Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
202
TELEKOMMUNIKATSIYA KORXONALARIDA INNOVATSION FAOLIYAT
SAMARADORLIGINI BAHOLASH USULI
dots.
Shaislamova Muazzamxon
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
ORCID: 0009-0002-5458-8068
Shayzoqova Munisa
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
ORCID: 0009-0007-7375-8989
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
O‘zbekiston telekommunikatsiya korxonalarida
innovatsion
faoliyat samaradorligini baholash metodologiyasi ko‘rib chiqilgan. Metodologiyada hisobga
olingan asosiy ko‘rsatkichlar innovatsion faollik darajasi, innovatsiyalarni joriy etishdan olingan
iqtisodiy va ijtimoiy natijalardir. Metodologiya innovatsion faoliyat samaradorligini baholash va
yanada takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlash imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
innovatsion faoliyat, innovatsion loyiha, moliyaviy ko‘rsatkich, integral
ko‘rsatkich, solishtirma matritsa, innovatsion strategiya, ichki
resurslar,
innovatsion iqtisodiyot,
raqamli iqtisodiyot,
innovatsion rivojlanish,
raqobatbardoshlik,
global, samaradorlik.
МЕТОДИКА ОТСЕНКИ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛНОСТИ НА
ТЕЛЕКОММУНИКАТСИОННЫХ ПРЕДПРИЯТИЯХ УЗБЕКИСТАНА
доц
.
Шайсламова Муаззамхон
Ташкентский университет информационных технологий
имени Мухаммада Аль
-
Хорезми
Шайзокова Муниса
Ташкентский университет информационных технологий
имени Мухаммада Аль
-
Хорезми
Аннотация.
В данной стате рассмотрена методология отсенки эффективности
инновационной деятелности на телекоммуникатсионных предприятиях
Узбекистана.
Основными показателями, учтенными в методологии, являются уровен инновационной
активности, экономические и сотсиалные резултаты от внедрения инноваций.
Методология позволит отсенит эффективност инновационной деятелности и
определит направления далнейшего совершенствования.
Ключевые слова:
инновационная деятелност, инновационный проект, финансовый
показател, интегралный показател, сравнителная матритса, инновационная
стратегия, внутренние ресурсы, инновационная экономика, сифровая экономика,
инновационное развитие, конкурентоспособност, глобалност, эффективност
.
UO‘K:
331.107.262.004.051
IV SON - APREL, 2025
202-209
00
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
203
METHOD OF EVALUATING THE EFFICIENCY OF INNOVATIVE ACTIVITIES OF
TELECOMMUNICATIONS ENTERPRISES IN UZBEKISTAN
assoc. prof.
Shaislamova Muazzamxon
Tashkent University of Information Technologies
named after Muhammad Al-Khwarizmi
Shayzoqova Munisa
Tashkent University of Information Technologies
named after Muhammad Al-Khwarizmi
Abstract
.
This article considers the methodology for assessing the effectiveness of innovative
activities at telecommunications enterprises in Uzbekistan. The main indicators taken into
account in the methodology are the level of innovation activity, economic and social results from
innovation. The methodology will assess the effectiveness of innovation activities and determine
the directions for further improvement.
Keywords
:
i
nnovative activity, innovative project, financial indicator, integrated indicator,
comparative matrix, innovative strategy, internal resources, innovative economy, digital economy,
innovative development, competitiveness, global, efficiency.
Kirish.
O‘zbekiston iqtisodiyotida bozor munosabatlari rivojlanishining hozirgi bosqichida to‘liq
innovatsion faoliyatni amalga oshirish iqtisodiyotni yanada samarali qayta qurishni oldindan
belgilab beradigan vaziyat yuzaga keldi. So‘nggi o‘n yil mobaynida iqtisodiy muhit va xo‘jalik
yurituvchi sub’ektlarning innovatsion faolligi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar jarayonini
o‘zgartirgan voqealar ro‘y berdi, ular xatti
-
harakatlarning stereotiplarini ko‘p jihatdan
o‘zgartirishga majbur bo‘lishdi. Bozorda ba’zi yangi x
izmatlar, tovarlar, texnologiyalarning
paydo bo‘lishi va boshqalarning asta
-
sekin so‘nib ketishining asosiy sababi aynan
innovatsiyalar va korxonalarning innovatsion faoliyatidir. Shu sababli innovatsion faoliyat
iqtisodiyotni rivojlanishning innovatsion t
uriga o‘tkazishning dolzarbligini belgilab beradigan
davlat siyosatining eng muhim vositalaridan biriga aylanmoqda. Bu, o‘z navbatida,
boshqaruvning qayta tuzilishini, turli sohalardagi xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar darajasida
innovatsion faoliyatni tashk
il etish va rejalashtirishni oldindan belgilab qo‘ydi.
