Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
78
YASHIL IQTISODIYOTGA OʻTISHDA PARIJ BITIMINING KOʻMIR SANOATIGA TAʼSIRIDAN
CHIQISH YOʻLLARI
Begalov Sherzod
“Kolimskaya Rossip”
aksiyadorlik jamiyati
ORCID: 0009-0001-9689-7056
Аnnotatsiya.
Mazkur maqolada “yashil” iqtisodiyot va Parij bitimi qolaversa yurtimiz
koʻmir korxonalarining, bitim talablari asosida unga oʻtish jarayoni, bu yoʻldagi saʼy
-harakatlar,
shu bilan birga Oʻzbekistonning ushbu sohadagi yutuqlari va kelgusidagi hamkorliklari yoritilgan.
Maqolada iqlim oʻzgarishlari va barqaror rivojlanishning oʻzaro bogʻliqligi, Parij bitimi talablari
jumlasidan “yashil”
iqtisodiyotning iqtisodiy va ekologik ahamiyati tahlil qilinadi, shuningdek,
koʻmir korxonalarini boshqarishda “yashil” iqtisodiyotni Parij bitimi amalida qoʻllash vositalariga
toʻ
x
talib oʻtiladi va zamonaviy xorijiy tajribani oʻrganish orqali “Oʻzbekkoʻmir”AJ yoʻrdamida
“yashil” iqtisodiyotni shakllantirib, yurtimiz iqtisodiyotiga oʻz hissasini qoʻshish boʻyicha takliflar
beriladi.
Kalit soʼzlar:
“yashil” iqtisodiyot, energiya, Parij bitimi talablari, koʻmir, chiqindilar, elektr
stansiyalari, texnologiyalar,
qazib olish, koʻmir korxonalarini boshqarish, iqtisodiy oʻsish,
“Oʻzbekkoʻmir”.
ПУТИ ПРЕОДОЛЕНИЯ ВЛИЯНИЯ ПАРИЖСКОГО СОГЛАШЕНИЯ НА УГОЛЬНУЮ
ПРОМЫШЛЕННОСТЬ ПРИ ПЕРЕХОДЕ К ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКЕ
Бегалов
Шерзод
Акционерное общество “Kolimskaya Rossip”
Аннотация.
В данной статье рассматриваются «зеленая» экономика и Парижское
соглашение, а также процесс перехода угольных предприятий нашей страны на нее на
основе требований соглашения, усилия, предпринимаемые в этом направлении, а также
достижения Узбекистана в этой сфере и будущее сотрудничество. В статье
анализируется взаимосвязь изменения климата и устойчивого развития, экономическое
и экологическое значение «зеленой» экономики с точки зрения требований Парижского
соглашения, а также рассматриваются способы внедрения «зеленой» экономики в
управление угольными предприятиями в контексте Парижского соглашения. Изучая
современный зарубежный опыт, вносятся предложения по формированию «зеленой»
экономики с помощью АО «Узбекуголь» и внесению вклада в экономику нашей страны.
Ключевые слова:
«зеленая» экономика, энергетика, требования Парижского
соглашения, уголь, отходы, электростанции, технологии, добыча полезных ископаемых,
управление угольными предприятиями, экономический рост, «Узбекуголь».
UO‘K:
351.82
IV SON - APREL, 2025
78-85
00
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
79
WAYS TO OVERCOME THE IMPACT OF THE PARIS AGREEMENT ON THE COAL INDUSTRY
IN THE TRANSITION TO A GREEN ECONOMY
Begalov Sherzod
“Kolimskaya Rossip”
Joint Stock Company
Abstract.
This article discusses the «green» economy and the Paris Agreement, as well as
the process of transition of coal enterprises of our country to it based on the requirements of the
agreement, the efforts taken in this direction, as well as the achievements of Uzbekistan in this
area and future cooperation. The article analyzes the relationship between climate change and
sustainable development, the economic and environmental significance of the
“green” economy
from the point of view of the requirements of the Paris Agreement, and also considers ways of
introducing the
“green” economy into the management of coal enterprises in the context of the
Paris Agreement. Studying modern foreign experience, proposals are made on the formation of a
«green» economy with the help of JSC "Uzbekkumir" and contributing to the economy of our
country.
Keywords:
“green” economy, energy, Paris Agreement requirements, coal, waste, power
plants, technology, mining, coal mine management, economic growth,
“
Uzbek
kumir”
.
