Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
222
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA ELEKTR ENERGIYA KOMPANIYASI BOSHQARUV
JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI
i.f.d., dots.
To
‘
ychiboyev Nozimjon
Andijon iqtisodiyot va qurilish instituti
ORCID: 0009-0000-5868-7843
Annotatsiya.
Ilmiy maqolada axborot tizimini joriy etish jarayonlarida yuzaga keladigan
ba’zi muammolar, elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning ”O‘zbekenergo” DAKga
qo‘
llash texnologiyasi, AKTning an
’anaviy tuzilishi, raqamli iqtisodiyotning shakllanishi,
istiqboldagi AKT bo‘limlarining tarkibiy tuzilishi hamda korporativ axborot tizimlarining joriy
etilishi va ishlashi, ushbu tizimlarni tashkil etishdagi bir qator kamchiliklar, raqamlashtirish
dasturini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun shu sohadagi butun jahon hamjamiyati
tamoyillari ilmiy jihatdan asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli texnologiya, raqamlashtirish, axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari, avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari, elektr energiya, elektr energiya
kompaniyalari texnologik jarayonlari.
ПЕРСПЕКТИВЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ПРОЦЕССОВ УПРАВЛЕНИЯ
ЭЛЕКТРОЭНЕРГЕТИЧЕСКОЙ КОМПАНИЕЙ НА ОСНОВЕ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ
д
.
э
.
н., доц.
Туйчибоев Нозимжон
Андижанский институт экономики и строительства
Аннотация.
В научной статье научно обоснованы некоторые проблемы,
возникающие в процессе внедрения информационной системы, технология внедрения
учета и контроля электроэнергии в ГАК «Узбекэнерго», традиционная структура ИКТ,
формирование цифровой экономики, структура
будущих подразделений ИКТ и внедрение
и эксплуатация корпоративных информационных систем, ряд недостатков в
организации этих систем, а также принципы всего мирового сообщества в этой сфере
для успешной реализации программы цифровизации.
Ключевые слова:
цифровые технологии, цифровизация, информационно
-
коммуникационные технологии, автоматизированные информационные технологии,
электроэнергетика, технологические процессы предприятий электроэнергетики.
UO‘K:
331.545
IV SON - APREL, 2025
222-229
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
223
PROSPECTS FOR IMPROVING MANAGEMENT PROCESSES IN AN ELECTRIC POWER
COMPANY BASED ON DIGITAL TECHNOLOGIES
DSc, assoc. prof.
Tuychiboyev Nozimjon
Andijan Institute of Economics and Construction
Abstract.
The scientific article scientifically substantiates some of the problems that arise in
the process of implementing the information system, the technology for implementing electricity
metering and control in Uzbekenergo, the traditional structure of ICT, the formation of a digital
economy, the structural structure of future ICT units and the implementation and operation of
corporate information systems, a number of shortcomings in the organization of these systems, as
well as the principles of the entire world community in this area for the successful implementation
of the digitalization program.
Keywords:
digital technologies, digitalization, information and communication
technologies, automated information technologies, electric power industry, technological
processes of electric power enterprises.
Kirish.
So‘ngi yillarda kompaniyalarni boshqarish jarayonlarini avtomatlashtirish hamda
korporativ axborot tizimlarini yaratish tobora omma-lashib bormoqda. Bunday tendensiyalar
nafaqat kompaniyaning biznes-
jarayonlariga, balki uning tuzilishiga ham ta’sir qilmoqda. Agar
oldinlari, AKTlari bo‘limi asosan “hisoblash” funksiyasini bajargan bo‘lsa, hozirgi vaziyatda bu
funksiya kompaniyaning samarali faoliyat ko‘rsatishi va rivojlanishi uchun yetarli ema
sligi
ma’lum bo‘lib qoldi.
