi. Ushbu yondashuv iqtisodiy nazariyadagi “mahsulotdan olinadigan soliq
rentasi”, “vertikal fiskal muvozanat” va “soliq to‘lovchilar bazasi raqobati” kabi tamoyillar bilan
bevosita uyg‘unlikda ishlaydi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan ijobiy indikatorlar tadbirkorlik subyektining iqtisodiy
samaradorligini, ijtimoiy mas’uliyatini va fiskal intizomini kompleks baholash imkonini beradi.
Ular orqali davlat reyting tizimi orqali formallashtirish, inklyuziv iqtisodiyotni rivojlantirish va
fiskal barqarorlikni ta’minlash kabi strategik maqsadlarga erishadi. Ushbu indikatorlarning
reyting tizimidagi mavjudligi nafaqat yuqori ball olish imkoniyatini, balki ijtimoiy-iqtisodiy
siyosatga faol integratsiyalashgan, qonuniy va
mas’uliyatli subyekt sifatida tan olinishni ham
ta’minlaydi.
Barqarorlik reytingi tizimini mukammallashtirish, baholashda aniqlik va ob’ektivlikni
ta’minlash, shuningdek, ilg‘or metodologik yondashuvlarni tatbiq etish uchun xalqaro reyting
amaliyotlari bilan qiyosiy tahlil muhim ahamiyat kasb etadi. Dunyo tajribasida reyting tizimlari
nafaqat iqtisodiy va moliyaviy barqarorlikni, balki ijtimoiy mas’uliyat, boshqaruv sifati, raqamli
intizom va korporativ ishonchlilikni ham baholash vositasi sifatida shakllangan. Shu nuqtai
nazardan, O‘zbekistonda joriy etilgan barqaro
rlik reytingi tizimini S&P Global Ratings, ESG
(Environmental, Social, Governance) va Doing Business kabi xalqaro reyting platformalari bilan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
19
taqqoslash, uning nazariy asoslarini boyitish, indikatorlar bazasini kengaytirish hamda amaliy
samaradorligini oshirish uchun muhim metodologik asos yaratadi. Quyida mazkur reytinglar
va O‘zbekiston modeli o‘rtasidagi asosiy farqlar va o‘ziga xosliklar tah
lil qilinadi (2-jadval).
2-jadval
O‘zbekiston barqarorlik reyting tizimi bilan qiyosiy tahlil
Xalqaro
reyting tizimi
O‘zbekiston reyting tizimi
bilan o‘xshash
jihatlar
Farqli jihatlar
S&P,
Moody’s,
Fitch
AAA
–
D
shkalasi o‘xshash
Xalqaro reytinglar investorlar uchun mo‘ljallangan,
O‘zbekistonda esa fiskal tartib va rag‘batlantirish
maqsadida
ESG reytingi
Ijtimoiy va boshqaruv
ko‘rsatkichlari o‘xshash
Ekologik ko‘rsatkichlar O‘zbekiston reytingida yo‘q
yoki zaif
Doing
Business
Soliqqa oid yondashuv,
tartiblar
DB tizimi islohotlar va tartib soddaligi bo‘yicha,
O‘zbekiston tizimi esa fiskal intizom va real faoliyat
asosida
Xalqaro reyting
amaliyotlari bilan qiyosiy tahlil O‘zbekistonda joriy etilgan barqarorlik
reytingi tizimining metodologik asoslarini mukammallashtirish, indikatorlar bazasini
kengaytirish va baholashdagi ob’ektivlik darajasini oshirish imkonini beradi. Bugungi kunda
xalqaro miqyosda iqtisodiy, moliyaviy, ijtimoiy va institutsional jihatlarni qamrab oluvchi turli
reyting platformalari mavjud bo‘lib, ularning metodikasi milliy reyting tizimi uchun muhim
taqqoslash nuqtalarini taqdim etadi. Quyida ba’zi ilg‘or amaliyotlar va O‘zbekiston modeli
o‘rtasidagi asosiy farqlar bayon etiladi.
S&P Global Ratings.
Ushbu reyting agentligi suveren va korporativ emitentlarning
kreditga layoqatliligini baholaydi hamda moliyaviy turg‘unlik, qarz majburiyatlarini o‘z vaqtida
bajarish salohiyati, kredit risklari va davlat moliyaviy boshqaruvining ishonchliligini asosiy
me
zon sifatida ko‘radi. Metodologik jihatdan, S&P reytingi makroiqtisodiy barqarorlik, byudjet
taqchilligi, tashqi balans holati, institutsional salohiyat va siyosiy barqarorlik indikatorlari
orqali shakllantiriladi. Ushbu yondashuv davlat
ning moliyaviy obro‘si va investorlar uchun xavf
darajasini aniqlashga xizmat qiladi.
