Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
133
KORPORATSIYALARDA KORPORATIV BOSHQARUV TIZIMINI XALQARO
STANDARTLAR ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH
Kenjayeva Umriya
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0000-0002-2047-0427
Annоtatsiya
.
Ushbu maqolada korporativ boshqaruv tizimini xalqaro standartlar asosida
takomillashtirishning ahamiyati va usullari, shuningdek, bu jarayonning tashkilotlar uchun
qanday foydalar keltirishi mumkinligi haqida ko‘rib chiqilgan. Korporativ boshqaruvning
zamonaviy yondashuvlari, global miqyosda qabul qilingan standartlar, shuningdek, ularni
korporatsiyalarning samarali va shaffof boshqaruv tizimini yaratishda qo‘llashning ahamiyati
to‘g‘risida ma’lumot berilgan. Maqolada xalqaro tajriba va ilg‘or amaliyotlarni inobatga o
lib,
boshqaruvning tizimli va integratsion yondoshuvlaridan foydalangan holda tashkilotlar
faoliy
atini yaxshilash va ularning uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash yo‘llari muhokama
qilingan. Shu bilan birga, o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitlarda, mas’uliyatli va samarali boshqaruv
tizimlarini joriy etishning strategik ahamiyati keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
korporativ boshqaruv, xalqaro standartlar, boshqaruv tizimi, tashkilotlar
samaradorligi, global tajriba, shaffoflik, uzoq muddatli barqarorlik, aksiyadorlar, mustaqil
direktorlar, zamonaviy korporativ boshqaruv.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ В
КОРПОРАЦИЯХ НА ОСНОВЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ СТАНДАРТОВ
Кенжаева Умрия
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация
.
В этой статье рассматривается значение и методы
совершенствования системы корпоративного управления на основе международных
стандартов, а также то, какие преимущества этот процесс может принести
организациям. Дана информация о современных подходах к корпоративному управлению,
стандартах, принятых во всем мире, а также о важности их применения при создании
эффективной и прозрачной системы управления корпорациями. В статье рассмотрены
пути совершенствования деятельности организаций и обеспечения их долгосрочной
устойчивости с использованием системных и интеграционных подходов к управлению с
учетом международного опыта и передовой практики. При этом в условиях меняющихся
экономических условий широко освещается стратегическое значение внедрения
ответственных и эффективных систем управления.
Ключевые слова:
корпоративное управление, международные стандарты,
система управления, эффективность организаций, глобальный опыт, прозрачность,
долгосрочная стабильность, акционеры, независимые директора, современное
корпоративное управление.
UO‘K:
347.965.8
IV SON - APREL, 2025
133-142
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
134
IMPROVING THE SYSTEM OF CORPORATE GOVERNANCE IN CORPORATIONS ON THE
BASIS OF INTERNATIONAL STANDARDS
Kenjaeva Umriya
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article examines the importance and methods of improving the corporate
governance system based on international standards, as well as what benefits this process can
bring to organizations.
Information is provided on modern approaches to corporate governance,
globally accepted standards, as well as the importance of their application in the creation of an
effective and transparent management system of corporations. The article discusses ways to
improve the activities of organizations and ensure their long-term stability using systematic and
integrative approaches to management, taking into account international experience and
advanced practices. At the same time, in changing economic conditions, the strategic importance
of implementing responsible and effective management systems is widely covered.
Keywords:
corporate governance, international standards, management system,
organizational effectiveness, global experience, transparency, long-term sustainability,
shareholders, independent directors, modern corporate governance.
Kirish.
Bugungi global iqtisodiyotda tashkilotlar o‘rtasida raqobat kuchayib bormoqda va bu
raqobat ichki boshqaruv tizimlarining samaradorligini oshirishni talab qilmoqda. Global
iqtisodiy integratsiya jarayonlari tobora
jadallashib borayotgan bir davrda, korporatsiyalar o‘z
faoliyatlarining samaradorligini ta’minlash, investorlar ishonchini oshirish hamda uzoq
muddatli barqarorlikka erishish uchun zamonaviy boshqaruv mexanizmlariga tayanmoqda.
Ayniqsa, korporativ boshqaruv tizimi
—
tashkilotlarning ichki tartib-qoidalari, manfaatdor
tomonlar bilan munosabatlari va strategik qarorlar qabul qilish mexanizmlarining asosiy asosi
sifatida
—
korporatsiyalar muvaffaqiyatining ajralmas omiliga aylanmoqda.
Korporativ boshqaruv tizimi tashkilotlarning uzluksiz rivojlanishi, ularning shaffofligi,
samaradorligi va uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan
birga, korporativ boshqaruvning samaradorligi nafaqat kompaniyaning ichki tizimlariga, balki
uning tashqi muhitiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Xalqaro miqyosda qabul qilingan boshqaruv
standartlari, o‘z navbatida, korporatsiyalarni modernizatsiya qilish, ularning faoliyatini
tartibga solish va global biznes muhitiga moslashtirishda katta ahamiyatga ega. Boshqaruv
tizimining samarali tashkil etilishi kompaniyalar uchun faqat iqtisodiy foyda keltirib qolmay,
balki jamiyat oldidagi mas’uliyatni ham oshiradi.