Rivojlanishining hozirgi bosqichida innovatsion faoliyat va innovatsiyalar taraqqiyot va
iqtisodiy o‘sishning asosiy omiliga aylanmoqda.
Dunyo raqamli iqtisodiyotida kuzatilayotgan global oʼzgarishlardan ortda qolmaslikni
taʼminlash maqsadida Oʼzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev tomonidan 2020
yilni “Ilm, maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili” deya nomladi.
Davlat dasturini
bajarilishini taʼminlash maqsadida Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 28
apreldagi “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora
-tadbirlari
toʼgʼrisida”gi PQ
-4699-son qarori hamda
Oʼzbekiston Respublikasi
Prezidentining 2020 yil 5
oktabrdagi «Raqamli Oʼzbekiston
-2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga
oshirish chora-
tadbirlari toʼgʼrisida”gi PF
-6079-son Farmoni qabul qilindi.
Innovatsiyalar
xo‘jalik yuritish sub’ektlarini modernizatsiyalashga, ularning
raqobatbardoshligini oshirib, zamon talablariga javob beradigan maxsulot va xizmatlarni
ishlab chiqarishiga imkoniyat yaratadi. Jahon iqtisodiyotida o‘zining munosib o‘rnini
egalashga intilayotgan Respublikamizda innovatsion faoliyatni rivojlantirish, xalqaro tajribaga
tayangan xolda uning asosiy tamoillarini o‘rganib, korxonalarning kundalik faoliyatida keng va
asosli ravishda qo‘llash davr talabidir.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
204
Adabiyotlar sharhi.
Ilmiy adabiyotlarda innovatsion faoliyat samaradorligini baholashning xar xil usullari
keltirilgan. Bu borada Zavlin, Fatxutdinov, Safronovlarning ishlari axamiyatga molik.
Zavlinning (1998)
fikriga ko‘ra innovatsiyalarning ilmiy, iqtisodiy, ijtimoiy samarasini
hisobga olish kerak. Innovatsiyalarning ijtimoiy oqibatlarini baholash samaradorlikni
baholashning eng murakkab qismidir. Bu ijtimoiy samaraning paydo bo‘lishini miqdoriy
o‘lchovda ko‘rsatish juda murakkabligi bilan bog‘liq. Usulning afzaligi shundaki
innovatsiyalarni amalga oshirishni to‘liq baholash imkonini beradi.
Fatxutdinov (2013) esa innovatsion faoliyat samaradorligini iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy,
ijtimoiy va ekologik nuqtai nazardan tahlil qilishni taklif etadi
. Keltirilgan to‘rta omilning har biri
uchun muallif o‘z ishida alohida ko‘rsatkichlar to‘plamini taklif etadi. Bu uslub innovatsion
faoliyatning resurslar va erishilgan natijalar orqali baholash imkoniyatini beradi. Ijtimoiy va
ekologik samara ko‘rsatkichlarini esa real baholash qiyinchilik tug‘diradi shuning uchun
ko‘pincha sifat ko‘rsatkichlari bilan tavsiflanadi. Biroq, ijtimoiy samaradorlikning ba’zi
ko‘rsatkichlarini baholash mumkin, misol uchun: korxona xodimlarining daromadini o‘sishi va
ish o‘rinlarining ko‘payishi. Ekologik samaradorlik ko‘rsatkichlarining ba’zilarini, ya’ni ishlab
chiqarish natijasida hosil bo‘ladigan chiqqindilarni kamaytirish yoki ekologik qonunchilikni
buzganligi uchun shtraflar hajmini pasaytirish orqali baholash mumkin.
Aniskin (2007) samaradorlikni aniqlash uchun innovatsion faollik koeffitsientidan
foydalanish yetarli deb hisoblaydi.
Innovatsion rivojlanishning resur va natija komponentlarini baholash zaruratini o‘z
ishlarida Dubrovina va Xramovalar (2013) yoritib berganlar.