Har qanday mamlakatda, uning iqtisodiy rivojlanish darajasidan qat’iy nazar mamlakat
rivoji uchun jamiyatni raqamlashtirish muqarrar va zarurligi e’tirof etilmoqda. Ko‘pgina
mamlakatlar o‘zlarining iqtisodiy xususiyatlari va sharoitlaridan kelib chiqib, mi
lliy
raqamlashtirish dasturlarini yaratishgan. Bu dasturlarni ishlab chiqishda ular rivojlangan
davlatlar tomonidan ishlab chiqilgan jamiyatni raqamlashtirish dasturlarini yaxshi va yomon
tomonlariga jiddiy e’tibor qaratishlari va raqamlashtirish yo‘nalishlarida ularni e’tiborga
olishlari zarur bo‘ladi.
Adabiyotlar sharhi.
Axborotlashgan jamiyatni shakllantirish, AKTdan milliy iqtiso
–
diyotimizning turli
sohalarida foydalanish muammolari etakchi iqtisodchi olimlar va mutaxassislar, iqtisodiy
informatika va avtomatlashtirilgan boshqaruv axborot tizimlari sohasida bir qator iqtisodchi
olimlarning fikrlari keltirib oʻtilgan. Iqtisodiy informatika va avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari sohasidagi taniqli olimlar, xususan,
Gʻulomov
(2010) tadqiqotlari milliy
iqtisodiyotning turli sohalarida AKTdan foydalanish va joriy etish samaradorligini oshirish
masalalariga bagʻishlangan
. Aripov (2003) axborot-kommunikasiya texnologiyalari bozorini
butun tizim sifatida koʻrib chiqadi
va ular asosida makrodarajada boshqaruv konsepsiyasini
taklif qiladi. Sultonovaning (2009)
ilmiy ishlarida temir yoʻl transporti korxonalarida
buxgalteriya hisobi ma'lumot tizimlarining ishlash usullari boʻyicha yon
doshuvlar va takliflar
berilgan. Shuningdek, Trofimova (2006) kompaniyalar va korxonalarni boshqarishda axborot
tizimlari va texnologiyalarini joriy etish
bo‘yicha hamda
Trubilina (2000) iqtisodiyotda
avtomatlashtirilgan axborot texnologiya darsligida kompaniyalarga avtomatlashtirilgan
axborot t
izimlarini joriy etish bo‘yicha bir qator ilmiy takliflar berishgan. Dresher
(2005) ham
ishlab chiqarish korxona va kompaniyalarda avtomatlashtirilgan axborot tizimlarini joriy etish
yo‘nalashida bir qator ilmiy va naza
riy takliflarini asoslab bergan. Provalov (2008) esa
kompaniya va korxonalarni axborot texnologiyalarini boshqarishni tashkil etish bo‘yicha o‘z
ilmiy taklif va tavsiyalarini bergan. Shu bilan birga mamlakatimiz olimlaridan Umarov (2018)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
224
kommunal to‘lovlari hisob
-kitob jarayonlariga axborot-kommunikatsiya texno-logiyalarini
joriy etish bo‘yicha ham o‘z taklif tavsiyalarini asoslab bergan bo‘lib, hozida kommunal
to‘lovlari hisob
-
kitob bilan shig‘llanadigan korxonalarda ushbu berilgan ilmi
y takliflaridan
foydalanilmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot olib borish davomida monografik tahlil hamda ekspert va tizimli tahlil
usullaridan foydalangan holda elektroenergiyani iste'mol qilish boʻyicha ma'lumotlarni yigʻish
va qayta ishlashning axborot jarayonlarini takomillashtirish boʻyicha takliflar t
ayyorlandi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Axborot tizimini joriy etish jarayonlarida yuzaga keladigan ba’zi muammolar, oldindan
o‘rganish va tayyorlash, ushbu tizimni amalga oshirishni sezilarli darajada osonlashtiradigan
va tizimdan keng
foydalanish samaradorligini yuksaltirish bo‘yicha quyidagi omillar mavjud:
1. Kompaniyada boshqaruv muammosining mavjud emasligi. Bu eng muhim va
murakkab muammolardan biridir. Ko‘pincha rahbarlar kompaniyani faqat o‘z tajribasi,
sezgilari, u haqidagi tasavvurlari va uning holati va dinamikasi to‘g‘risida yetarlicha bo‘lmagan
ma’lumotlar asosida boshqaradilar. Shu sababli, avtomatl
ashtirish loyihasining
muvaffaqiyatiga ta’sir ko‘rsatadigan asosiy omillardan biri bo‘lib, boshqaruv vazifalarini to‘g‘ri
va aniq qo‘yilishidir.