Korporativ boshqaruvni xalqaro standartlar asosida takomillashtirish, tashkilotlarga o‘z
faoliyatlarini yanada shaffof, adolatli va samarali qilish imkonini yaratadi. Shu bilan birga,
xalqaro tajriba va ilg‘or boshqaruv amaliyotlarini o‘rganish va ularni o‘z tizimlariga tatbiq etish
tashkilotlarning raqobatbardoshligini oshiradi va global biznes maydonida mustahkam o‘rin
egallashga yordam beradi. Xususan, XXI asrda global iqtisodiyotning tarmoq va integratsiya
jarayonlari natijasida kompaniyalar o‘z boshqar
uv tizimlarini xalqaro darajada
raqobatbardosh qilish uchun zamonaviy, shaffof va barqaror boshqaruv tamoyillariga
moslashtirishga intilishmoqda. Iqtisodiy hamkorlik taraqqiyot tashkiloti (IHTT) ning
korporativ boshqaruv tamoyillari esa, aynan shu maqsadga erishish uchun yaratilgan va dunyo
bo‘ylab korporatsiyalarni boshqarishda asosiy yo‘l
-
yo‘riqni, kompaniyalarga adolatli, shaffof va
javobgar boshqaruv tizimlarini yaratishda asosiy yo‘nalishlarni ko‘rsatib beradi. Bu tamoyillar
aksiyadorlar huquqlarini hi
moya qilish, boshqaruv kengashining mustaqilligini ta’minlash,
manfaatlar to‘qnashuvini cheklash hamda moliyaviy hisobotlar ochiqligini kafolatlash kabi
elementlarni o‘z ichiga oladi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
135
Dunyo tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, korporativ boshqaruv standartlariga rioya qiluvchi
kompaniyalar nafaqat moliyaviy ko‘rsatkichlari bilan ajralib turadi, balki aksiyadorlar, mijozlar
va jamoatchilik oldida ham yuqori darajadagi ishonchni saqlab qoladi. Masalan, Xalqaro Moliya
Korporatsiyasi (XMK) ma’lumotlariga ko‘ra, samarali korporativ boshqaruv tizimiga ega
kompaniyalar investitsiya jalb qilishda 20-30% yuqori natijalarga erishadi. Shuningdek, 2023
yilda “IHTT Korporativ boshqaruv faktlar kitobi”da qayd etilishicha, “IHTT davlatlarida
korporativ boshqaruvni isloh qilgan kompaniyalar o‘rtacha 12% yuqori dividend siyosatiga,
18% ga yuqori aksiyadorlik faolligiga ega bo‘lgan”
(OECD, 2023).
Bugungi kunda korporatsiyalar xalqaro miqyosda raqobatbardosh bo‘lish uchun nafaqat
o‘z ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarini, balki boshqaruv mexanizmlarini ham
xalqaro standartlarga muvofiqlashtirishga intilmoqda. Ayniqsa, atrof-muhit, ijtimoi
y mas’uliyat
va boshqaruv (ESG) tamoyillarining ommalashuvi, korporativ boshqaruvning yanada kengroq
kontekstda baholanishiga sabab bo‘lmoqda. Shu boisdan ham, korporativ boshqaruv tizimini
xalqaro standartlar asosida takomillashtirish
—
nafaqat kompaniyalar samaradorligi, balki
milliy iqtisodiyotlar barqarorligi uchun ham dolzarb masala sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Korporativ boshqaruv kompaniya yoki korporatsiyaning faoliyatini boshqarish, nazorat
qilish va uning barcha manfaatdor tomonlari (aksiyadorlar, menejment, xodimlar, mijozlar,
jamiyat va davlat) o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish tizimidir. Boshqaru
v tizimi
kompaniyaning maqsadlariga erishish, risklarni boshqarish, shaffoflikni ta’minlash, va axborot
almashish jarayonlarini yaxshilashga qaratilgan. Korporativ boshqaruv nafaqat kompaniya
menejmentining operatsiyalarni samarali amalga oshirishi, balki aksiyadorlar va boshqa
manfaatdor tomonlarning huquqlarini himoya qilishi, jamiyat va ekologik mas’uliyatni hisobga
olishi, uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlashi lozim. Ushbu maqsadlarga erishish uchun
shaffoflik, hisobdorlik, adolatlilik va javobgarlik kabi asosiy tamoyillar komporatsiyalar
faoliyatini to‘g‘ri yo‘naltirishga yordam beradi.
Ross va Westerfield (2004)
korporativ boshqaruvning nazorat tizimlarini, mas’uliyatni va
shaffoflikni moliyaviy boshqaruv asosida tahlil qilgan xorijiy olimlardandir. Ular o‘zining
asarlarida
–
“kompaniyaning boshqaruv tizimlari aksiyadorlarning manfaatlarini himoya
qilishga qarat
ilgan bo‘lishi, aksiyadorlar va menejment o‘rtasidagi maqsadlar uyg‘unligini
ta’minlash uchun yaxshi boshqaruv mexanizmlariga ehtiyoj mavjudligi shuningdek,
axborotning ochiqligi va shaffofligi kompaniyaning moliyaviy samaradorligini oshirishga
yordam bera
di” deb ta’kidlaydilar. Ross va Westerfield o‘z asarida korporativ boshqaruvni
moliyaviy muvaffaqiyat bilan bog‘laydi va axborot almashish, risklarni boshqarish va
aksiyadorlar manfaatlarini himoya qilish lozimligini ta’kidlaydi.
Jensen va Meckling (1976)
“Firma nazariyasi: boshqaruv xulq
-atvori, agentlik xarajatlari
va mulkchilik tuzilishi” nomli asarida korporativ boshqaruvni agentlik nazariyasi nuqtai
nazaridan ko‘rib chiqib, kompaniyaning menejerlari (yoki boshqaruv organlari) va
aksiyadorlari o‘rtasida
gi agentlik xarajatlari (agency costs) va ularning boshqaruv tizimidagi
ahamiyatini tahlil qilishgan.
