Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
396
АҲОЛИ ФАРОВОНЛИГИНИ ОШИРИШДА ТАДБИРКОРЛИК ФАОЛИЯТИДАН
ФОЙДАЛАНИШ МЕТОДОЛОГИЯСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
PhD
Юсуфали
e
в
Олимжон
Гулистон давлат унив
e
рсит
e
ти
ORCID: 0009-0006-8109-2833
Бегимқулов Жавоҳирбек
Гулистон давлат унив
e
рсит
e
ти
ORCID: 0009-0002-8903-1227
javohirbekbegimqulov@gmail.com
Аннотация.
Ушбу илмий мақолада Ўзбекистон мисолида аҳоли фаровонлигини
ошириш жараёнида тадбиркорлик фаолиятидан фойдаланиш бўйича қўлланилаётган
методологик ёндашувлар таҳлил қилинади. Хусусан, кичик бизнеснинг аҳоли
фаровонлигига таъсири турли иқтисодий кўрсаткичлар ва мезонлар асосида
баҳоланади, қўлланилаётган усулларнинг афзаллик ва камчиликлари очиб берилади
ҳамда уларни такомиллаштириш юзасидан таклифлар ишлаб чиқилади.
Калит сўзлар:
тадбиркорлик, фаровонлик, аҳоли, кўрсаткич, мезон.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕТОДОЛОГИИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ
ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ БЛАГОСОСТОЯНИЯ
НАСЕЛЕНИЯ
PhD
Юсуфалиев Олимжон
Гулистанский государственный университет
Бегимкулов Жавахирбек
Гулистанский государственный университет
Аннотация.
В данной научной статье анализируются методические подходы
использования
предпринимательской
деятельности
в
процессе
повышения
благосостояния населения на примере Узбекистана. В частности, оценивается влияние
малого бизнеса на благосостояние населения на основе различных экономических
показателей и критериев, выявляются преимущества и недостатки используемых
методов, разрабатываются предложения по их совершенствованию.
Ключевые слова:
предпринимательство, благосостояние, население, показатель,
критерий.
UO‘K:
323.326
IV SON - APREL, 2025
396-403
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
397
IMPROVING THE METHODOLOGY OF USING ENTREPRENEURIAL ACTIVITY TO IMPROVE
THE WELL-BEING OF THE POPULATION
PhD
Yusufaliev Olimjon
Gulistan State University
Begimkulov Javohirbek
Gulistan State University
Abstract.
This scientific article analyzes the methodological approaches used to use
entrepreneurial activity in the process of increasing the well-being of the population on the
example of Uzbekistan. In particular, the impact of small business on the well-being of the
population is assessed based on various economic indicators and criteria, the advantages and
disadvantages of the methods used are revealed, and proposals for their improvement are
developed.
Keywords:
entrepreneurship, well-being, population, indicator, criterion.
Кириш.
Жаҳон
тажрибасида
тадбиркорлик
фаолияти
иқтисодий
ўсишнинг
ҳаракатлантирувчи кучи бўлиши баробарида, аҳоли фаровонлигини оширишнинг
муҳим омилларидан бири сифатида эътироф этилади. Хусусан, кичик бизнес ва хусусий
тадбиркорлик янги иш ўринлари яратиш, даромад манбаларини кенгайтириш ва
бозорни товар ҳамда хизматлар билан тўлдириш орқали жамият турмуш даражасини
юксалтиришга хизмат қилади.
Ўзбекистон шароитида ҳам тадбиркорликни ривожлантириш давлат сиёсатининг
устувор йўналишларидан бири этиб белгиланган бўлиб, ушбу жараён орқали аҳоли
турмуш даражасини кўтариш масаласига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Сўнгги
йилларда мамлакатимизда “Ҳар бир
оила –
тадбиркор” тамойили асосида кичик
бизнесни қўллаб
-
қувватлаш дастурлари, имтиёзли кредитлар ажратиш, солиқ юкини
камайтириш ва тадбиркорлик муҳитини яхшилашга қаратилган ислоҳотлар амалга
оширилмоқда. Бу ислоҳотларнинг бош мақсади хусусий секторнинг
улушини ошириш
орқали иқтисодиётни юксалтириш ва шу орқали аҳолининг фаровонлигини
таъминлашдан иборат.