ESG reyting (Environmental, Social, Governance).
Ushbu reyting tizimi kompaniyalar
va davlatlarning ekologik barqarorlik (Environmental), ijtimoiy mas’uliyat (Social) va
boshqaruv sifati (Governance) mezonlariga asoslangan baholash modelini ifodalaydi. Ekologik
mezonlar doirasida atrof-muhitga salbiy ta
’sir, energiya samaradorligi, chiqindilarni
boshqarish kabi omillar ko‘rib chiqiladi. Ijtimoiy mezonlar mehnat sharoitlari, inson huquqlari,
tenglik va mahalliy jamoalar bilan ishlash darajalarini o‘z ichiga
oladi. Boshqaruv mezonlari esa
menejment strukturasining shaffofligi, audit jarayonlari, korrupsiyaga qarshi mexanizmlar va
aksiyadorlar huquqlarini himoya qilish holatlarini baholaydi. ESG reytinglari korporativ
barqarorlikni baholashda tobora muhim vosita sifatida tan olinmoqda.
Doing Business (World Bank).
Jahon banki tomonidan ishlab chiqilgan ushbu reyting
tizimi mamlakatlarda tadbirkorlik faoliyatining qanchalik qulay va xavfsiz amalga oshirilishini
baholaydi. U biznesni boshlash osonligi, soliq yukining miqdori va tartiboti, shartnoma tuzish
va ijrosini
ta’minlash, litsenziyalash va qurilishga ruxsat olish, elektr tarmoqlariga ulanish,
mulkni ro‘yxatdan o‘tkazish, kredit olish imkoniyati, investorlar huquqining himoyasi va tashqi
savdo tartiboti kabi 10 dan ortiq indikatorlar asosida tuziladi. Ushbu reyting institutsional
muhitning samaradorligi va huquqiy infratuzilmaning tadbirkorlik rivojiga qanchalik
ko‘maklashayotganini baholashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonning Barqarorlik reytingi tizimi yuqorida ko‘rib chiqilgan xalqaro reyting
modellari bilan metodologik jihatdan taqqoslaganda quyidagi o‘ziga
xosliklarga ega:
•
Reyting mezonlari O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq xizmati organlari tomonidan
shakllantirilgan soliq axborot tizimlariga integratsiyalashgan holda, avtomatlashtirilgan
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
20
analitik platformalar orqali yig‘ilgan ma’lumotlarga asoslanadi. Ushbu yondashuv reyting
baholash jarayonida inson omilini minimallashtirish, real vaqt rejimida monitoring olib borish
va subyektlarning fiskal intizomi bo‘yicha obyektiv baho berishni ta’min
laydi.
•
Har bir reyting ko‘rsatkichi Davlat soliq qo‘mitasi va tegishli axborot tizimlaridan kelib
tushgan ma’lumotlar asosida real vaqt rejimida avtomatik tarzda monitoring qilinadi. Bu
jarayon raqamli izlar orqali amalga oshiriladi va inson aralashuvisiz ishlovchi algoritmlar orqali
baholanadi, bu esa reytingni shakllantirishda xolislik va aniqlikni ta’minlaydi.
•
Tizim yuridik shaxslarning soliq intizomi, raqamlashtirish darajasi, fiskal barqarorligi,
moliyaviy shaffofligi va ijtimoiy javobgarlik ko‘rsatkichlarini integratsiyalashgan tarzda
baholaydi. Ushbu yondashuv orqali nafaqat soliqqa oid majburiyatlarning bajarilishi, balki
subyektning umumiy iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligi darajasi ham aniq ko‘rsatkichlar asosida
tahlil qilinadi.
Ilmiy-
metodologik nuqtai nazardan O‘zbekistonning barqarorlik reytingi tizimi
ESG va
Doing Business kabi global reyting tizimlaridan asosiy maqsadi, baholash mezonlari va
qo‘llaniladigan indikatorlar bazasi jihatidan sezilarli farq qiladi. Mazkur tizimning asosi fiskal
faoliyat, soliq majburiyatlarini bajarish sifati, raqamli hisobot yuritish madaniyati va iqtisodiy
xulq-atvorni avtomatlashtirilgan raqamli baholash orqali aniqlashga qaratilgan. S&P Global
Ratings kredit risklarini aniqlashga yo‘naltirilgan bo‘lsa, O‘zbekiston reytingi soliqqa oid real
vaqtli intizomni aniqlovchi vosita sifatida shakllangan. Shu bois, bu tizim davlatning fiskal
boshqaruv mexanizmlarini mustahkamlovchi, soliq ma’muriyatchiligi samaradorligini
oshiruvchi va davlat
–
biznes munosabatlarida ishonchni mustahkamlovchi ishonchli interfeys
vazifasini bajaradi.