2.
Kompaniya tarkibini qisman yoki to‘liq qayta tashkil etish zarurati.
Avtomatlashtirish
samaradorligini oshirish uchun KATni keng joriy qilishdan oldin avtomatlashtiriladigan
kompaniya va uning biznes jarayonlarini qisman qayta tashkil etish kerak. Shu maqsadda
kompaniya faoliyatining barcha jabhalarida to‘liq va ishonchli o‘rganish o‘tkaziladi. Tadqiqot
natijasida olingan xulosalarga asoslanib, korporativ axborot tizimining joriy etishning butun
shemasi tuziladi. Kompaniyaning ichidagi faoliyat va tij
orat faoliyatini to‘liq qayta qurish shart
emas. Qayta tashkil etish joriy tijorat faoliyati sezilarli darajada olib borilmayotgan joy uchun
ob’yektiv ravishda amalga oshiriladi.
3.
Turli yo‘nalishlar bo‘yicha biznes jarayonlarini o‘zgartirish zaruriyati.
Samarali qurilgan
axborot tizimi har doim mavjud byudjetlashtirish va boshqaruvni rejalashtirish, shuningdek,
biznes jarayonlarni boshqarish texnologiyasiga o‘zgartirishlar kiritadi.
Korpora-tiv axborot
tizimining
afzalliklaridan biri boshqaruv hisobi va moliyaviy nazorat modullari bo‘lib, bu
kompaniya rahbariga vaqtni kechiktirmasdan va kerakli zvenolar orqali kompaniyaning barcha
faoliyati to‘g‘risidagi raqamli va ishonchli ma’lumotlarni olishga imkoniyat beradi.
Avtomatlashtirish tizimining keng joriy etilishi biznes jarayonlarni boshqarishda ham muhim
o‘zgarishlarni amalga oshiradi. Integratsiyalashgan tizimdagi axborot maydonida ma’lum bir
biznes jarayonlarning tug‘ilishi yoki tugashini ko‘rsatadigan har bir huj
jat avtomatik ravishda
ushbu jarayonlarni ochgan birlamchi hujjat sifatida yaratiladi. Ushbu ish jarayonlari uchun
javobgar bo‘lgan xodimlar faqat nazorat qiladi va kerak bo‘lganda tizim tomonidan qurilgan
hujjatlarning pozisiyalariga o‘zgartirishlar kirit
adi.
4.
Kompaniya xodimlarining qarshiligi. Avtomatlashtirish paytida, ko‘pincha
xodimlarning faol qarshilik ko‘rsatishi kuzatiladi, bu esa loyihani buzish yoki sezilarli darajada
kechiktirishga olib keladi. Bunga bir nechta inson omillari sabab bo‘lishi mumkin, ya’ni odatiy
innovatsiya qo‘rquvi, konservatizm, ishdan bo‘shash yoki zaruriy narsadan mahrum bo‘lish
qo‘rquvi, shuningdek o‘z harakatlariga javobgarlikni oshirish qo‘rquvidir. Bunday holatlarda,
rahbarlar vaziyatning murakkabligiga qarab, xodimlar bilan tushuntirish ishlarini olib
borishadi, barcha darajadagi xodimlar avtomatlashtirishning muqarrarligini xis qilishadi,
shuningdek tegishli buyruqlar va yozma ko‘rsatmalar berish orqali amalga oshirish bilan
bog‘liq barcha tashkiliy qarorlarni kuchaytirish
adi.
5.