Шу билан бирга, тадбиркорлик фаолиятининг аҳоли фаровонлигига таъсирини
самарали баҳолаш ва бошқариш учун тегишли методологияларни ишлаб чиқиш муҳим
аҳамият
касб
этади.
Мавзунинг
долзарблиги
шундаки,
тадбиркорликни
рағбатлантиришга қаратилган чора
-
тадбирларнинг нафақат иқтисодий ўсишга, балки
ижтимоий барқарорлик ва фаровонликка қанчалик ҳисса қўшаётганини чуқур таҳлил
қилиш талаб этилади. Мавжуд методологик ёндашувларни қайта кўриб чиқиш,
уларнинг афзаллик ва камчилик жиҳатларини аниқлаш ва замонавий шароитга мос
такомиллаштирилган усулларни жорий этиш орқали тадбиркорликни ривожлантириш
дастурларининг самарадорлигини ошириш мумкин.
Адабиётлар шарҳи.
Тадбиркорлик фаолияти ва аҳоли фаровонлиги ўртасидаги боғлиқлик масаласига
оид назарий ва амалий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, хусусий секторнинг ривожи
жамият фаровонлигига сезиларли таъсир кўрсатади. Халқаро тадқиқотларда кичик ва
ўрта бизнес соҳасининг кенгайиши камбағалликни камайтиришда ҳамда ишсизликни
қисқаритишда муҳим ўрин тутиши таъкидланган. Жумладан, кичик бизнес кўплаб
мамлакатларда иқтисодий фаол аҳолининг асосий бандлик соҳаси бўлиб, у орқали
даромадсизлик ва камбағалликка барҳам беришга эришилади (Максимов ва бошқ.,
2017). Масалан, айрим илмий ишлар натижасига кўра, кичик ва ўрта бизнес фаолияти
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
398
камбағаллик нафақат улушини қисқартириш, балки камбағаллик чуқурлиги ва
оғирлигини ҳам пасайтиришга хизмат қилади (Nursini, 2020). Демак, тадбиркорликни
рағбатлантириш орқали фаровонликни ошириш борасида назарий жиҳатдан
асосланган далиллар мавжуд.
Миллий даражада, Ўзбекистон олимлари ва мутахассислари ҳам мазкур муаммони
турли жиҳатлардан ўрганиб келмоқдалар. Юсуфалиев (2023) тадқиқоти мамлакатимиз
иқтисодиётида тадбиркорликнинг ўрни ва уни ривожлантириш йўналишларини таҳлил
қилган ҳолда, аҳоли фаровонлигини оширишда кичик бизнеснинг аҳамиятини ёритиб
берган. Унинг хулосаларига кўра, тадбиркорлик субъектлари фаолиятини кенгайтириш
орқали яратилган янги иш ўринлари ва ошган даромадлар аҳоли турмуш даражасини
яхшилашга хизмат қилмоқда, бироқ бу жараёнда айрим муаммо ва камчиликлар ҳам
мавжуд.
Шу ўринда, тадбиркорлик фаолиятининг аҳоли фаровонлигига таъсирини
ўлчашда қўлланилаётган турли методологик ёндашувларни кўриб чиқиш мақсадга
мувофиқ. Адабиётларда асосан қуйидаги ёндашувлар учрайди:
Макроиқтисодий кўрсаткичлар асосида баҳолаш. Бу ёндашувга мувофиқ,
тадбиркорликнинг фаровонликка таъсири умумий иқтисодий кўрсаткичлар орқали
баҳоланади. Масалан, систематик таҳлил асосида ёндашувда тадбиркорликнинг
иқтисодий, ижтимоий ва экологик фаровонликка таъсири таҳлил қилинади.