Xulosa va takliflar.
Barqarorlik reytingi tizimi soliq va fiskal intizomni raqamli baholash orqali yuridik
shaxslarning iqtisodiy intizomini tahlil qilishda innovatsion vosita sifatida qaralayotgan bo‘lsa
-
da, uning amaliy qo‘llanishi davomida ayrim metodik kamchiliklar va suiste’mollik holatlari
aniqlanmoqda. Ilmiy-
nazariy yondashuv shuni ko‘rsatadiki, mezonlarning ba’zilari tadbirkorlik
subyektining real iqtisodiy samaradorligini to‘laqonli aks ettira olmaydi yoki statistik noto‘g‘ri
talqinlarga olib kelishi mumkin. Xususan, reyting tizimida mavjud ayrim indikatorlar tahliliy
aniqlikni ta’minlamay, baholash natijalarining ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shuningdek, ayrim mezonlarning formulalari yoki baholash algoritmlari ob'ektivlik tamoyiliga
to‘liq mos kelmaydi. Quyida aniqlangan asosiy amaliy kamchiliklar va ularni bartaraf etish
bo‘yicha tizimli, nazariy va texnologik asoslangan takliflar keltiriladi
.
Birinchidan, faoliyat davrini hisoblashda faqatgina davlat ro‘yxatidan o‘tgan sanani
mezon sifatida qabul qilish, subyektning real xo‘jalik faoliyatini, ya’ni mahsulot (ish, xizmat)
ishlab chiqarish, realizatsiya qilish yoki xizmat ko‘rsatish kabi operatsi
on harakatlarini hisobga
olmaslikda, reytingda noto‘g‘ri baholash xavfini yuzaga keltiradi. Bu yondashuv faoliyat
boshlamagan, lekin tashkiliy-
huquqiy jihatdan ro‘yxatdan o‘tgan subyektlarga nisbatan asossiz
yuqori ball berilishiga olib keladi. Natijada iq
tisodiy faoliyatsiz, ammo “yosh” ko‘rinadigan
yuridik shaxslar soliq siyosatida imtiyozlarga ega bo‘lib qolishi mumkin. Ilmiy
-nazariy jihatdan,
bu holat reyting tizimining samaradorligi va adolatliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi hamda
reytingni moliyaviy tahlil vositasi sifatida ishonchliligi pasaytiradi. Shu sababli, faoliyat davrini
baholashda faqat rasmiy ro‘yxatdan o‘tgan vaqt emas, balki real xo‘jalik faoliyatining
boshlanish sanasi, masalan, birinchi tovar aylanmasi, ishchi yollash yoki bank operatsiyalari
boshlanishi asosida aniqlanishi lozim.
Ikkinchidan, ko‘chmas mulk mavjudligi bo‘yicha 12 oydan kam muddatda foydalanilgan
ob’yektlarga reyting tizimida to‘liq ball berilishida baholashda sun’iylik xavfini oshiradi. Ilmiy
nuqtai nazardan, ko‘chmas mulk mulkdorligi va undan foydalanuvchanlik mudd
ati
korxonaning operatsion barqarorligi va infratuzilma jihatidan mustahkamligini aks ettirishi
kerak. Agar ob’yekt faqat qisqa muddatli ijara asosida yoki texnik hujjatlarda mavjud bo‘lib, real
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
21
faoliyat yuritilmagan bo‘lsa, bu holat reytingni noto‘g‘ri shakllantirishga olib keladi.
Shuningdek, 12 oydan kam foydalanilgan, lekin QQS qaytarish yoki imtiyoz olish maqsadida
rasmiy hujjatlashtirilgan ko‘chmas mulklar orqali subyektlar reytingni sun’iy
oshirishga
urinmoqda. Shuning uchun reyting tizimida ushbu mezon faqat real foydalanish muddati
asosida, EHF, bank operatsiyalari yoki kommunal to‘lovlar kabi obyektiv manbalar orqali
tasdiqlangan holatlarga asoslanib baholanishi lozim.