Axborot tizimini amalga oshirish jarayonlarida ishchilarga qo‘shimcha topshiriqlarning
ko‘payishi. Loyihani amalga oshirishning ba’zi bosqichlarida vaqtincha kompaniya ishchilariga
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
225
topshiriqlar ko‘payadi. Buning sababi, xodimlar odatdagi ish majburiyatlarini bajarishdan
tashqari, yangi bilim va texnologiyalarni o‘rganishlari kerak bo‘ladi. Shu munosabat bilan
axborot tizimini amalga oshirish loyihasining ma’lum bosqichlari kechiktiri
lishi mumkin.
Bunday hollarda, yordam berishdan tashqari, turli xil tashkiliy choralar, shuningdek
rag‘batlantirish va minnatdorchilik, shu jumladan ma’lumotlarni qayta ishlash uchun
qo‘shimcha to‘lov ham qo‘llaniladi, bu o‘z navbatida qo‘shimcha xarajatla
rga olib keladi.
Korporativ axborot tizimlarining joriy etilishi AKTlari bo‘limiga biznesni tashkil etish uchun
mutlaqo boshqa ma’no beradi. An’anaviy model bo‘yicha bu xizmatni to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
kompaniyaning moliyaviy tuzilmasi vakiliga yoki moliyaviy direktoriga topshirishdir.
Kompaniya vakolatlari va ma’lumotlar almashish samaradorligini oshirish
-ning umumiy
tendensiyasi energiya bozorining ushbu segmentida mustaqil tuzilmalarni shakllantirishga olib
keladi. Avtomatlashtirishsiz ta’minlashning iloji bo‘lmagan keng qo‘lamli xizm
atlarga ega
energiya ta’minoti kompaniyalari g‘olib bo‘lishmoqda. Shunga o‘xshash vaziyat bugungi kunda
elektroenergetika va xususan energiya chakana savdosida tarkibiy o‘zgarish
larni amalga
oshirish jarayonlarida amalda rivojlanmoqda. elektr energiyasini hisobga olish va nazorat
qilish yuqoridagi muammolarni muvaffaqiyatli hal qilishning universal vositasi sifatida tobora
ommalashib bormoqda va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, 1-rasmda
elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilis
hning ”O‘zbekenergo” DAK qo‘l
lash
texnologiyasi ishlab chiqdik.
1-rasm. Elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishning
”O‘zbekenergo” DAK
ga
qo‘llash texnologiyasi
Manba:
muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqilgan.
Qayta ishlash markazi
`
Iste’molchi
Uylar
Elektron
hisoblagich
Elektroenergiya
Iste’mol to‘g‘risidagi
ma’lumotlar
Elektr energiya
ta’minoti
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
226
Elektr energiyasini hisobga olish va nazorat qilishni yuqoridagi konsepsiyasiga asoslanib,
zamonaviy va markazlashtirilgan hisob-
kitoblar mavjud bo‘lganda quyidagilarni amalga oshi
-
rish mumkin bo‘ladi:
−
elektr energiyasidan qarz mavjud bo‘lganda tizimdan o‘chirish;
−
to‘lovlarni qabul qilish tizimlari, to‘lov terminallari yoki elek
tron tizimlar bilan
integratsiyani kuchaytirish;
−
qarzni to‘lashi bilan kommunal tarmoqqa tezkor ulanish
;
−
kommunal xizmatlar iste’molchilarini qarzdorlik to‘g‘risidagi ma’
lumotlarni real vaqt
rejimida ko‘rish imkoniyati.
Texnologik sikllarni va ularni avtomatlashtirishni loyihalashda optimal natijalarga
erishish uchun bir qator parametrlar hisobga olinadi. Ishlab chiqarishning har bir bosqichida
jarayonlarning to‘g‘ri bajarilishini nazorat qilish, uning holatini kuzatish va mablag‘lardan
samarali foyda
lanishni ta’minlash kerak. Turli parametrlarni o‘lchash va nazorat qilish uchun
raqamli texnologiyalar energiya va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish bilan birga
maxsulot sifatini yo‘naltirilgan to‘g‘ri, tex
nologik va eng muhimi, xavfsiz ishlab chiqarishini
tashkil etish imkonini beradi.