Макроиқтисодий ўсиш, ишсизлик даражаси, ижтимоий барқарорлик каби кўрсаткичлар
асосий мезон сифатида олинади. Бу усул кўпинча ривожланаётган мамлакатлар учун
алоҳида аҳамият касб этади
Институционал ва макроиқтисодий омиллар таҳлил ёндашув GEM ва IMF
маълумотлари асосида институтлар (қонунлар, урф
-
одатлар, нормативлар) ва
макроиқтисодий кўрсаткичлар (ЯИМ ўсиши, инфляция, кредит олиш имкониятлари)
таъсирини баҳолайди. Ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар ўртасидаги
фарқлар ҳам инобатга олинади
Иқтисодий муҳит ва тадбиркорлик фаолияти ўртасидаги боғлиқлик Европанинг
18 давлатида тадбиркорлик фаолиятига таъсир этувчи 11 та макроиқтисодий
кўрсаткич (ишсизлик, ЯИМ, инфляция, солиқ юки, молиявий ресурсларга кириш
имконияти) таҳлил қилинган (Roman ва
ЯИМ киши бошига, экспорт/ЯИМ, патентлар сони каби кўрсаткичлар
тадбиркорлик фаолиятининг таъсирини баҳолашда асосий индикаторлар сифатида
хизмат қилади. Бу таҳлилда мамлакатлараро маълумотлар базалари (World Bank, OECD)
таққосланади
Entrepreneurial Orientation (EO) индекси —
яъни тадбиркорликка мойиллик
кўрсаткичи (risk
-
taking, innovativeness, proactiveness) макро даражадаги иқтисодий
ўсишни баҳолашда қўлланилади. Бу ёндашув мавжуд бизнесларнинг сифатли ўсишига
эътибор қаратади
Аҳоли фаровонлигига тадбиркорлик фаолиятининг таъсирини баҳолашда кўп
ҳолларда ЯИМ, ишсизлик, инфляция, кредит имкониятлари ва тадбиркорлик индекси
каби макроиқтисодий кўрсаткичлар асос қилиб олинади. Турли мамлакатлар учун
методологиялар фарқ қилади, лекин кўпгина таҳлиллар панель маълумотлар ва кўп
мезонли иқтисодий кўрсаткичлар асосида олиб борилади.
Ижтимоий
-
иқтисодий индикаторлар ва кўрсаткичлар. Бу ёндашувда аҳоли
фаровонлигига тадбиркорликнинг таъсири бевосита турмуш даражаси кўрсаткичлари
орқали ўлчанади. Масалан, Систематик таҳлил ва индикаторлар кластерлари
-
тадбиркорликнинг ижтимоий, иқтисодий
ва экологик таъсирини биргаликда баҳолаш
(Neumann, 2020). OECD ва GEM индикаторлари асосида баҳолаш
-
бизнес очиш даражаси,
унинг ўсиш суръати ва яшовчанлиги билан аҳоли фаровонлиги ўртасидаги
боғлиқликни баҳолайди (Cassim et al., 2014).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
399
Мултипликатив ва аддитив моделлар тадбиркорлик ва ижтимоий фаровонлик
ўртасидаги ўзаро таъсирни баҳолаш учун моделлар қўлланилади (Pereverzieva et al.,
2023).