Shuningdek, ular quyidagi tavsiyalarni keltiradi:
•
“Aksiyadorlar va menejment o‘rtasidagi maqsadlar uyg‘unlashishi kerak, chunki
aksiyadorlar o‘z manfaatlarini himoya qilishda va menejment esa qarorlar qabul qilishda o‘z
manfaatlarini ko‘zlaydi.
•
Kompaniyalarda boshqaruvning shaffofligi va hisobdorligi agentlik xarajatlarini
kamaytiradi.
•
Menejmentning ishonchliligi va unga nisbatan qo‘yilgan talablar yuqori bo‘lishi kerak”.
Jensen va Meckling o‘zlarining agentlik nazariyasida korporativ boshqaruv tizimlarida
menejerlar va aksiyadorlar o‘rtasidagi manfaatlar to‘qnashuvini qanday bartaraf etish kerakligi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
136
haqida ilmiy yondashuvlaridan so‘ng, korporativ boshqaruvning aksiyadorlar manfaatlarini
himoya qilishi o‘z isbotini topadi.
Shleifer va Vishny (1997) korporativ boshqaruvning xalqaro muvofiqligini, shaffofligini
va aksiyadorlar huquqlarini himoya qilishni ko‘rib chiqishgan. Ularning tahlilida,
kompaniyaning boshqaruv strukturasining shaffofligi va samaradorligi qanday moliyaviy
rivojlanishga olib kelis
hi ko‘rsatib o‘tilgan. Shleifer va Vishny o‘zlarining asarida “Aksiyadorlar
huquqlarini himoya qilish va kompaniyaning boshqaruvini shaffof qilish zarur. Kompaniya
boshqaruvchilari va aksiyadorlar o‘rtasida yaxshi aloqalar va axbor
ot almashish tizimlari
muhim. Shuningdek, davlat va boshqa tashqi omillar boshqaruv sifatiga ta’sir qilmasligi kerak”
deb ta’kidlaydi.
Rajan va Zingalesning (1998)
ta’kidlashicha “Korporativ boshqaruv tizimi aksiyadorlar
uchun foydali bo‘lishi kerak, ya’ni ularning foydalari kompaniya qarorlariga ta’sir qilishi zarur.
Boshqaruv tizimida mas’uliyat va hisobdorlikni ta’minlash orqali kompaniyaning moliyaviy
rivojlanishini oshirish mumkin. Korporativ boshqaruvda shaffoflik va axborot almashishni
kuchaytirish, iqtisodiy ishonchni oshiradi”. Rajani va Zingales kompaniyalar moliyaviy
boshqaruv tizimlarining shaffofligini va samaradorligini oshir
ishga alohida urg‘u beradilar, bu
esa xalqaro korporativ boshqaruv standartlarini ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi.
Clarke (2007)
o‘zining “International Corporate Governance” asarida xalqaro korporativ
boshqaruvni solishtiradi. U global miqyosda boshqaruv tizimlaridagi farqlarni va bu
tizimlarning turli madaniy va iqtisodiy sharoitlarda qanday ishlashini o‘rganadi.
Clarkening ta’kidlashicha “Korporativ boshqaruv standartlarining xalqaro miqyosda
moslashishi zarur. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar o‘rtasida boshqaruv tamoyillari
farqlari mavjud, bu farqlarni o‘rganish orqali global boshqaruv tizimlarini tako
millashtirish
mumkin. Boshqaruvning samaradorligini oshirish uchun xalqaro tajribalarni o‘rganish va joriy
qilish kerak”. Clarke xalqaro miqyosda boshqaruv tizimlaridagi farqlarni ko‘rsatadi va
korporativ boshqaruvning global standartlarini ishlab chiqish
zaruratini ta’kidlaydi.
Shuningdek, mamlakatimiz olimlari Ashurov, Jalilov, Urinovlarning (2021)
ta’kidlashicha
“Xalqaro standartlarga asoslangan va kompaniyaning maqsadlari va rivojlanish strategiyasini
amalga oshirishga yo‘naltirilgan zamonaviy korporativ boshqaruv kompaniyaning moliyaviy
mustahkamligini va uning daromadli tashkilot sifatidagi uzoq muddatda faoliyat yuritish
qobiliyatini ta’minlashga imkon beradi, shuningdek butun mamlakat raqobatbardoshligini
kuchaytirishga ko‘maklashadi”.
Xorijiy olimlarning asarlarida korporativ boshqaruvning xalqaro standartlari va
tizimlarini o‘rganish ko‘plab yondashuvlar va tahlillarni keltirib chiqaradi. Jensen va Meckling,
Shleifer va Vishny, Rajan va Zingales kabi olimlar o‘z asarlarida kompaniyalar
boshqaruvining
moliyaviy aspektlari, axborot shaffofligi, menejment va aksiyadorlar o‘rtasidagi munosabatlar,
shuningdek, davlat va xalqaro tashkilotlarning roli haqida alohida fikrlarni muhokama
qiladilar. Shu bilan birga, Clarke va Rajan kabi tadqiqotchilar global miqyosda boshqaruv
tizimlarining turli sharoitlarga moslashishini va ular orasidagi farqlarni tahlil qilishni ta’kidlab
o‘tadilar.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada xorijiy
mamlakatlarning ilg‘or korporativ boshqaruv tajribalariga
asoslangan holda tizimli va solishtirma tahliliy yondashuv qo‘llaniladi. Tadqiqot davomida
so‘nggi yillar davomida nashr etilgan ko‘plab ilmiy maqola, hisobot va strategik hujjatlar
o‘rganib chiqild
i. Jumladan, IHTT Korporativ boshqaruv tamoyillari (2023), IHTT Korporativ
boshqaruv faktlar kitobi (2023), Jahon bankining korporativ boshqaruv asboblar to‘plami
(2021), hamda XMK korporativ boshqaruv taraqqiyot matritsasi (2020) kabi asosiy xalqaro
hujjatlar tahlil qilindi.