Safronov (2014)
innovatsion faoliyatni baholashda quyidagi ko‘rsatkichlardan
foydalanishni taklif etadi:
−
Innovatsion faolliyatni moliyalashtirish koeffitsienti;
−
Bitta yangilikni ishlab chiqishning o‘rtacha davomiyligi;
−
Innovatsiyalarni o‘zlashtirish natijasi;
−
Innovatsion ishlanmani qo‘llash davrining davomiyligi;
−
Ilmiy ishlanmalarning patentlanganlik koeffitsienti;
−
Ilmiy texnik xodimlarning nashr etilgan ilmiy ishlari koeffitsienti;
−
Innovatsion faoliyat “leveridja” darajasi ya’ni qarzga olgan kapital bilan korxonaning
barcha aktivlari nisbatini tavsiflovchi innovatsion jarayonda qo‘llaniladigan korxonaning
moliyaviy holati ko‘rsatkichi
.
Safronov taklif etgan uslub innovatsion faoliyat harajatlar samaradorligini, ishlab
chiqarishda ilmiy izlanish va
ishlanmalarni qo‘llash natijaviyligini baholash, ishchi
xodimlarning innovatsion faolligini baholash imkoniyatini beradi. Biroq uslubda keltirilgan
ba’zi bir ko‘rsatkichlar yordamida monitoringni amalga oshirish qiyin. Shuning uchun bu uslub
amaliy qo‘llas
h uchun murakkab hisoblanadi.
Somenkova (2017) Innovatsion rivojlanish samaradorligini baholash uslubi moliyaviy
iqtisodiy (daromad, yalpi daromad, rentabellik, mehnat unumdorligi) va faqat innovatsion
jarayonni tavsiflovchi ko‘rsatkichlar tizimini o‘z ichiga olishi zarur deb hisoblaydi. Innovatsion
r
ivojlanish samaradorligini aniqlash uchun quyidagi ko‘rsatkichlar tizimida
n foydalanish taklif
etiladi:
−
Korxonaning ilmiy salohiyati;
−
Mahsulotning yangiligi koefitsienti;
−
Ilmiy texnik izlanishlarga harajatlarning natijalari;
−
Ishlab chiqarishni modernizatsiyasining samaradorlik koefitsienti;
−
Ilmiy ishlanmalarni intensivligi koeffitsienti.
Bu ko‘rsatkichlar statistik axborot va buxgalterlik hisobotlari asosida hisoblab chiqish
taklif etilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
205
Yuqorida keltirilgan turli fikr va xulosalardan kelib chiqib aytish mumkinki korxonalarni
innovatsion faoliyati samaradorligini baholash uchun bir guruh ko‘rsatkichlar mavjud va ularni
asosan 4 qismga bo‘lish mumkin.
1.
Ilmiy texnik izlanishlarga ajratilgan harajatlarni korxona budjetidagi salmog‘i,
patentlar, litsenziyalar nau-xau larni sotib olishga qilingan harajatlar, xodimlarning ilmiy
texnik faolliklarini rag‘batlantirish va x.k.
2.
Yangiliklarni amaliyotgan tadbiq etish dinamikasi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar. Yangi
ishlanmani yaratilishiga va uni ishlab chiqarishga tadbiq etilgunicha sarflangan vaqt,
ishlanmaning “hayot” sikli va x.k.
3.
Yangilanish ko‘rsatkichlari. Yangi ishlanmalar soni, mahsulotlarni yangilanib borish
dinamikasi, yangi mahsulotlar hajmi, ularni eksporti va x.k.
4.
Korxona tizimidagi innovatsiyalar bilan shug‘ullanadigan bo‘linmalarni soni, ulardagi
xodimlarning soni va ilmiy texnikaviy salohiyati va x.k.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqolada ilmiy adabiyotda keltirilgan
uslublarni ko‘pchiligi asosan ishlab
chiqaruvchi korxonalarda yoki ilmiy texnik ishlanmalarni yaratishga qaratilgan korxonalarni
innovatsion faoliyatini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, telekommunikatsiyalar soxasidagi
korxonalarni faoliyatiga alohida e’tibor berilmagan. Ular faoliyatining o‘ziga xos taraflari
deyarli tahlil qilinmagan va yetarli darajada o‘rganilmagan. Pallister
(2010) korxonalar
innovatsion faoliyatini baholash ko‘rsatkichlari korxona faoliyat ko‘rsatayotgan sohasiga
qarab, bir biridan fa
rq qilishini ko‘rsatib o‘tgan
.