Shunday qilib, biz AKT bo‘limi tarkibini shakllantirish masalasiga kelamiz. Yetakchi
kompaniyalar tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, axborot tizimini keng joriy qilish boshlanishidan
oldin mavjud tuzilma tubdan o‘zgarishi kerak. Agar siz hozirda ishlayotgan ko‘plab
kompaniyalarning AKT bo‘limi uchun jadvalni ko‘rsangiz, bu holat yangi axborot tizimiga mos
kelmasligini ko‘rasiz
(2-rasm).
2-
rasm. AKTning ana’naviy tuzilishi
Manba:
muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqilgan.
Korporativ axborot tizimlarini keng joriy qilish bilan kadrlar tanlashda mutlaqo yangi
vazifalar paydo
bo‘ladi. Agar biz kompaniya ichidagi AKTlari xizmatlarining yangi joylashuvi
haqida gapiradigan bo‘lsak, demak birinchi savol
-
qanday odam AKTlari bo‘yicha direktor
lavozimini egallashi mumkin va u nima qilishi kerak bo‘ladi degan paydo bo‘ladi.
AKT bo‘limi boshlig‘i
Ishlanmalar bo‘limi
Joriy etish va foydalanish bo‘limi
Kompaniya ehtiyoji uchun dasturiy
ta’minotlar ishlab chiqish bo‘limi
Tizim va ofis dasturlarini kuzatish
bo‘limi
Texnologik bo‘lim
AKTga xizmat ko‘rsatish va ularni
ta’mirlash bo‘limi
IKT
Tizim va ofis dasturlarini kuzatish
bo‘limi
Kompyuter tarmoqlari
Telefon va aloqa vositalari
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
227
Ushbu xodimga qo‘yiladigan talablar AKTlari sohasidagi bilim va tajribadan boshqaruv
sohasiga o‘tkaziladi. AKT bo‘limi barkamol xodimiga qo‘yiladigan zamonaviy talablar tajriba va
bilimlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin:
-
kompaniyaning umumiy rivojlanishiga mos ravishda AKTlarini rivojlantirish
strategiyalari va taktikalarini shakllantirishda;
-
korporativ axborot tizimining qurilishini loyihalashtirishda (shu jumladan kompyuter
tarmoqlarini o‘rnatish, tegishli sinf ERP tizimlarini joriy etish, axborot xavfsizligi);
-
xodimlarni boshqarish va AKTlari bo‘limini tashkil etish;
-
AKT bo‘limining kompaniyada ishlayotgan oxirgi foydalanuvchilar bilan o‘zaro
munosabatini tashkil qilish;
-
kompaniyaning moliyaviy-iqtisodiy faoliyati va biznes jarayonlarni tushunish.
Korporativ axborot tizimlarini amaliyotga keng joriy qilishda tayyorgarlik va amalga
oshirish paytida kompaniyada yuzaga keladigan yana bir pozisiya - bu biznes tahlilchi
pozisiyasidir. Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, bunday xodimlar kuchsiz xodimlar bo‘lib
, ular
kompaniyada nima qilishlari aniq emas. Bu xodimning vazifalari oddiy, ya’ni dasturlarni
samarali ishlashi uchun oxirgi foydalanuvchi talablarini bajaradi.
Olib borilgan tadqiqotlarimiz axborot-kommunikatsiya texnologiyalarning rivojlanib
borish tendensiyalari quyidagilar ekanligini ko‘rsatmoqda:
1. Raqamli iqtisodiyotning shakllanishi. Eng yangi texnologiyalarni yaratish, global, milliy
va mintaqaviy axborot tarmoqlari va tizimlarini qurish, sivilizasiyaning axborot resurslarini
birlashtirish va ularga foydalanuvchilar uchun kirish imkoniyatlarini ochilishi inson
faoliyatining barcha sohalarida ijobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
2. Zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlarga, davlat boshqaruvi va
jamiyatning siyosiy hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatuvchi yangi ommaviy axborot vositasi
sifatida internetning ahamiyati yanada oshib boradi.