Ilmiy asos sifatida korporativ boshqaruv sohasida yetakchi bo‘lgan olimlar —
masalan,
Ross va Westerfield (2004), Shleifer va Vishny (1997), Rajan va Zingales (1998), Clarke (2007),
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
137
Ashurov, Djalilov, Urinov (2021) kabi tadqiqotchilarning nazariy yondashuvlari chuqur
o‘rganildi. Ularning asarlarida korporativ boshqaruvning huquqiy muhit, mulkchilik tuzilmasi,
aksiyadorlar huquqlari va manfaatdor tomonlar bilan munosabatlar kabi jihatlari asosiy
tadqiqot obyektlari sifatida ko‘rsatilgan. Shuningdek, maqola korporatsiyalar uchun xalqaro
korporativ boshqaruv standartlarini joriy etishning ahamiyatini hamda bu tizimlarni samarali
amalga oshirish usullarini o‘rganadi.
Tadqiqotda sifat tahlil uslubidan foydalanilib, mavjud nazariyalar va xalqaro amaliyot
solishtirma yondashuv asosida baholandi. Xususan, AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya,
Yaponiya va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarning korporativ boshqaruv tizimlari tahlil qilinib,
ularning kuchli va zaif jihatlari aniqlashtirildi. Misol uchun, AQShda korporativ boshqaruv 80%
hollarda erkin bozor tamoyillariga asoslangan bo‘lsa, Yaponiyada bu ko‘rsatkich 60% atrofida
bo‘lib, banklar va yirik guruhlar ishtiroki yuqori daraja
da.
Bundan tashqari, xalqaro standartlarning amaliyotga joriy etilishi samaradorligini
aniqlash maqsadida 15 ta davlatda o‘tkazilgan mustaqil reyting va baholash tizimlari (masalan,
Jahon banki biznes yuritish indikatorlari va XMK hisobotlari) natijalari tahlil qilindi. Natijalarga
ko‘ra, xalqaro standartlarni joriy etgan kompaniyalarda aktsiyadorlar daromadi o‘rtacha 15–
20% ga oshgan, hamda boshqaruv qarorlarining shaffofligi va hisobdorligi yuqori bo‘lgan.
Metodologik yondashuv sifatida normativ-huquqiy tahlil, kontent-tahlil va tizimli
yondashuvlar qo‘llanildi. Bu
yondashuvlar maqolada ilgari surilgan ilmiy muammolarni
kompleks ravishda yoritish va asosli xulosalarga kelish imkonini beradi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Korporativ boshqaruv deganda kompaniyani boshqaradigan qoidalar, amaliyotlar va
jarayonlar tizimi tushuniladi. Korporativ boshqaruvning xalqaro standartlari tashkilotlarda
shaffoflik, hisobdorlik va mas’uliyatli boshqaruv amaliyotini ragʻbatlantirish uchun asos
yaratadi. Butun dunyoda bir necha standartlar va yoʻriqnomalar mavjud boʻl
sa-da, korporativ
boshqaruvning keng eʻtirof etilgan xalqaro standartlari mavjud. Xalqaro standartlar ilgʻor
tajribalar boʻyicha yoʻl
-
yoʻriq beradi va mas’uliyatli boshqaruvni ragʻbatlantiradi.
Korporativ boshqaruv standartlari siyosatchilarga iqtisodiy samaradorlik, barqaror
oʻsish va moliyaviy barqarorlikni qoʻllab
-quvvatlash maqsadida korporativ boshqaruvning
huquqiy, me’yoriy va institusional asoslarini baholash va takomillashtirishda yordam
berish
uchun moʻljallangan. Bunga, birinchi navbatda, aksiyadorlar, boshqaruv kengashi aʼzolari va
rahbarlari, ishchi kuchi va tegishli manfaatdor tomonlar, shuningdek, moliyaviy vositachilar va
xizmat koʻrsatuvchi provayderlarni oʻz vazifalarini bajarishlari uchun toʻgʻri axborot va
ragʻbatlar bilan taʼminlash hamda nazorat va muvozanat doirasidagi javobgarlikni taʼminlashga
yordam berish orqali erishiladi.
Korporativ boshqaruv kompaniya rahbariyati, boshqaruv kengashi, aksiyadorlar va
manfaatdor tomonlar oʻrtasidagi munosabatlar majmuasini oʻz ichiga oladi. Korporativ
boshqaruv, shuningdek, kompaniyani yoʻnaltirish va uning maqsadlarini belgilash, shuningdek
,
ushbu maqsadlarga erishish vositalari va natijalarni monitoring qilish uchun tuzilma va
tizimlarni ifodalaydi.
Standartlar majburiy emas va milliy qonunchilik uchun batafsil koʻrsatmalar berishni
maqsad qilinmagan. Standartlar ichki qonunchilik va me’yoriy
-
huquqiy hujjatlarning oʻrnini
bosmaydi va ularni bekor qiladi deb hisoblanmasligi kerak. Aksincha, ular maqsadlarni
aniqlashga va ularga erishish uchun turli vositalarni taklif qilishadi, bunda odatda qonunchilik,
tartibga solish, roʻyxatga olish qoidalari, oʻz
-
oʻzini tartibga solish choralari, shartnoma
majburiyatlari, ixtiyoriy majburiyatlar va biznes amaliyoti elementlari kiradi. Tamoyillar
siyosatchilar va bozor ishtirokchilari uchun korporativ boshqaruvning oʻz asoslarini ishlab
chiqish uchun mustahkam, ammo moslashuvchan ma’lumotnomani taqdim etishga qaratilgan.