Shu holatni inobatga olib, maqolada telekommunikatsiya sohasidagi korxonalarda
innovatsion faoliyat va uning o‘ziga xos taraflarini yoritishga urinamiz.
Ushbu tadqiqot ma’lumotlari rasmiy manbalardan olinib, taniqli iqtisodchi olimlarning
iqtisodiyotni rivojlantirishda innovatsiyalarning ro‘li bo‘yicha ilmiynazariy qarashlarini
qiyosiy tahlil qilish, xorij tajribalarini umumlashtirish va mamlakatimizda erishilayotgan
yutuqlar bo‘yicha olingan natijalarga tayangan holda innovatsion tadbirkorlikni o‘rganishga
erishildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Telekommunikatsion
kompaniyalarning
raqobatbardoshligi
ularning
o‘zgarib
borayotgan tashqi muxit istiqbollarini ko‘ra bilish saloxiyatiga va bu o‘zgarishlarga, yangi
texnologiyalarni tadbiq qilish, ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish, ko‘rsa
tilayotgan
xizmatlar turlarini ko‘paytirib sifatini oshirish orqali moslashib borish layoqatlariga
chambarchas bog‘liqdir. Yangi texnologiyalarni, uslublarni izlash, yaratish va ishlab
chiqarishga tadbiq etish telekommunikatsion kompaniyalarning muvaffaqiyatli faoliyatining
asosiy shartlaridan biridir. Shuning uchun ham korxonalarda innovatsion faoliyatni tashkil
qilish va uni boshqarishni tizimli yondashuv asosida olib borilishi talab qilinadi.
Telekommunikatsiya xizmatlarini ko‘rsatish soxasida innova
tsion faoliyatni boshqarish tizimi
asosan uch bo‘limdan iborat bo‘lib, bular boshqaruv sub’ektlari, ya’ni boshqaruvchilar,
boshqaruv ob’ektlari, ya’ni boshqariluvchilar va boshqarish “jarayoni”, ya’ni barcha ishtirokchi
bo‘limlarni o‘zaro aloqalari, “kirish” va “chiqishlari”, tegishli normativ xujjatlar va
yo‘riqnomalar bilan ta’minlangan ish jarayoni.
Innovatsion faoliyatni boshqaruv sub’ektlari innovatsion faoliyatni bevosita
ishtirokchilari bo‘lib, ular boshqaruv qarorlarini tayyorlash va qabul qilishda o‘zaro hamkorlik
qilishadi va qarorlarni bajarilishini uzuluksiz nazorat qilib borishadi. Boshqaruv tizimini
muvaffaqiyatli faoliyati “Feedback” tizimini, ya’ni oliy boshqaruv sub’ektiga boshqaruv
jarayonining va boshqaruv ob’ektlarining amaldagi xolati to‘g‘risidagi axborotlarni uzuluksiz
qayta yetkazib turilishiga bog‘liq. Qayta aloqa orqali yetkazib
beriladigan iinovatsion
jarayonnig turli indikator/ ko‘rsatkichlarini taxlil qilish va tegishli xulosalar chiqarish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
206
boshqaruv sub’ektlarining asosiy va murakkab vazifalari xisoblanadi. Bizning tadqiqot turli
indikatorlarni, ularning ahamiyati va ta’sir darajasiga qarab saralab, umumlashtirilgan
ko‘rsatkichlarni shakllantirish orqali boshqaruv sub’ektlariga bu vazifani y
engillashtirib, asosli,
samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilishga yordam beradi. Telekommunikatsion
korxonalarni innovatsion faoliyatini baxolashda taklif qilinayotgan besh omildan har biri
faoliyat samaradorligini bir tarafini yoritadi va faqat
o‘sha tarafdan taxlil qilish imkoniyatini
beradi. Innovatsion faoliyatning samaradorligini baxolashda aloxida omillardan tashqari,
yakuniy Integral ko‘rsatkichni shakllantirish korxona boshqaruviga Innovatsion faoliyat
natijalariga kompleks baxo berib, uni
ng samaradorligini oshirish yo‘nalishda kerakli
xarakatlarni amalga oshirish imkoniyatini beradi.