Адабиётлар таҳлили шуни кўрсатадики, аҳоли фаровонлигига тадбиркорликнинг
таъсирини ўлчашда ягона универсал метод йўқ –
турли ёндашувларни комплекс қўллаш
талаб этилади. Назарий манбалаларда кўпинча тадбиркорликнинг мултипликатив
таъсири концепцияси тилга олинади. Яъни кичик бизнес ривожи натижасида бандлик
ва даромадлар ошади, шу орқали талаб ва таклиф ўсади, пировардида умумий
фаровонликка эришилади. Бундай занжирли таъсирни аниқ исботлаш учун эса юқорида
қайд этилган методологияларнинг ҳар бири маълум ҳисса қўшади.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Ўзбекистонда мустақиллик йилларидан буён кичик бизнес ва хусусий
тадбиркорликни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилган. Айниқса, сўнгги
йилларда амалга оширилган ислоҳотлар натижасида хусусий сектор иқтисодиётнинг
етакчи таркибий қисмига айланиб бормоқда. Расмий статистика маълумотларига назар
солсак, 2022 йил якунлари бўйича кичик бизнес субектлари умумий ялпи ички
маҳсулотнинг тахминан ярмидан кўпини таъминлаган, умумий бандликда эса уларнинг
улуши учдан икки қисмидан ортиқ экани сақланиб қолмоқда. Хусусан, 2019 йилда
ЯИМда кичик тадбиркорлик улуши 56,5% ни ташкил этгани юқорида қайд этилган эди.
Кейинги йилларда бу кўрсаткич атрофида ўзгариб, 2021–2022 йилларда ҳам 50–
55%
доирасида қолди (аниқ рақамлар 2020 йилдаги пандемия таъсиридан кейин қайта
тикланиш жараёнида ўзгарган бўлиши мумкин). Бандликка келсак, расмий меҳнат
бозорида банд бўлган аҳолининг қарийб 75–80 фоизи хусусий сектор, асосан кичик
бизнесда ишлайди. 2019 йилда бу кўрсаткич 76,2% бўлгани маълум (Кувандиков, 2022).
Яъни тўрт инсондан уч нафари ўз даромадини кичик тадбиркорлик ҳисобига топган.
Бундай шароитда тадбиркорликнинг аҳоли фаровонлигига таъсири беоситадан юқори
бўлиши табиий.
Тадбиркорлик фаоллигининг ошиши яқин йилларда аҳоли турмуш даражасининг
яхшиланишига мос тушганини кўриш мумкин. Масалан, 2015 йилларда Ўзбекистонда
расмий камбағаллик даражаси тахминан 30–35% атрофида деб баҳоланган бўлса,
ҳозирги кунга келиб у 11–14% гача тушди
(uzembassy.uk, n.d.)
. Албатта, камбағалликни
баҳолаш методологияси ўзгарди (монетар ва кўп ўлчамли ёндашувлар жорий
этилмоқда) ва бу кўрсаткичлар қайд этила бошланди. Лекин умуман олганда, охирги
етти йилда 2 баравардан ортиқ камбағаллик қисқаргани
таъкидланмоқда (kun.uz, n.d.).
Бу давр ичида кичик бизнес субъектлари сони ва улар яратган иш ўринлари ҳам кескин
кўпайди. Масалан, фақат “Оилавий тадбиркорлик” дастурлари доирасида минглаб
фуқаролар ўз бизнесини бошлаш учун имтиёзли кредит олиб, кичик корхоналар ташкил
этдилар. Натижада, расмий маълумотларга кўра, 2023 йилнинг ўзида қарийб 1
миллионга яқин киши камбағалликдан чиқишга эришган (uzembassy.uk, n.d.) . Бу улкан
натижада, шубҳасиз, хусусий тадбиркорликка жалб қилинган аҳолининг улуши
кўпайгани ва уларнинг даромад олиш имконияти яхшилангани муҳим роль ўйнади.
Тадбиркорлик аҳолининг даромад манбалари хилма
-
хиллашувига олиб келиб, уй
хўжаликларини ижтимоий ҳимояланишини кучайтиради. Масалан, олдин фақат якка
маошга қараб қолган оила ўз кичик бизнесини йўлга қўйса, қўшимча даромад оқимига
эга бўлади ва бу турмуш даражасига сезиларли таъсир қилади. Кўпгина маҳаллий
тадқиқотларда оилавий тадбиркорликнинг ижтимоий аҳамияти қайд этилган.