Kirish.
So’ngi
-
yillarda dunyoning ko’plab mamlakatlarida tabiy resurslardan foydalanishda atrof
muhitga nojo’ya tasirini otkazmasdan farovonlikni yaratuvchi “yashil” iqtisodiyot tendensiyasi
va qolaversa “
y
ashil” iqtisodiyot kontseptsiyasi strategik vazifa tarzida vujudga kelmoqda.
“Yashil” iqtisodiyot
- barqarorlik va resurslardan samarali foydalanish, shuningdek, atrof-
muhitga salbiy ta'sirlarni minimallashtirishga qaratilgan iqtisodiy rivojlanish bo’lib,
asosiy
g'oyasi jamiyatning hozirgi ehtiyojlarini qondirish, tabiiy resurslarning tugashiga va kelajak
avlodlar uchun ekologik barqarorlikning buzilishiga olib kelmaydigan muvozanatli
rivojlanishga intilishdir. “Yashil” iqtisodiyot tushunchasi sayyora resurslaridan samarali
foydalanish, tabiiy resurslarni ko'paytirish, ifloslanish darajasini pasaytirish, biologik xilma-
xillikni saqlash, aholi turmush sifatini yaxshilashni nazarda tutadi. Uning maqsadi - hozirgi va
kelajak avlodlar manfaatlarini hisobga oladigan, shuningdek, tabiat bilan uyg‘unlikka
intiladigan barq
aror va farovon iqtisodiyotni yaratishdan iborat. Iqlim o‘zgarishi global
muammo bo‘lib, butun dunyo davlatlaridan birgalikda harakat qilishni talab qiladi. 2015
-yil
dekabr oyida Fransiya poytaxti Parijda boʻlib oʻtgan BMTning iqlim o‘zgarishiga qarshi
kon
ferensiyasida koʻpchilik dunyoning yetakchi davlatlari iqlimni muhofaza qilish va kurashish
bo‘yicha ulkan yangi maqsadlarga etaklovchi global kelishuvni imzoladilar. Shartnoma 2016
-
yilning 4-noyabrida global issiqxona gazlarining kamida 55 foizini chiqaradigan 55 davlat
tomonidan ratifikatsiya (
Марьин, 2021
) qilinganidan keyin kuchga kirdi. Parij bitimiga batafsil
nazar solsak unda ishtirokchilar birinchi navbatda harorat ko‘tarilishini 2°C dan oshirmaslik,
ideal holatda esa 1,5°C darajada ushlab turish, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash bo‘yicha va o‘z
chiqindilarini kamaytirishga qaratilgan keng qamrovli harakat rejalari va har besh-yilda bir
marta ular haqida shaffoflik asosida ma’lumot, rivojlangan davlatlar rivojlanayotgan
mamlakatlarga chiqindilarni ka
maytirish va iqlim oʻzgarishi taʼsiriga chidamlilikni oshirish
chora-
tadbirlari uchun moliyaviy ko’mak berishadi.
Dunyoning ko’plab rivojlangan mamlakatlari singari yurtimizda ham “yashil”
iqtisodiyotni rivoj topdirish uchun Parij bitimidan kelib chiqib ko’plab ishlar bajarilmoqda.
Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019
-yil 4-oktyabrdagi PQ-4477-son qarori
bilan 2019-2030-
yillarda O’zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o’tish
strategiyasi
(Qaror, 2019)
yaqqol misol bo’la oladi.
Shuningdek mamlakatimizda Parij bitimining asosiy talablaridan biri bo’lgan qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish hisobiga energetika salohiyatini oshirishga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
80
katta e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayon 2023
-
yilning yanvar oyida g‘ayritabiiy sovuq ob
-havo
ta’sirida respublika iqtisodiyoti va aholisi boshdan kechirgan energetik zarbadan so‘ng
faollashdi. Kelajakda energiya inqirozining oldini olish maqsadida O‘zbekist
on Respublikasi
Prezidentining 2023-yil 16-fevraldagi PQ-57-son qarori bilan qayta tiklanadigan energiya
manbalarini keng joriy etish, ko‘mirdan foydalanishni vaqtincha kengaytirish to‘g‘risida qaror
qabul qilindi va reja (Qaror, 2023) tasdiqlandi. Qolaver
sa, O’zbekiston iCRAFT loyihasi
doirasida 500 ming tonna karbon chiqindilarini muvaffaqiyatli qisqartirib, buning evaziga
Jahon bankidan 7,5 million AQSh dollari miqdorda grant (Kamolov va boshq., 2024) ni butun
dunyo davlatlari orasida birinchi bo’lib olgan davlat ekanligini a’lohida ta’kidlash joiz.