Oʻzgaruvchan dunyoda raqobatbardosh boʻlib qoli
sh uchun korporatsiyalar yangi talablarni
qondirish va yangi imkoniyatlarni oʻzlashtirish uchun oʻzlarining korporativ boshqaruv
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
138
amaliyotlarini yangilashlari va moslashtirishlari kerak. Tartibga solishning xarajatlari va
afzalliklarini hisobga olgan holda, hukumatlar bozorlarning samarali ishlashi va aksiyadorlar
va manfaatdor tomonlarning yangi umidlariga javob berish uchun yetarli darajada
moslashuvchanlikni ta’minlaydigan samarali me’yoriy
-huquqiy bazani shakllantirish uchun
muhim mas’uliyat yuklaydi.
Yaxshi ishlab chiqilgan korporativ boshqaruv siyosati kengroq iqtisodiy maqsadlarga
erishish va davlat siyosatining uchta asosiy afzalliklariga hissa qoʻshishda muhim rol oʻynashi
mumkin. Birinchidan, ular kompaniyalarga, xususan, kapital bozorlaridan moliyalashtirishga
yordam beradi. Bu orqali ular innovasiyalar, mahsuldorlik va tadbirkorlikni ragʻbatlantiradilar
va iqtisodiy dinamizmni yanada kengroq rivojlantiradilar. Kapitalni toʻgʻridan
-
toʻgʻri yoki
bilvosita ta’minlovchilar uchun yaxshi korporativ bos
hqaruv ular adolatli shartlar asosida
kompaniya qiymatini yaratishda ishtirok etishi va baham koʻrishi mumkinligining kafolati
boʻlib xizmat qiladi. Shuning uchun u korporatsiyalar oʻsish uchun kapitalga kirishi mumkin
boʻlgan xarajatlarga ta’sir qiladi.
Bu bugungi globallashgan kapital bozorlarida muhim ahamiyatga ega. Kapitalning xalqaro
oqimlari kompaniyalarga koʻproq investorlar pulidan mablagʻ olish imkonini beradi. Agar
kompaniyalar va mamlakatlar global kapital bozorlaridan toʻliq foyda olishni va u
zoq muddatli
“sabrli” kapitalni jalb qilishni istasa, korporativ boshqaruv asoslari ishonchli boʻlishi, mamlakat
ichida ham, chegaradan tashqarida ham yaxshi tushunilishi va xalqaro miqyosda qabul qilingan
tamoyillarga mos kelishi kerak.
Ikkinchidan, yaxshi ishlab chiqilgan korporativ boshqaruv siyosati sarmoyadorlarni
himoya qilish uchun asos yaratadi, shu jumladan investisiya qilingan jamgʻarmalari boʻlgan uy
xoʻjaliklari. Kengash aʼzolari va rahbarlarning aksiyadorlar oldidagi shaffofli
gi va hisobdorligini
taʼminlovchi rasmiy tartib
-qoidalar bozorlarga ishonchni mustahkamlashga yordam beradi va
shu bilan korporatsiyalarning moliyalashtirish imkoniyatlarini qoʻllab
-quvvatlaydi. Aholining
katta qismi toʻgʻridan
-
toʻgʻri chakana investor sif
atida yoki bilvosita pensiya va investisiya
fondlari orqali davlat qimmatli qogʻozlar bozorlariga sarmoya kiritadi. Ularga korporativ
qiymat yaratishda ishtirok etishlari mumkin boʻlgan tizim bilan ta’minlash, ularning huquqlari
himoyalanganligini bilish,
uy xoʻjaliklariga oʻz jamgʻarmalari va pensiyalari uchun yuqori
daromad olishga yordam beradigan investisiya imkoniyatlaridan foydalanish imkoniyatini
beradi. Institusional investorlar oʻz portfellarining katta qismini tashqi bozorlarga tobora
koʻproq ajra
tayotganini hisobga olsak, investorlarni himoya qilish siyosati transchegaraviy
investisiyalarni ham qamrab olishi kerak.
Uchinchidan, yaxshi ishlab chiqilgan korporativ boshqaruv siyosati, shuningdek,
korporatsiyalarning barqarorligini qoʻllab
-
quvvatlaydi va oʻz navbatida, kengroq
iqtisodiyotning barqarorligiga hissa qoʻshishi mumkin. Investorlar kengroq iqtisodiy, ekologik
va ijtimoiy muammolardan kelib chiqadigan moliyaviy risklar va imkoniyatlarni hamda
kompaniyalarning ushbu xatarlarga chidamliligi va ularni boshqarish imkoniyatlarini oʻz ichiga
olish uchun kompaniyalarning moliyaviy koʻrsatkichlariga eʼtiborini tobora ke
ngaytirmoqda.
Ayrim yurisdiksiyalarda siyosatchilar kompaniyalarning faoliyati bunday muammolarni hal
qilishga qanday hissa qoʻshishiga ham e’tibor qaratadilar. Barqarorlik masalalari boʻyicha
korporativ boshqaruvning mustahkam asosi kompaniyalarga aksiyadorlar va turli manfaatdor
tomonlarning manfaatlarini tan olish va ularga javob berishga yordam beradi, shuningdek,
oʻzlarining uzoq muddatli muvaffaqiyatlariga hissa qoʻshishi mumkin. Bunday asos barqarorlik
bilan bogʻliq ishonchli, izchil va taqqoslanadigan, jumladan, iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq
boʻlgan moddiy ma’lumotlarning oshkor etilishini oʻz ichiga olishi kerak. Ba’zi hollarda
yurisdiksiyalar barqarorlik bilan bogʻliq oshkoralik va muhimlik tushunchalarini oqilona
aksiyadorga investisiya yoki ovoz
berish qarorlarini qabul qilish uchun zarur boʻlgan
ma’lumotlarni ifodalovchi amaldagi standartlar nuqtai nazaridan izohlashi mumkin.