Uchinchidan, ish haqi jamg‘armasining sun’iy ravishda yuqori ko‘rsatilishi orqali ball
to‘plashda korxonalar qisqa muddatli davrda ayrim xodimlarga haddan tashqari yuqori maosh
ko‘rsatib, reyting tizimidan ortiqcha ball olishga urinmoqda. Bu manipulyativ u
sullar
reytingning ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, moliyaviy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkin.
Ilmiy jihatdan bu holat bandlikning rasmiy ko‘rsatkichlarini noto‘g‘ri talqin qilishga olib keladi
va makroiqtisodiy statistikani buzadi. Amaliyotda esa bunday holatni aniqlash uchun ish haqi
dinamikasi, xodimlar o‘zgaruvchanligi, soliq va sug‘urta badallari bo‘yicha tahliliy indikatorlar,
shuningdek elektron to‘lov tizimlaridan olingan ma’lumotlar asosida avtomatik monitoring
mexanizmlarini joriy etish tavsiya etiladi.
To‘rtinchidan, hisobotga ko‘p martalik tuzatmalar kiritishda indikator subyektning
(KPMG, 2022; Abdullayev, 2024) ichki nazorat tizimining zaifligini, buxgalteriya hisobining
aniqlik darajasini va soliq majburiyatlariga mas’uliyatli yondashuv yetishmasligini aks ettiradi.
Ilmiy-nazariy yondashuvda bu holat axborot asimmetriyasi va agentlik muammosi kontekstida
qarala
di, ya’ni davlat organlariga yetkazilayotgan ma’lumotlar sifati va ishonchliligi pasayadi.
Ayniqsa texnik yoki normativ o‘zgarishlar sababli ma
jburiy ravishda amalga oshirilgan
tuzatmalar holatida avtomatik tarzda penal ball belgilanishi reyting tizimining adolatliligiga
salbiy ta’sir qiladi. Shu sababli, tuzatmalarni baholashda ularning sabablari, chastotasi va
miqyosi asosida differensial penalizatsiya yondashuvi joriy etilishi tavsiya etiladi.
Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi tizimini takomillashtirish uchun
mezonlar kesimida avtomatlashtirilgan monitoring va anomaliya aniqlash algoritmlarini joriy
etish, ballarni differensiallashtirishni chuqurlashtirish, raqamli auditga asoslangan baholashni
kengaytirish hamda eksport salohiyati, ekologik javobgarlik va innovatsion faoliyat kabi yangi
indikatorlarni tizimga integratsiyalash zarur bo‘lib, bu yondashuv reyting tizimini statik
mexanizmdan real iqtisodiy samaradorlikni baholovchi dinamik va prediktiv platformaga
aylantiradi.
Shu orqali reyting tizimining ishonchliligi, metodologik aniqligi, va raqamli shaffofligi
ta'minlanadi. Baholash jarayonida inson omilining kamaytirilishi, subyektlar o‘rtasidagi
iqtisodiy tafovutlarning yanada aniq ifodalanishi hamda risklarga asoslangan selektiv
yondashuvning kuchaytirilishi mumkin bo‘ladi. Takomillashtirilgan tizim nafaqat soliq
organlari uchun monitoring va nazorat mexanizmi, balki moliyaviy institutlar uchun kredit
reytingi alternativasi, tadbirkorlik subyektlari uchun esa o‘z
-
o‘zini t
ahlil qilish va
raqobatbardoshlik darajasini baholash vositasi sifatida xizmat qiladi.
Barqarorlik reytingi O‘zbekistonda zamonaviy raqamli fiskal boshqaruvning strategik
institutsional asosi sifatida (Abdullayev, 2024) shakllanib bormoqda. U davlat va tadbirkorlik
subyektlari o‘rtasida ishonchga asoslangan fiskal muloqotni shakllantirish, ularning o‘zaro
munosabatlarini raqamli monitoring va tahlil orqali samarali boshqarishga xizmat qiladi.
Reyting tizimi doirasida yuridik shaxslarning soliq intizomi, moliyaviy barqarorligi,
raqamlashtirish darajasi va ijtimoiy mas’uliyati kabi asosiy indikatorlar real vaqt rejimida
avtomatik axborot tizimlari orqali baholanadi. Natijada, bir tomondan, soliq ma’muriyatchiligi
soddalashadi va subyektiv yondashuvlar kamayadi; ikkinchi tomondan, davlat resurslarini
differensial taqsimlash, rag‘batlantiruvchi fiskal siyosat yuritish va iqtisodiy xavflarni oldindan
bashorat qilish imkoniyati yuzaga keladi.