Yakuniy integral ko‘rsatkichni shakllantirish avval aniqlangan besh omildan, ularni ta’sir
darajasi va ahamiyatiga qarab, vazn koeffitsientlarini hisobga olgan holda bajariladi.
1-jadval
Telekommunikatsiya korxonalari innovatsion faoliyat samaradorligini integral
ko‘rsatkichi
Umumlashtirilgan
ko‘rsatkich qiymati
Vazn
koeffitsienti
S -
Integral
ko‘rsatkich
1.
Moliyaviy iqtisodiy
ko‘rsatkich
F
𝑘
𝐹
𝑆𝐹
=
𝐹
× 𝑘
𝐹
2.
Innovatsion faoliyat moliyaviy
ko‘rsatkichi
𝐼
𝐹
𝑘
𝐼
𝑆𝐼
𝐹
=
𝐼
𝐹
× 𝑘
𝐼
3.
Korxona ichki resurslari
R
𝑘
𝑃
𝑆𝑃
=
P
× 𝑘
𝑃
4.
Innovatsion faoliyatning
natijaviyligi
𝑁
𝐼
𝑘
𝑁
𝑆𝑁
𝐼
=
𝑁
𝐼
× 𝑘
𝑁
5.
Korxonada raqamlashtirish
darajasi
R
𝑘
𝑅
𝑆𝑅
=
𝑅
× 𝑘
𝑅
Innovatsion faoliyatning
samaradorligini integral
ko‘rsatkichi
S
𝑘
𝐹
+
𝑘
𝐼
+
𝑘
𝑃
+
𝑘
𝑁
+
𝑘
𝑅
= 1
S=
𝑆𝐹
+
𝑆𝐼
𝐹
+
𝑆𝑃 + 𝑆𝑁
𝐼
+
𝑆𝑅
Jadvalda telekommunikatsion korxonalarda innovatsion faoliyatning samaradorligini
yakuniy integral ko‘rsatkichini shakllantirish usuli keltirilgan. Bu usuldan foydalangan xolda,
O‘zbektelekom korxonasining innovatsion faoliyati misolida 2016
- 2021 yillardagi innovatsion
faoliyatining samaradorligi integral ko‘rsatkichi xisoblab chiqildi (ilovada keltirilgan). Natija
shuni ko‘rsatayaptiki 2016 –
2019 yillarda innovatsion faoliyatning samaradorligi belgilangan
me’yor, ya’ni 1 dan pastroq bo‘lgan va 2020
- 21
yillarda me’yordan bir oz yuqori bo‘lgan.
2-jadval
“O‘zbektelekom” AKning innovatsion faoliyat samaradorligining integral ko‘rsatkichi
Yillar
2016
2017
2018
2019
2020
2021
S
0,96
0,81
0,93
0,74
1,08
1,01
Eng past natija 0,74 integral ko‘rsatkich 2019 yilda bo‘lib, buning sabablaridan biri shu
yildagi moliyaviy omilning juda past darajada (0,28) bo‘lganligi ko‘rinib turibdi. Tahlil
davomida integral ko‘rsatkich bilan aloxida omillarni birgalikda o‘rganib ch
iqish investitsion
faoliyatning samaradorligini o‘sishini yoki pasayishi sabablarini aniqlashga va tegishli
boshqaruv amaliyotlarini yo‘lga qo‘yishda yaxshi samara beradi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
207
1-rasm
"O‘zbektelekom" AK innovatsion faoliyat samaradorligining integral
ko‘rsatkichi
Telekommunikatsion korxonalarda innovatsion faoliyatni tashkil qilish va uni boshqarish
o‘ziga xos kompleks vazifa bo‘lib, bir necha shart va bosqichlardan iborat. Dastlabki bosqichda
korxonaning innovatsion faoliyatini tashkil qilish uchun bir nechta bazaviy shartlarni
bajarilishi zarur, bularning asosiylari:
-
Korxona raxbariyatini innovatsiyalarga qiziqishi va qo‘llab
-quvvatlashi.
-
Korxonaning innovatsion faoliyatdan ko‘zalagan maqsadlari, bu yo‘ldagi strategiyasini
aniqlash.
-
Innovatsion faoliyatning tashkiliy tizimlarini yaratish
-
Malakali xodimlarni tayyorlash, ularni innovatsion faoliyatga jalb qilish, qiziqtirish.