Respublikamiz ham
“yashil” iqtisodiyot tendensiyasi sari ildamlik bilan yuqori suratlarda
bosqichma-
bosqich qadam tashlar ekan, yurtimiz aholisini ko’payishi hisobiga elektro
-
energiyaga bo’lgan ta’lab oshib borishi natijasida atrof muhitga turli chiqindilarni (CO2)
chiqaruvc
hi ko’mirga bo’lgan ehtiyoj hali hamon saqlanib qolmoqda. Mamlakatimiz ko’mir
sanoatida iqtisodiyotimizga ko’mir qazib olish, elekro
-energiya ishlab chiqarish va aholini
issiqlik bilan ta’minlashi orqali o’zining ulkan hissasini qo’shayotgan “O’zbekko’mir”
aksiyadorlik jamiyati muhim ahamiyat kasb etadi. . Worldpopulationreview.com ommaviy
axborot manbasi ma'lumotiga ko'ra, O‘zbekistonda 1,5 milliard tonna ko'mir zaxiralari
(Review, 2025) mavjud. Yana boshqa ma'lumotlarga ko'ra, respublikada qo'ng'ir ko'mirning
aniqlangan zaxiralari taxminan 1,8 milliard tonna, toshko'mir esa 46,3 million tonnani (Voronin
va boshq., 2024)
tashkil etadi. Yuqorida ko’rsatilgan ma’lumotlardan shuni anglashimiz
mumkinki yurtimiz zahirasida mavjud bo’lgan miliard tonnallab (qo’ng’ir) ko’mirni qazib olish
va iste’moli jarayonida atrof muhitga CO2 chiqishini oldini olish uchun juda ko’plab ishlar
qilinishi kerak.
Аdabiyotlar shar
hi.
Bugungi kunda dunyo bo’ylab Parij bitimi talablari asosida “yashil” iqtisodiyotni
rivojlantirishning istiqbolli yoʼnalishlarida ko’mir qazib olish sanoatining muhim ro’l o’ynashi
ko’plab tadqiqotchi
-
olimlar tamonida koʼrib chiqilgan. Ushbu mavzu boʼyicha nashr qilingan
materiallar natijaga erishishda ko’mir qazib ol
ish sanoatining boshqarish tizimidagi va qilinishi
kerak bo’lgan vazifalarning kamchiliklarini taʼkidlaydi.
Jumladan; Voronin, Musabekov, Arzumanyan, Dergacheva va Azimovalarning
takidlashlaricha; k
o‘mirni qazib olish, yoqish jarayonida odamlar uchun zararli bo‘lgan ko‘plab
moddalar paydo bo‘lishini, undan xavfsiz foydalanish texnologiyalarini fan hali aniq taklif
qilmaganligini inobatga olib, uzoq muddatda uning xalq xo‘jaligida va kundalik hayotda
keng
qo‘llanilishini kuchaytirmaslik maqsadga muvofiqdir
(Voronin va boshq., 2024)
. Hozirgi
zamonaviy sharoitda ko'mirdan faqat respublikaning aholi kam istiqomat qiladigan, boshqa
energiya turlari mavjud bo'lmagan chekka hududlarida va faqat cheklangan miqdorda, atrof-
muhitga xavf tug'dirmaydigan joylarda foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Oleynikovaning Rossiya xalqaro ishlar kengashining “Ko'mir va yashil kun tartibi”
maqolasidagi malumotlari bo’yicha: ohirgi vaqtlarda jahon energetika sektorida katta
o‘zgarishlar ro‘y berdi: Buyuk Britaniya og‘ir sanoat va energetikaga soliqlarni oshirmoq
da,
Germaniya CO2 chiqindilari uchun milliy kvotalar o‘rnatmoqda, Fransiya va Shvetsiya ko‘mirda
ishlaydigan elektr stansiyalarining yaqin kunlarda yopilishini e’lon qilmoqda
(Oleynikova,
2020)
. Shu bilan birgalikda ko’plab rivojlangan davlatlar qayta tikl
anadigan energiya
texnologiyalari va faol yashil energiya loyihalari uchun davlat subsidiyalari va yirik xalqaro
banklardan yordam olmoqda.