Korporativ boshqaruvning xalqaro standartlari kompaniyalarni boshqarish va nazorat
qilishda shaffoflik, hisobdorlik, adolat va mas’uliyatni oshirishga qaratilgan koʻrsatmalar va
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
139
tamoyillardir. Ushbu standartlar yaxshi korporativ boshqaruv amaliyotlari uchun asos
yaratadi, shuningdek aksiyadorlar, manfaatdor tomonlar va kengroq jamiyat manfaatlarini
himoya qilishga yordam beradi. Turli tashkilotlar va organlar tomonidan ishlab chiqilgan bir
nechta standartlar toʻplami mavjud boʻlsa
-
da, korporativ boshqaruvning eng keng eʻtirof
etilgan va asosiy xalqaro tamoyillariga quyidagilar kiradi:
1-rasm. Korporativ boshqaruvning xalqaro tamoyillari
Korporativ boshqaruvning xalqaro standartlari korporativ boshqaruv tizimlarini
yaxshilash, shaffoflikni ta’minlash, aksiyadorlar va boshqa manfaatdor tomonlar huquqlarini
himoya qilishga qaratilgan asosiy tamoyillardan iborat.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) korporativ boshqaruv uchun xalqaro
etalon boʻlib xizmat qiluvchi va korporativ boshqaruvning keng qamrovli asosini ta’minlovchi
bir qator tamoyillarni ishlab chiqdi. Bu tamoyillar aksiyadorlarning huquqlari, aksiyadorlarga
nisbatan adolatli munosabat, manfaatdor tomonlarning roli, shaffoflik va oshkoralik hamda
direktorlar kengashining mas’uliyati va barqarorlik kabi sohalarni qamrab oladi.
G20/OECD korporativ boshqaruv tamoyillari
—
bu korporativ boshqaruv uchun yetakchi
xalqaro standartdir. G20/OECD tamoyillarining oxirgi nashri 2023 yil sentyabr oyida G20
Liderlari tomonidan qabul qilindi va quyidagi olti bobdan iborat:
1.
Samarali korporativ
boshqaruv tizimi uchun asosni ta’minlash:
Korporativ boshqaruv
tizimi shaffof va adolatli bozorlar hamda samarali resurslar taqsimotini rag‘batlantirishi lozim.
Bu qonun ustuvorligiga mos boʻlishi va samarali nazorat va ijroni qoʻllab
-quvvatlashi lozim.
2.
Aksiyadorlarning huquqlari va ular bilan adolatli munosabatda boʻlish, mulkchilikning
asosiy funksiyalari:
Korporativ boshqaruv tizimi aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilishi va
amalga oshirishga yordam berishi hamda barcha aksiyadorlarga, shu jumladan minoritar va
xorijiy aksiyadorlarga nisbatan adolatli munosabatni ta’minlashi lozim. Barcha aksiyadorlar oʻz
buzilgan huquqlari uchun samarali tarzda zararni qoplanish imkoniyatiga ega boʻlishlari lozim.
3.
Institusional investorlar, fond bozorlari va boshqa vositachilar:
Korporativ boshqaruv
tizimi investisiya zanjiri boʻylab ishonchli ragʻbatlarni ta’minlashi va fond bozorlarining yaxshi
korporativ boshqaruvga hissa qoʻshadigan tarzda ishlashini ta’minlashi lozim.
4.
Axborot oshkorligi va shaffoflik:
Korporativ boshqaruv tizimi korporatsiyaga taalluqli
barcha muhim masalalar, jumladan, kompaniyaning moliyaviy ahvoli, faoliyati, barqarorligi,
egalik huquqi va boshqaruvi toʻgʻrisida oʻz vaqtida va aniq oshkor etilishini ta’minlashi lozim.
5.
Kengashning vazifalari:
Korporativ boshqaruv tizimi kompaniyaga strategik
boshqaruvni, rahbariyat ustidan samarali monitoringni olib borishni hamda kengashning
kompaniya va aksiyadorlar oldidagi hisobdorligini ta’minlashi lozim.
6.
Barqarorlik va mustahkamlik:
Korporativ boshqaruv tizimi kompaniyalar va ularning
investorlarini korporatsiya barqarorligi va mustahkamligiga hissa qoʻshadigan tarzda qarorlar
qabul qilish va risklarni boshqarish uchun ragʻbatlantirishi lozim.
Korporativ boshqaruv tizimining xalqaro standartlarini joriy etishning samarali
yo‘llaridan biri, kompaniyalar va davlat organlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishdir.
Iqtisodiy hamkorlik va
taraqqiyot tashkiloti
(OECD) ning Korporativ
boshqaruv tamoyillari
Xalqaro korporativ
boshqaruv tarmog’i
(ICGN) ning Global
boshqaruv tamoyillari
Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Global
shartnomasi
Xalqaro moliya
korporasiyasi (IFC) ning
Korporativ boshqaruv
metodologiyasi
B
ank nazorati bo’yicha
B
azel qo’mitasining
Korporativ boshqaruv
tamoyillari
Kedberi hisoboti
"CADBURY REPORT"
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
140
Birinchidan, kompaniyalar o‘z boshqaruv tizimlarida xalqaro standartlarga mos o‘zgarishlar
kiritishlari lozim. Bunga korporativ siyosatlarni qayta ko‘rib chiqish, huquqiy mexanizmlarni
mustahkamlash va rahbariyatning malakasini oshirish orqali erishish munkin. Ikkinchidan,
davlat tomonidan nazorat qilish mexanizmlari ishlab chiqilishi lozim. Bu tizimlar, ayniqsa,
korrupsiyaning oldini olish va jamiyatning boshqa manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi.