Ilmiy-nazariy jihatdan, reyting tizimi iqtisodiy samaradorlik, fiskal intizom, moliyaviy
shaffoflik va institutsional barqarorlikni o‘lchovchi kompleks indikatorlar orqali tadbirkorlik
subyektlarining faoliyatini tizimli baholash imkonini beradi. Bu yondashuv iqtisodiy xatti-
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
22
harakatlarning modellashuvi, tavakkalchilik darajasining aniqlanishi va davlat
–
xususiy sektor
o‘rtasida optimal tartibga solish munosabatlarini shakllantirishda nazariy asos vazifasini
bajaradi. Amaliy jihatdan esa, bu tizim yirik va o‘rta biznes subyektla
rining reyting asosida
rag‘batlantirilishini, kichik va rasmiylashmagan subyektlar esa soliq intizomi va iqtisodiy
faollik orqali reyting mezonlariga moslashib borishini ta'minlaydi. Shu tariqa reyting tizimi
iqtisodiy formalizatsiya jarayonining vositachisi sifatida samarali ishlaydi.
Mezonlar tizimi esa zamonaviy soliq siyosatining ustuvor yo‘nalishlariga, jumladan fiskal
barqarorlik, raqamli transformatsiya, inklyuziv iqtisodiyot va samarali moliyaviy boshqaruv
tamoyillariga mos ravishda doimiy ravishda takomillashtirib borilishi zarur. Bu
takomillashtirish mezonlar formulasining qayta ko‘rib chiqilishi, ularning statistik va iqtisodiy
asoslanganlik darajasini oshirish, shuningdek xalqaro reyting agentliklarining ilg‘or
metodologiyalariga integratsiyalash orqali amalga oshiriladi. Bunday yondashuv nafaqat soliq
boshqaruvining ishonchliligini oshiradi, balki u orqali soliq siyosati raqamli iqtisodiyot
sharoitida barqarorlik, adolat va samaradorlik prinsiplariga tayanadi.
Adabiyotlar /Литература/References:
Abdullayev, Z.S. (2024). Tadbirkorlik subyektlarining barqarorlik reytingi: zamonaviy
yondashuvlar va raqamli monitoring mexanizmlari. O‘zbekiston sug‘urta bozori, №2, 43–
58.
Aripov, A.N. (2024). O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2024-yil 30-
yanvardagi
55-sonli
Qarori.
Toshkent:
[Online]
Available
at:
https://lex.uz/docs/6823652
ESG Reporting Guide (2023). Environmental, Social, and Governance (ESG) Metrics: A
Practical
Guide.
Geneva:
UN
Global
Compact.
[Online]
Available
at:
https://www.unglobalcompact.org/library
Fitch Ratings (2023). Corporate Rating Criteria. New York: Fitch Group. [Online] Available
at: https://www.fitchratings.com
KPMG International (2022). Sustainability Reporting Survey 2022. Zurich: KPMG Insights.
Louche, C. and Hebb, T. (2017). Socially Responsible Investment in the 21st Century: Does it
Make a Difference for Society? Cheltenham: Edward Elgar Publishing.
Mirziyoyev, Sh.M. (2024). O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ
-39-son qarori:
Barqarorlik reytingi tizimini joriy etish to‘g‘risida. Toshkent: Prezident. [Online] Available at:
https://lex.uz/docs/6782831
Nurmatov, Sh. (2024). Reyting tizimida indikatorlar va ularning vazn koeffitsientlari. TDIU
ilmiy axborotnomasi, №4, 18–
26.
OECD (2021). Digital Transformation in Government: Tackling Challenges for Inclusive and
Sustainable Growth. Paris: OECD Publishing.
S&P Global Ratings (2023). Methodology for Assessing Sovereign Creditworthiness. London:
S&P Global Inc. [Online] Available at: https://www.spglobal.com
World Bank (2020). Doing Business 2020: Comparing Business Regulation in 190
Economies. Washington D.C.: World Bank Group.
World Bank (2024). Business Ready 2024: Pilot Framework for Private Sector Development.
Washington D.C.: World Bank. [Online] Available at: https://www.worldbank.org/businessready
Yakshiboeva, M. (2024). Raqamli fiskal boshqaruvda barqarorlik indikatorlarining
baholash metodikasi. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, №6, 35–
42.