Toza energiya texnologiyalarining rivojlanishi, jahon energiyaga bo‘lgan talabining o‘sish
sur’atiga yetarlicha moslasha olmadi. Shuning uchun, qazilma yoqilg‘isi barcha
prognoz(stsenariy)larida hali ham qo‘llaniladi va 2050
-yilgacha global energiya talabining 40-
60% ini qondirishda davom etadi deya fikr bildirmoqda Abduraimova (2024).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
81
Olimlarning fikricha, 2040-
yilga borib, iqlim o‘zgarishi natijasida mamlakatlarning
iqtisodiy rivojlanishi sezilarli darajada sekinlashib, oziq-ovqat xavfsizligi pasayadi, iqtisodiy va
ijtimoiy tengsizlik kuchayib iqtisodiy yo‘qotishlar faqat oshadi
(Lin, 2024). Agarda hech qanday
chora-
tadbirlar ko'rilmasa, insoniyat o'z bee’tiborsizligi tufayli kelajakda ulkan o’lpon to'lashi
mumkin. O’z
-
o’zidan mavzu borasida ko’plab ishlar qilingan bo’lsada tadqiqotlar yetarlicha
o‘rganilmagan deb hisoblaymiz.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotda nazariy va empirik usullar qo‘llaniladi. Nazariy tahlil orqali ilmiy adabiyotlar,
xalqaro tajribalar va me’yoriy hujjatlar o‘rganiladi. Qiyosiy tahlil dunyo tajribasini
solishtirishga yordam beradi. Empirik tadqiqot doirasida statistik tahlil or
qali “O’zbekko’mir”
AJning ko’rsatgichlari va “yashil” iqtisodiyot sharoitida atrof
-muhitga tasiri baholanadi. Shu
sohaning mutaxassislari fikrlari chuqur o‘rganilib, tadqiqot natijalari “yashil” iqtisodiyot
sharoitida Parij bitimi talablari asosida ko’mir
qazib olish sanoati korxonalarining kelajagi va
samaradorligini oshirish orqali yurtimiz iqtisodiyotiga ta’siri bo‘yicha ilmiy
-amaliy tavsiyalar
ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Parij bitimiga qadar sayyoramizning ekologik xavfsizligi muammosi 1967-yilda
Shapperxolmda, 1974-yilda, 1977-yilda Nayrobida, 1979-yil Jenevada, 1988-yil, 1992-yili Rio-
de-Janeyroda, 1997-yili Kioto protokolida, 2007-yili Balida, 2010-yili Kankunda, 2011-yili
dekabr oyida Durban shaharlarida ko'rib chiqilgandi. Parij kelishuvi COP21 katta ish emas, na
g'alaba, na mag'lubiyat u sayyorani qutqarmaydi, lekin bu siyosiy signal va asosiy yo'nalishlar
majmuyi, shu bilan birga ko‘p tomonlama inqiroz yuz bergan bir
vaqtda oldinga qo‘yilgan
haqiqiy qadamdir.
Shu sababli so’nggi
-yillarda CO2 chiqindilarini atrofga tasirini kamaytirish uchun dunyo
bo‘ylab rivojlangan davlatlarda turli loyihalar asosida ko’plab texnologiyalar ishlab
chiqilmoqda, jumladan CCUS (Carbon Capture, Utilization and Storage) uglerodni ushlash va
saqlash, ko‘mir o‘rniga suyultirilgan gazdan foydalanish, chiqindilarni yanada samarali qayta
ishlash tizimlaridan foydalanish va issiqxona gazlari emissiyasini tartibga solish kabilar.
Ekohavfsiz CCUS loyihari soni kun sayin ortib borayotgan davlatlarni 1-rasmda guvohi
bo’lamiz.