-
Innovatsion jarayonning barcha bosqichlari uchun kerakli xujjatlar, yo‘riqnomalar,
reglamentlarni ishlab chiqish.
Bu shartlarning bajarilishi telekommunikatsion korxonaning innovatsion faoliyatni
muvaffaqiyatli olib borishi uchun “zaruriy, lekin yetarli emas” shart bo‘lib, u faqat korxonaning
innovatsion faoliyatga tayyorlik darajasini belgilab beradi. Taklif etilayotgan innovatsion
faoliyatni tashkil qilish va boshqarish tizimi tashkilotdagi barcha xodimlarni innovatsion
faoliyat jarayonlariga jalb qilishdan tashqari, barcha manfaatdor tomonlarning ehtiyojlariga
e’tiborni qaratish va nafaqat taqdim etilayotgan xizma
tlarning xususiyatlarini, balki tashkilot
faoliyatidagi turli sohalarni ham yaxshilashni nazarda tutadi. Mazkur tizim xizmat ko‘rsatish
davrining barcha bosqichlarida turli xil innovatsiyalarni joriy etish, shu jumladan tadqiqot va
ishlanmalar, materiallar
va uskunalarni sotib olish, xizmatlar ko‘rsatish va sotishdan keyingi
xizmat ko‘rsatish orqali taqdim etiladigan telekommunikatsiya xizmatlarining uzluksiz
takomillashtirishni taqozo etadi. Buxgalteriya hisobidan boshlab va texnik xizmat
ko‘rsatishgacha bo‘lgan tashkilot faoliyatining mutlaqo barcha funksional yo‘nalishlari,
jumladan texnologiya, marketing, logistika, moliya, kadrlar, mijozlara xizmat ko‘rsatish
tizimlari va boshqalar innovatsiyalarni joriy etish asosida takomillashtirilib borilishi kerak, bu
esa innovatsion faoliyatni boshqarishda izchillikni taminlab beradi.
Dastlabki bosqich qoniqarli bajarilganidan so‘ng, innovatsion jarayon avval
rejalashtirishdan boshlanadi, yangi ishlanmalarni ishlab chiqish, texnologiyalar va uskunalarni
sotib olish, yangicha xizmat turlarini yaratish va ularni amaliyotga tadbiq etish uzuluksiz
jarayonga aylanishi shart. Bu faoliyatni boshqarishda jarayonni doimiy nazorat qilish,
natijalarni taxlil qilish muxim rol o‘ynaydi. Innovatsion faoliyat samaradorligiga umumiy baxo
berishda integral ko‘rsatkichdan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Integral ko‘rsatkich
S >1
bo‘lsa, innovatsion faoliyat samaradorligi qoniqarli bo‘lib jarayonga keskin o‘zgartirishlar
kiritishni xojati yo‘q. Lekin agar integral ko‘rsatkichimiz
S < 1
bo‘lsa, u holda muallif tomonidan
taklif etilayotgan innovatsion faoliyat samaradorligini baholash ko‘rsatkichlari va uning
0.96
0.81
0.93
0.74
1.08
1.01
0
0.2
0.4
0.6
0.8
1
1.2
2016
2017
2018
2019
2020
2021
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
208
omillarini, ya’ni: moliyaviy iqtisodiy ko‘rsatkichlar
F
, innovatsion faoliyat moliyaviy
ko‘rsatkichlari
𝐼
𝐹
, korxonaning ichki resurslari bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar
P
, innovatsion
faliyatning natijaviylik ko‘rsatkichi
𝑁
𝐼
, korxona moliyaviy sohasida raqamlashtirish
R
jarayonlarini qayta ko‘rib chiqib, tahlil qilish maqsadga muvofiq. Zarur bo‘lgan hollarda
innovatsion jarayonlarga korreksiyalar kiritish talab etiladi. Bu xarakatlar, taklif etilayotgan
algoritmda, rahbar xodimlarni innovatsion faoliyat bo‘yicha malakas
ini oshirish, kadrlarni
qayta tayyorlash va ilmiy tadqiqod institutlarini hamkorlik qilishga jalb qilish, tashkiliy
tuzilmalarni optimallashtirish, innovatsion jarayonlarni qayta ko‘rib chiqish va boshqalarni
o‘z ichiga oladi.