3. Axborot mahsulotlari xizmatlari va bozorining globallashuvi.
4. Axborotlar rolining o‘zgarishi. Axborot jamiyatning strategik manbaiga aylanmoqda,
shuning uchun ham mamlakatda kompyuter savodxonligi, axborotlardan keng foydalanish
bo‘yicha boshqaruv madaniyati, AKTlari menejerlarining malakasini oshirish dasturlarin
i
shakllantirish va amalga oshirish har bir davlatning eng muhim vazifasiga aylanmoqda.
5. Fanning tubdan yangi ta’lim muhitini va axborot muhitini shakllantirish. Bu ilg‘or
AKTlaridan an’anaviy ta’limda ham, shakllanish va rivojlanishda, yangi masofaviy ta’lim
shakllarida, umr bo‘yi ta’lim olish uchun global muhitni yaratishni va undan keng
foydalanishni
nazarda tutadi.
6. Raqobat shakllarining o‘zgarishi. Taklif etilayotgan mahsulotlar va xizmatlarning narxi
va sifati raqobatidan asta-
sekinlik bilan biznes modellari va mahsulotlar sifatining o‘zgarishlar
tezligi nuqtayi-
nazaridan raqobatga o‘tish rejalashtirilmoqda.
7. Yangi biznes-modellarini ishlab chiqish va rivojlanishi. Avvalo, bu virtual iqtisodiyotni
yaratishdir, bunga elektron tijorat va uning vositalarining jadal rivojlanishi misol bo‘la oladi.
Olimlarning ta’kidlashicha, virtual sanoat jahon iqtisodiyotini r
ivojlanishining asosiy
manbalaridan biriga aylanadi.
8. Kompaniyada axborot tizimining tobora ortib borayotgan ta’siri. Axborot tizimini joriy
etilishi kompaniya ichki tuzilishini o‘zgartirishiga, undagi xokimiyat taqsimlanishiga, yangi
siyosat va madaniyatni shakllantirilishiga, bandlik masalasiga va mehnat
tabiatini o‘zgarishi
hamda o‘qishga bo‘lgan ehtiyojlarni paydo bo‘lishiga olib keladi.
Shaxs hal qiluvchi rol o‘ynaydigan ilg‘or AKTlari shaxsning shakllaniishi va rivojlanishiga
tobora ko‘proq ta’sir ko‘rsatib, ushbu tenden
-
siyalar ko‘p o‘rganilmagan va ularni bashorat
qilish qiyindir.
Biz bu shema yangi qo‘yilgan vazifalarga mos kelmasligini ko‘ramiz. Bo‘lishi mumkin
bo‘lgan yangi tuzilma quyida keltirilgan( 3
-rasm).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
228
3-rasm.
Istiqboldagi AKT bo‘limlarining tarkibiy tuzilishi
Manba:
muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqilgan.
Bizning tadqiqotlarimizga ko‘ra, qayta tashkil etish jarayonida AKT xizmatlaridagi
xodimlar sonining qisqarishi 35-40% ga yetishi mumkin. Bundan tashqari, barcha AKTlarini
qo‘llash jarayonlarida bo‘lim sifat tarkibi bo‘yicha o‘zgarib turadi. Agar vazifani
belgilash va
amalga oshirishning dastlabki bosqichida qo‘llab
-quvvatlash xizmatlariga ega analitiklar va
ishlab chiqaruvchilarning nisbati taxminan 70-30 % ni tashkil etsa, tizimni ishga tushirish bos-
qichida bu nisbat aksincha ko‘rinadi.
Xulosa va takliflar.