1
-
rasm. CCUS loyihari o’sish surati
16
48
45
154
26
58
65
276
Norvegiya
Kanada
B/Britaniya
Aqsh
2024y
2023y
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
82
2024-yilda AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada, va qolaversa hatto Xitoyni ortda qoldirgan
Norvegiyani ko’rishimiz mumkin. Ta’kidlash joizki; 2017
-yil Osaki CoolGen pilot loyihasini
amalga oshirib, uning doirasida ko'mir yoqilg'isi elektr stantsiyasida kislorodli muhitda
yondirilib, keyinchalik CO2 tutiladigan zavodi, rejalashtirilgan 90% quvvatdan foydalanish
samaradorligining 40% koeffitsientiga erishgan Yaponiya (
CCUS-Skolteh-2022)
ham ozining
samarali yurishini yana davom etmoqda.
Ba’zi rivoj topgan davlatlar singari O’zbekiston ham mavjud elektro stansiyalarda
ko’mirdan foydalanishni ko’plab sababli taqiqlab qo’yishinig imkoni yo’q. Mamlakatimizni
energiya mahsulotlari bilan ta’minlovchi yirikdan yirik bo’lgan “Yangi Angren IES” AJ va
“Angren IES” AJlarni va umumiy olganda respublika ko’mir sanoatining 85 foiz ulushi egasi
bo’lgan birgina “O’zbekko’mir” aksiyadorlik jamiyatining (qo’ng’ir) ko’mir qazib olish
ko’rsatgichlariga nazar solsak; so’ngi
-yillarda qazib olish ishlari(2-
rasm)da jadal o’sib borishini
ko’rishimiz mumkin.
2-
rasm “O’zbekko’mir” AJning ko’mir qazib olish ko’rsatkicnlari
(Hukumati portali, 2024)
(tonnada)
Albatta ko'mir sanoati energiya resurslarini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi, ayniqsa
yurtimizda, lekin uning faoliyati atrof-
muhitga salbiy ta'sir ko'rsatar ekan “O’zbekko’mir”
AJning ko’mir qazib olish ishlari ko’rsatgichlari qanchalik zalvorli bo’lgani sari atrof muhitga
ulkan miqdorda zarar etadi, hatto ko’mir qazib olish uchun kon usti ochish ishlari va
qtidayoq
er qatlamlarining degradatsiyasi yuz beradi.
Mana shu erda ko’mirni yoqish vaqtida atrof
-muhitga qancha miqdorda CO2 chiqishiga
IEA (International Energy Agency) va US EPA (United States Environmental Protection Agency)
kabi xalqaro tashkilotlarning hisobotlari, metodologiyalari, hamda
IPCC (Intergovernmental
Panel on Climate Change)
tomonidan ishlab chiqilgan
“2006 IPCC Guidelines for National
Greenhouse Gas Inventories”
qo‘llanmasi V bob, 1
-jild, 2-
bo‘limi
ga (Guidelines, 2024)
asoslangan holda a’lohida to’htaladigan bo’lsak, qo‘ng‘ir ko‘mir boshqa yoqilg‘ilar bilan
taqqoslaganda eng ko‘p CO2 chiqaruvchi manbalardan biri ekanligini
1-jadvalda guvohi
bo’lishimiz mumkin:
1-jadval
CO2 chiqaruvchi yoqilg‘ilar tasnifi
Yoqilg‘i turi
Emissiya faktori (t CO2/TJ)
1 tonna yoqilg‘idan tCO2 chiqishi
Qo‘ng‘ir ko‘mir
~101,2 t CO₂/TJ
1.5
–
1.6 t CO₂
Toshko‘mir
~94,6 t CO₂/TJ
2.3
–
2.5 t CO₂
Neft
~73,3 t CO₂/TJ
3.1
–
3.3 t CO₂
Tabiiy gaz
~56,1 t CO₂/TJ
2.75 t CO₂ (1000 m³
uchun)
3869
4781
5073
5836
6700
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
8000
2020
2021
2022
2023
2024
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
83
Yuqorida ko’rsatilgan 1
-
jadvaldan ko’rinib turibdiki “O’zbekko’mir” AJ qazib oladigan
qo’ngir ko’mir 1tonnasidan 1,6 tonnagacha CO2 ajralib chiqar ekan. Demak ko’mir qazib olish
miqdori qancha yuqori bo’lgan sari atrof
-
muhitga CO2 tasiri oshib boradi. “O’zbekko’mir” AJ
yillar davomida ulkan marralarni zabt etishi natijasida tabiatga etkazgan zarari (CO2)ni 3-
rasmda ko’ramiz.