2- rasm. Telekommunikatsion korxonalarda innovatsion tizimni joriy etish algoritmi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
209
Bu bosqich amalga oshirilgandan so‘ng korxona innovatsion faoliyatga tayyorgarlik
darajasini qayta aniqlash kerak. Taklif qilinayotgan innovatsion tizimni joriy etish algoritmi (2-
rasm) telekommunikatsion korxonalarining o‘ziga xos jixatlarini xisobga olg
an xolda tuzilgan
bo‘lib, innovatsion jarayonni uzuliksiz ravishda davom ettirishni va nazorat qilishni ta’minlab
beradi.
Xulosa va takliflar.
Telekommunikatsion korxonalarning innovatsion faoliyatini baholashda muallif
tomonidan taklif qilinayotgan besh omildan har biri faoliyat samaradorligini bir yo‘nalishini
yoritadi va shu yo‘nalish bo‘yicha tahlil qilish imkoniyatini beradi. Innovatsion fao
liyatning
samaradorligini baholashda alohida omillardan tashqari, yakuniy integral ko‘rsatkichni
shakllantirish korxona boshqaruviga innovatsion faoliyat natijalariga kompleks baho berib,
uning samaradorligini oshirish yo‘nalishda kerakli harakatlarni aniq
lash va amalga oshirish
imkoniyatini beradi. Innovatsion faoliyatning samaradorligini baholashda alohida omillardan
tashqari, yakuniy Integral ko‘rsatkichni shakllantirish korxona boshqaruviga Innovatsion
faoliyat natijalariga kompleks baho berish imkoniya
tini yaratishi ko‘rsatilgan va integral
ko‘rsatkichni hisoblash usuli keltirilgan. “O‘zbektelekom”
AKsi misolida umumlashtirilgan besh
indikator va integral ko‘rsatkichlar hisoblab chiqilgan. Korxonalarda innovatsion faoliyatni
tashkil qilish va uni boshqarishni tizimli yondashuv asosida olib borilish zaruriyati takidlangan
va bu tizimning asosiy tashki
liy qismlari ko‘rsatilgan. Muallif tomonidan taklif qilingan
innovatsion faoliyatning samaradorligini baholash usuli asosida telekommunikatsiya
korxonalarining o‘ziga xos taraflarini hisobga olgan holda, innovatsion jarayonni uzuliksiz
ravishda tashkil eti
sh va nazorat qilishni ta’minlab beradigan tizimni joriy etish algoritmi ishlab
chiqilgan.
Adabiyotlar/Литература/References:
O‘zbektelekom AK (2021) Pul oqimlari monitoringi tizimi muallif tarafidan dissertatsiya
ustida ishlash jarayonida ishlab chiqib amaliyotga tadbiq etilgan. O‘zbektelekom AK sining
21.10.2021 yil №27
-01-10/4519 sonli Dalolatnomasi.
Pallister I.(2010) Innovation Update 08-10: Measuring Innovation.
Rakhimhodjaevna, S. M. (2021). Ways to increase enterprise efficiency. Conferencea, 17-20.
Raximxodjaevna, S. M. (2023). Telekommunikatsiya korxonalarida innovatsion faoliyat
samaradorligini baholash usuli. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (4), 32
-42.
Shaislamova, M. (2021). Organization of innovative activities in telecommunications
enterprises. Turkish Journal of Computer and Mathematics Education, 12(9), 1434-1441.
Анискин Ю.П. (2007) Корпоративное управление инновационным развитием. /
Монография / Под ред. Ю.П. Анискина.
-
М.: «Омега
-
Л»,–
411 c.
Дубровина Н.А., Храмова Е.С. (2013) Метод оценки эффективности инновационной
деятельности промышленного предприятия // Вестник Самарского государственного
университета.–
№ 4. –
c. 137-146.
Завлин П.Н., Васильев А.В. (1998) Оценка эффективности инноваций.
-
СПб.: Изд
-
во
«Дом «Бизнес
-
пресса»,–
216 c.
Сафронов Д. М. (2014)
К вопросу об оценке эффективности инновационной
деятельности предприятия
// Сибирская финансовая школа.–
№ 2(103). –
c. 83-87.
Соменкова Н.С. (2017) Совершенствование методики оценки эффективности
инновационного развития предприятия/ Российское предпринимательство Том18,
Номер 5,март.
ISSN 1994-6937.
Фатхутдинов Р.А. (2013) Инновационный менеджмент. / Учебник для вузов.
-
СПб.:
Питер,–
448 c.