Kompaniyalarda har bir ish joyida boshqaruv uchun korxonaning butun tarkibiy
iyerarxiyasi bo‘yicha energiya manbalarini iste’mol
qilishni boshqarish imkonini beradigan
avtomatlashtirilgan hisobga olish axborot tizimini yaratish kerak. Korporativ axborot
tizimlarining tarkibiy qismlarini tanlashni baholashda qarorlarni qabul qilishda ta’sir etuvchi
omillarni batafsil tahlil qilish za
rur bo‘ladi. Bunday holatda, boshqaruv tizimining maqsadlari
va funksiyalari axborot yondashuvidan foydalanilgan holda “natijalar/ xarajatlar” nisbatini
olish uchun kompleks ekspertizani tashkil etish usuli maqsadga muvofiqdir.
Korporativ axborot tizimlarining joriy etilishi va ishlashi, birinchi navbatda,
kompaniyaning boshqaruv tizimini tashkiliy va texnologik qayta qurish loyihalarini amalga
oshirish sifatida ko‘rib chiqilishi kerak. Elektr energiyasini hisobga olish va nazora
t qilishni
keng joriy qilish iste’mol qilingan elektroenergiya hajmi haqida tezkor va haqqoniy
axborotlarni olish imkonini berib, u o‘z o‘rnida elektroenergiya hisobini yuritish asboblarning
holatini nazorat qilishni ta’minlaydi. Elektrenergiya hisobini yu
ritishdagi qoidalarni buzishni
aniqlash va ularni bartaraf qilish elektrenergiyani iste’mol qilishni samarali nazoratini amalga
oshiradi.
Korporativ axborot tizimlarini tanlashga kirishdan oldin, barcha manfaatdor idoralar
tomonidan kelajakdagi axborot tizimi uchun batafsil talablarni shakllantirish kerak. Korporativ
axborot tizimlarini sotib olish natijasida kompaniyada yuzaga keladigan barcha xarajatlar va
imtiyozlarni sinchkovlik bilan tahlil qilish asosida uni joriy etishdagi xarajatlar oshib ketishini
oldini oladi. Kompaniyada axborot tizimining tobora ortib borayotgan ta’siri. Axborot tizimini
joriy etilishi kompaniya ichki tuzilishini
o‘zgartirishiga, undagi xokimiyat taqsimlanishiga,
yangi siyosat va madaniyatni shakllantirilishiga olib keladi.
AKT bo‘yicha direktor
Ma’lumotlar tarmog‘i
bo‘limi
Ishlab chiqarish va joriy
etish bo‘limi
Ekspluatatsiya va
kuzatish bo‘limi
Maxalliy
Korporativ
Telefon va aloqa
Masalaning qo‘yilishi
KATni joriy qilish va
sozlash
Kompaniya ehtiyoji
uchun dastur ishlab
chiqish
Loyihalarning texnik
ta’minoti
Xizmat ko‘rsatish va
ta’mirlash
KAT ni kuzatish
Tizim va ofis dasturlarini
kuzatish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
229
Adabiyotlar/Литература/References:
Aripov M. va boshqalar (2003) «Informatika, Informasion texnologiyalar». Toshkent, TDTU,
1-qism.
–
320 b.
Gʻulomov S.S., Begalov B.A. (2010) Informatika va axborot texnologiyalari. Darslik. –
T.: Fan,
- 704 b.
Umarov O. S. (2018) Kommunal
to‘lovlari jarayonlarini axborot tizimlari asosida samarali
tashkil etishning tadqiqoti («Toshkentshahargaz» korxonasi misolida) Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha
falsafa doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiyasi Toshkent, 162.
Дрешер Ю.Н. (2005) Организация информационного производства: учебное пособие. –
М.: ФАИР
-
ПРЕСС,
–
248 с.
Провалов В.С. (2008) Информационные технологии управления: учеб. пособие / М.:
Филинта: МПСИ –
376 с.
Султонова С.М. (2009) Информационные системы бухгалтерского учета: проблемы,
поиски, решения. Монография. –
Т.: Фан, 116 с.
Трофимова В.В. (2006) Информационные системы и технологии в экономике и
управлении: Учебник/ М.Высшее образование,–
480 с.
Трубилина И.Т. (2000) Автоматизированные информационные технологии в
экономике: учебник / М.Финансы и статистика.