3-
rasm ko’mir qazib olish
va
CO2 tarqalishi ko’rsatgichlari (ming tonnada)
“O’zbekko’mir” AJ so’nggi 2024
-
yilning o’zida 6700 million tonna ko’mir qazib olishda
sezilarli yutuqga erishishi natijasida 10 million 720 ming tonna CO2 chiqishiga sabab
bo’lmoqda.
CEIC Data platformasi
maʼlumotlariga
(2023)
nazar solsak Oʻzbekistonda 2023
-
yilda CO2 ekvivalenti 137,900 million tonnani tashkil etdi. Bu 2022-yildagi 138,911 million
tonna koʻrsatkichga nisbatan kamaygan, lekin birgina qo’ng’ir ko’mirning o’zidan 2024
-yili
10720 million tonna, ohirgi 5-yillikda 42014,4 million tonna CO2ni chiqarib atmosferamizga va
iqtisodiyotimizga zarar keltirgani bu ko’p demakdir.
Xulosa va takliflar.
Xulosa
qilib aytganda Parij kelishuvi dunyo bo‘ylab iqlim o‘zgarishiga qarshi bo’lgan eng
muhim xalqaro kelishuvlaridan biri. Shartnoma uqadar mukammal emas, ammo u albatta
tarixda qoladi. Mamlakatimizda ham ushbu kelishuv doirasida CO2 chiqindilarini kamaytirish
uchun juda faol tarzda ulkan ishlar olib borilmoqda. Bu kelishuv natijasida hamda
“O’zbekko’mir” AJ yordamida
Jahon bankining (TCAF)Transformatsion uglerod aktivlari
jamg‘armasi tomonidan energetika islohotlari uchun innovatsion uglerod resurslarini qo‘ll
ash"
(iCRAFT) loyihasi doirasida ajratilgan grant kabi
yanada ko’plab mustaqil uchinchi tomon
tomonidan tasdiqlan xalqaro moliyaviy grantlarni olishimiz, uglerod kreditlarini sotishimiz va
yashil iqtisodiyotga o‘tishni kengaytirishimiz mumkin.
Fikrimizcha birinchidan dunyo singari yurtimizda ham an'anaviy ishlab chiqarish
usullarini ekologik barqaror echimlar asosida qayta ko'rib chiqishni talab qiladi. Bu bir
vaqtning o'zida iqtisodiy o'sishga erishish bilan birga atrof-muhitga etkazilgan zararni
kamaytirishga qaratilgan turtki bo’ladi. Uning tamoyillarini ko‘mir sanoatiga tatbiq etish
barqaror rivojlanishga erishish yo‘lidagi dolzarb qadamga aylanadi. Ikkinchidan esa “yashil”
iqtisodiyotning ko’mir qazib olish sanoatida to’g’ri qo’llanishi va uning rivojlanishi ko’plab
imkoniyatlar eshigini ochadi va albatta nafaqat atrof muhitga balki ko’mir sanoati orqali
yurtimiz iqtisodiyotiga o’z hissasini qo’shadi. Uchinchidan, CCUS texnologiyasi energiya
xavfsizligini ta'minlashni va barqaror rivojlanishning muhim maqsadlariga erishishni
2020y
2021y
2022y
2023y
2024y
qazib olish
3869
4781
5073
5836
6700
CO2
6190.4
7649.6
8116.8
9337.6
10720
3869
4781
5073
5836
6700
6190.4
7649.6
8116.8
9337.6
10720
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
84
shakllantirgan shuningdek uglerod neytralligi majburiyatlarini bajara oladigan
mamlakatlarning kelajagi bo'lib hizmat qiladi.