Жумладан, оилалар доирасида хусусий бизнес ташкил этиш нафақат даромад олиш,
балки ёш авлодни меҳнат ва бизнес кўникмаларига ўргатиш,
оила аъзолари ўртасида
ҳамжиҳатликни мустаҳкамлаш каби ижобий таъсирларга эга экани белгиланади.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
400
Кувандиковнинг (2022) таъкидлашича, оилавий тадбиркорлик ёшларнинг
истеъдод ва билимларини рўёбга чиқариш, оиладаги ишсиз аъзоларни банд қилиш,
ҳатто баъзи оилавий низоларни юмшатишда ҳам ўзига хос ижтимоий функцияни
бажаради. Демак, кичик бизнеснинг аҳоли
фаровонлигига таъсири фақат иқтисодий
кўрсаткичлар билан чекланмай, кенгроқ ижтимоий мустаҳкамлик ва барқарорлик
жиҳатларида ҳам намоён бўлади.
Шу билан бирга, ўтказилган таҳлиллар муайян камчилик ва муаммоларни ҳам
очиқлайди. Биринчидан, кичик бизнеснинг ялпи кўрсаткичлардаги улуши пасайиб
бораётгани иқтисодиётда йирик корхоналар ролининг ортганидан дарак беради.
Бундай шароитда кичик тадбиркорлик субектларининг рақобатбардошлигини сақлаш
ва уларнинг бозордаги ўрнини мустаҳкамлаш учун қўшимча ёндашувларга зарурият
туғилади.
Иккинчидан, тадбиркорлик орқали фаровонликни ошириш жараёнида ҳудудлар
ўртасидаги номутаносиблик муаммоси мавжуд. Масалан, баъзи вилоятларда кичик
бизнес жадал ривожланиб, аҳоли даромадлари тез ўсса, бошқа ҳудудларда бу суръат
сустроқ бўлиши мумкин. Рақамлар шуни кўрсатадики, 2022 йилда аҳоли жон бошига
даромадлар республика бўйича ўртача 8,8% га ошган бўлса
-
да, айрим вилоятларда
ўртачадан паст ўсиш кузатилди
(daryo.uz, 2023)
. Бу эса тадбиркорлик ривожи ва
фаровонлик ўсиши ўртасидаги боғлиқлик барча жойда бир хил эмаслигини англатади.
Учинчидан, камбағалликни кўп қиррали тушунча сифатида кўрсак, фақат даромад
ошиши билан эмас, балки таълим, соғлиқни сақлаш, турар
-
жой шароити каби омиллар
билан ҳам боғлиқ. Тадбиркорлик айрим ҳолатларда даромадни оширса
-
да, агар у билан
бирга мазкур омиллар яхшиланмаса, аҳоли умумий фаровонлиги тўлиқ
таъминланмаслиги мумкин. Масалан, қишлоқ жойларда микробизнес ривожи аҳоли
даромадини ошириши мумкин, лекин ўша ҳудудда тиббий хизмат сифати ёки
инфратузилма паст бўлса, турмуш сифатида ҳолати барқарор эмас.
Юқоридаги муаммолар таҳлили тадбиркорлик фаолиятидан фойдаланиш
методологиясини янада такомиллаштириш заруриятини кўрсатади. Яъни аҳоли
фаровонлигига таъсирни баҳолашда ва тадбиркорликни рағбатлантириш сиёсатида
янада тўлиқроқ, аниқроқ инструментлар жорий этиш лозим.
Аҳоли фаровонлигини оширишда тадбиркорлик имкониятларидан тўлароқ
фойдаланиш учун қуйидаги методологик такомиллаштириш чоралари таклиф этилади:
Кўп ўлчамли фаровонлик индикаторларини жорий этиш
.
Фаровонлик
тушунчасини фақат даромад ёки иш билан бандлик даражаси билангина эмас, балки
соғлиқ, таълим, турар
-
жой, озиқ
-
овқат хавфсизлиги, экология каби бир неча муҳим
таркибий қисмлар кесимида ўлчаш методикасини ишлаб чиқиш зарур. Иқтисодий
тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази томонидан кўп ўлчамли камбағалликни ўлчаш
бўйича изланишлар бошлангани маълум (review.uz, n.d.). Шу асосда, “аҳоли фаровонлиги
индекси”ни миллий шароитга мос тарзда яратиш мумкин. Унда албатта тадбиркорлик
фаолияти ва даромад манбаи сифати алоҳида компонент сифатида киритилиши лозим.