Tartibga solish va moliyaviy hisobotlar sohasida xalqaro amaliyotlarga e’tibor qaratish
kerak. Xususan, moliyaviy hisobotlar va auditlar shaffof va aniq bo‘lishi, shuningdek,
raqobatbardoshlikni ta’minlash uchun maxsus tizimlar ishlab chiqilishi zarur. Mis
ol uchun,
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari tizimiga asoslanish korporatsiyalarga o‘z moliyaviy
holatini yaxshiroq kuzatib borishga va globallashuv jarayoniga moslashishga imkon beradi.
Agar kompaniyalar va davlatlar global kapital bozorlaridan to‘liq
foyda olishni istasalar,
korporativ boshqaruv asoslari ishonchli bo‘lishi, mamlakat ichida ham, chegaralar tashqarisida
ham yaxshi tushunilishi va xalqaro miqyosda qabul qilingan tamoyillarga mos kelishi lozim.
1-jadval
Korporativ boshqaruv tizimlarining ilg‘or mamlakatlarda tahlili
Mamlakat
Kuchli tomonlari
Zaif tomonlari
AQSh
erkin bozor tamoyillariga asoslangan
tizim, kompaniyalar mustaqil va
samimiy boshqaruvga ega;
aksiyadorlarning huquqlari yuqori
darajada himoyalangan.
bozorni haddan tashqari
liberallashtirish ba’zan qisqa muddatli
manfaatlarni ustun qo‘yishiga olib
keladi;
ijtimoiy va ekologik javobgarlik kamroq
inobatga olinadi.
Buyuk
Britaniya
kodifikatsiyalangan korporativ
boshqaruv kodekslari mavjud;
kompaniyalar “tushuntir yoki amal
qil” (“comply or explain”) tamoyiliga
amal qiladi.
qonunchilik erkinligi sababli ba’zan
nazorat zaiflashadi;
kichik aksiyadorlar ba’zan e’tibordan
chetda qoladi.
Germaniya
ikki bosqichli boshqaruv tizimi amal
qiladi;
ishchi-xodimlardan vakillar
boshqaruvda ishtirok etishi
ta’minlangan.
qarorlar qabul qilish jarayoni nisbatan
sekin;
aksariyat kompaniyalar davlat va
banklar bilan yaqin aloqada bo‘ladi.
Yaponiya
korporativ guruhlar va banklarning
kuchli roli barqarorlikni ta’minlaydi;
uzoq muddatli strategiyalar ustuvor.
raqobat cheklanishi mumkin;
korporativ axborotlarni oshkor qilish
past.
Janubiy Koreya
hukumat tomonidan korporativ
boshqaruv islohoti faol qo‘llab
-
quvvatlanmoqda;
texnologik kompaniyalar o‘sishiga
turtki berilgan.
yirik guruhlar (chaebol) tomonidan
boshqaruv markazlashuvi;
manfaatlar to‘qnashuvi va shaffoflik
bilan bog‘liq muammolar mavjud.
2020-yillarda korporativ boshqaruvning rivojlanishi yanada komplekslashdi va yangi
tamoyillar paydo bo‘ldi. Barqarorlik, ijtimoiy mas’uliyat, va korporativ etika kabilar asosiy
yo‘nalishlarga aylandi. Bugungi kunda korporativ boshqaruvning rivojlanishida q
uyidagi
tamoyillar muhim o‘rin tutadi:
✓
ESG ko‘rsatkichlari kompaniyaning ekologik, ijtimoiy va boshqaruv natijalarini
baholashda asosiy rol o‘ynamoqda.
Investitsiyalarni jalb qilishda ESG omillari alohida ahamiyat
kasb etadi.
✓
Korporativ boshqaruvda shaffoflikni ta’minlash va hisobdorlikni kuchaytirish hamon
muhim ahamiyatga ega. Aksiyadorlar va manfaatdor tomonlar uchun ochiqlik va axborotlarni
taqdim etish zarur.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
141
✓
Texnologiyalarning rivojlanishi bilan kompaniyalar boshqaruvni avtomatlashtirish,
sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili yordamida samarali qilishni davom ettirmoqdalar.
Korporativ boshqaruvning rivojlanishi davomida uning asosiy tamoyillari va
yondashuvlari o‘zgarib, yangi yondashuvlar va standartlar ishlab chiqilmoqda. Korporativ
boshqaruv standartlari global miqyosda kompaniyalarning barqaror rivojlanishini ta’minlash,
aksiyadorlar huquqlarini himoya qilish va jamiyatga foyda keltirishga qaratilgan tavsiyalarni
qamrab oladi. Shu bilan birga, raqamli texnologiyalar, ijtimoiy mas’uliyat va barqarorlik kabi
omillar zamonaviy korporativ boshqaruvda katta ahamiyat kasb etmoqda.
Korporativ boshqaruv tizimlari turli mamlakatlarda iqtisodiy, institutsional va madaniy
omillarga qarab farq qiladi. AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya
tajribalari asosida ularning kuchli va zaif jihatlari quyidagicha tahlil qilinadi.