Shunday ekan, taklif sifatida quyudagilarni taklif qilish mumkin:
-
qaysi hududlarda ko‘mirni qanday
hajmlarda inson va atrof-muhit uchun zararsiz
bo‘lishini belgilovchi ekologik xaritani ishlab chiqish va tasdiqlash (ko‘mir yoqish uchun issiqlik
elektr stansiyalariga kvotalar ishlab chiqish);
- CCUS (Carbon Capture, Utilization and Storage) loyiha va texnologiyasini mustaqil
ravishda va xorijiy kompaniyalar bilan hamkorlikda qo’llashni rivojlantirish, uni
rag'batlantirish mexanizmlarini yaratish;
-umuman olganda, (iCRAFT) loyihasi doirasida rejalashtirilgan 60 million tonna issiqxona
gazlari emissiyalarini kamaytirishda
“O’zbekko’mir” AJ, +“Yangi Angren IES” AJ va “Angren IES”
AJ
+ “Erostigaz”AJ = CO2 CCUS qo’shma loyihasini ishlab chiqish;
- Parij bitimi talablari asosida sinov tariqasida, ilk bosqichda
“Angren IES”
AJga yuborilgan
ko’mir mahsuloti chiqindisini
CCUS
texnologiyasi yordamida “Erostigaz” AJ sintetikgaz
quvurlari orqali “O’zbekko’mir” AJning ko’mirni er osti usulida qazib olish filiali tamonidan
foydalanib bo’lingan hudud yoki bo’sh er osti maydonlariga joylashtirish va saqlash orqali
ko’mir sanoati kelajagini belgilash, iqtisodiyotimizda ulkan natija ko’rsatish, qolaversa loyiha
amalga oshsa,-yildan-
yilga sermahsulligi yo’qolib borayotgan “Erostigaz”AJ faoliyatini
CCUS
texnologiyalari ekspluatatsiyasi va texnik xizmat ko'rsatishga o’zgartirish bilan hodimlarning
bandligini uzluksiz ta’minlash hamda yangi ish o’rinlarini yaratish;
-
ko’mir sanoati yordamida uglerod kreditlari bozoriga kirish va uglerod kreditlarini
sotish orqali daromad olib iqtisodiyotimizga ulkan hissa qo’shish va “yashil” iqtisodiyotni shu
tarzda rivoj toptirishni taklif etamiz.
Adabiyotlar /Литература/References:
CCUS (2022) Технологии по улавливанию, хранению и использованию углерода
–
технологическая основа декарбонизации тяжелой промышленности в РФ. –
[Elektron
resurs].
–
Skoltech, .
–
Fayl: CCUS-Skolteh-2022-11-10.pdf.
CEIC (2023)Data Uzbekistan Total CO2 Emissions: Tonnes of CO2 Equivalent per Year //
–
[Elektron resurs].
–
Guidelines (2024) 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories //
Intergovernmental Panel on Climate Change.
–
[Elektron resurs].
–
URL: https://www.ipcc-
nggip.iges.or.jp/public/2006gl/index.html
Kamolov A.,
и др.
(2024) Анализ технико
-
экономической целесообразности
улавливания углерода после сжигания на электростанции NGCC в Узбекистане // Clean
Technologies.
–
Т. 6. –
№ 4. –
С. 1357–
1388.
–
DOI: 10.3390/cleantechnol6040065.
O‘zbekiston Respublikasi Hukumati portali (2024)“O‘zbekko‘mir” AJ 2024
-
yilda ko‘mir
qazib chiqarish hajmi 6,7 million tonnadan ortib ketdi //.
–
[Elektron resurs].
–
URL:
https://gov.uz/mingeo/news/view/31710
Oleynikova N. (2020) Ko'mir va yashil kun tartibi // Rossiya xalqaro ishlar kengashi
–
[Elektron resurs].
–
URL: https://russiancouncil.ru/
Qaror
(2019) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4
-oktabrdagi PQ-4477-sonli
qarori.
Qaror
(2023) Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023
-yil 16-fevraldagi "2023 yilda
qayta tiklanuvchi energiya manbalarini va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni
jadallashtirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida"gi PQ
-57-son qarori.
Review (2025) Coal Reserves by Country // World Population Review.
–
[Elektron resurs].
–
URL: https://worldpopulationreview.com.
Абдураимова Н. Р. (2024) Tendensiyalar energetiki budushchego: shagi v novuyu fazu //
Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot. Sentabr, № 9.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
85
Воронин С. А., и др.
(2024) Развитие угольной отрасли Узбекистана в условиях
современных вызовов // Уголь. № 2. –
С. 89–
92.
–
DOI: http://dx.doi.org/10.18796/0041-5790-
Марьин Е. В. (2021) Парижское соглашение как механизм снижения вибросов на
международном уровне // International Journal of Humanities and Natural Sciences. –
.
–
Т. 5
-
4 (56).
–
С. 98–
100.
–
DOI: 10.24412/2500-1000-2021-5-4-98-100.
Чэн Жуй Линь. (2024) Проблема глобального изменения климата и пути ее решения
на
международном
уровне
//
Научная
статья.
DOI:
https://doi.org/10.23672/HSCP.2024.53.63.017