Jahon banki biznes yuritish indikatorlari hamda Xalqaro moliya korporatsiyasi
hisobotlariga tayangan holda, 15 ta davlatda xalqaro korporativ boshqaruv standartlarining
amaliyotga joriy etilishi tahlil qilingan. Natijada, xalqaro standartlarni qabul qilgan
kompaniyalarda aksiyadorlar daromadi o‘rtacha 15–
20% ga oshgan. Boshqaruvning shaffofligi
va hisobdorligi yuqori bo‘lgan, bu esa investor ishonchini oshirgan.
Tashqi audit va mustaqil
direktorlarning roli kuchaygan.
Xulosa va takliflar.
Korporatsiyalarda korporativ boshqaruv tizimlarini xalqaro standartlar asosida
takomillashtirish nafaqat o‘z ichki samaradorlikni oshirish, balki global bozor sharoitida
muvaffaqiyatli raqobatlashish uchun ham zarur. Xalqaro tajriba va ilmiy manbalar tahlili shuni
ko‘rsatadiki, korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirish
uchun rahbariyatning malakasini
oshirish, axborot shaffofligini ta’minlash va ijtimoiy mas’uliyatni oshirish kabi amaliy
choralarni amalga oshirish lozim. Shu bilan birga, korporatsiyalar xalqaro standartlarga mos
boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali raqobatbardoshligini oshirishi, jamiyat va ekologik
barqarorlikni ta’minlashi mumkin.
Xalqaro standartlar kompaniyaning korporativ boshqaruv tizimiga bir qancha
islohotlarni amalga oshirishiga ko‘maklashadi. Asosan, kompaniyaning samarali va shaffof
ishlashini ta’minlash orqali quyidagi asosiy yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
•
Xalqaro standartlar kompaniyaning moliyaviy va boshqaruv faoliyatlarini aniq va
tushunarli qilishni talab qiladi. Bu shaffoflik investorlar, xodimlar va boshqa manfaatdor
tomonlar uchun zarurdir;
•
kompaniyaga korporativ boshqaruvning eng yaxshi amaliyotlarini joriy etadi.
Shuningdek, direktorlar kengashining va boshqaruv strukturasining samarali ishlashini
ta’minlaydi, hamda risklarni boshqarish va kompaniyaning uzoq muddatli barqarorligini
saqlaydi;
•
Kompaniya boshqaruvi xodimlari va direktorlarining javobgarligini kuchaytirish,
ularning qarorlari va faoliyatlarini doimiy nazorat qilish, moliyaviy va boshqa hisobotlarni
to‘g‘ri va o‘z vaqtida taqdim etish talab qiladi;
•
kompaniyaning xodimlar, mijozlar, hamkorlar va aksiyadorlar bilan ochiq va samarali
muloqot o‘rnatishiga undaydi. Bu kompaniya uchun ishonchni oshiradi va jamoaviy
muvaffaqiyatga erishish imkoniyatlarini kengaytiradi;
•
kompaniyaning faoliyatida korrupsiyaga yo‘l qo‘ymaslikni, ichki siyosatlari va
amaliyotlari orqali bu muammo oldini olishga qaratilgan islohotlarni taqdim etadi;
•
kompaniyaning ijtimoiy va ekologik mas’uliyatlarini hisobga olishga undaydi. Bu
kompaniyaga nafaqat moliyaviy muvaffaqiyatni ta’minlash, balki jamiyat va atrof
-muhitga ham
foyda keltirish imkoniyatini yaratadi;
•
Kompaniyalar, xalqaro standartlarga mos ravishda, har qanday turdagi risklarni
oldindan aniqlash, baholash va ularni kamaytirishga yo‘naltirilgan tizimlarni joriy qilishadi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
142
Shu tarzda, xalqaro standartlar kompaniyaning korporativ boshqaruv tizimini yanada
samarali, shaffof va ishonchli qilishga yordam beradi. Bu nafaqat kompaniyaning ichki
faoliyatini yaxshilaydi, balki uning bozor o'rnini mustahkamlaydi va global
raqobatbardoshligini oshiradi.
Adabiyotlar/Литература/References:
Ashurov Z.A., Djalilov F.A., Urinov B.N. (2021) “Zamonaviy korporativ boshqaruv (xorijiy
tajriba)”. O‘quv qo‘llanma. –
“Innovatsion rivojlanish nashriyot matbaa uyi”
- nashriyoti, 245 bet.
Clarke, T. (2007)
“International Corporate Governance: A Comparative Approach”.
Michael C. Jensen va William H. Meckling (1976) “Theory of the Firm: Managerial Behavior,
Agency Costs and Ownership Structure”.
OECD (2023), G20/OECD Principles of Corporate Governance 2023, OECD Publishing, Paris,
https://doi.org/10.1787/ed750b30-en
OECD (2023), OECD Corporate Governance Factbook 2023, OECD Publishing, Paris,
https://doi.org/10.1787/6d912314-en
OECD (2025), Methodology for Assessing the Implementation of the G20/OECD Principles of
Corporate Governance 2025, OECD Publishing, Paris,
https://doi.org/10.1787/80996ea9-en
OECD. (2015). Corporate Governance: The Role of Boards in Monitoring and Protecting
Stakeholders.
Raghuram G. Rajan va Luigi Zingales (1998) “The Firm in the Theory of Finance”.
Shleifer, A. va Vishny, R.W. (1997) “A Survey of Corporate Governance”.
Stephen A. Ross va Randolph W. Westerfield (2004) “Corporate Finance”.
Urinov B.N., Kenjayeva U.F. (2024) Korporativ boshqaruv. Darslik
–
T.: OOO “DIADEMA NUR
SERVIS”, 405 b.