Бундай индекс мамлакат миқёсида ва ҳудудлар кесимида юритилса, қайси жойда
тадбиркорлик аҳоли фаровонлигига қай даражада ҳисса қўшаётгани аниқроқ кўринади.
Масалан, бирор туманда кичик бизнес субъектлари сони ортгани ҳолда фаровонлик
индекси ошмаган бўлса, демак у ерда тадбиркорликнинг соҳа ёки сифат жиҳатдан
самараси пастлигини билдиради. Шу тариқа, манзилли чоралар кўриш (зарур жойда
кредит
-
солиқ имтиёзларини кучайтириш ёки бизнес таълимни йўлга қўйиш ва ҳ.к.)
имкони пайдо бўлади.
Тадбиркорлик таъсирини баҳолашнинг мултипликатив моделларини қўллаш.
Тадбиркорликнинг иқтисодиёт ва фаровонликка таъсири кўп босқичли занжир эканини
инобатга олиб, махсус иқтисодий
-
математик моделлар жорий этиш лозим. Масалан,
кичик бизнесни қўллаб
-
қувватлаш бўйича давлат дастурларини баҳолашда
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
401
“multiplikativ samara” (кўпайтирувчи самара) концепцияси қўлланилади (Кувандиков,
2022). Унга кўра, дастур доирасида яратилган ҳар бир янги иш ўрни нафақат ўша
кишининг даромад олиши, балки қўшимча янги талаб ва ишлаб чиқаришга туртки
беради –
натижада ялпи самара бир неча баробар юқори бўлади. Бундай моделларни
миллий шароитга мослаштириб, масалан, “1 та кичик корхона очилиши –
қанча
иқтисодий қўшимча қиймат ва қанча киши қашшоқликдан чиқиши” тарзидаги ҳисоб
-
китоблар амалиётга жорий этилиши мумкин. Бунда иқтисодий
-
таҳлилий марказлар
(ИТИМ, Статистика қўмитаси таҳлилий бўлими ва бошқалар) махсус коэффициентлар
ишлаб чиқиб, ҳар йили мониторинг қилиб бориши мақсадга мувофиқ. Натижада, ҳар бир
ҳудуд ёки тармоқ кесимида тадбиркорликка қаратилган сармоя ёки имтиёз қанчалик
“ўзини оқлагани” яъни аҳоли фаровонлигига қайтиш кўрсатгичлари аниқланади. Бу эса
келгусида ресурсларни қайси йўналишга кўпроқ йўналтириш лозимлигини асослашда
қўл келади.
Расмий
статистикада
тадбиркорликнинг
таъсир
кўрсаткичларини
кенгайтириш
.
Ҳозирги пайтда расмий статистикада кичик бизнеснинг ЯИМдаги улуши,
саноат, инвестиция, экспортдаги улуши каби кўрсаткичлар эълон қилинади. Бироқ
“аҳоли даромадлари таркибидаги улуш” каби кўрсаткични ҳам доимий ҳисоблаб бориш
мақсадга мувофиқ. Масалан, Статистика миллий қўмитаси йил якуни бўйича аҳоли
даромадлари манбалари тўғрисида маълумотни эълон қилар экан, унда меҳнат ҳақи,
нафақа ва стипендиялар, қишлоқ хўжалиги даромадлари билан бир қаторда
тадбиркорлик (хусусий бизнес) даромадлари улушини ҳам аниқ кўрсатиши керак. Бу
кўрсаткич динамикаси орқали аҳолининг ўз
-
ўзи бандлиги ва мустақил даромад манбаи
қай даражада ўсиб бораётганини кузатиш мумкин бўлади. Яна бир муҳим кўрсаткич –
тадбиркорлик фаолияти ҳисобига яратилган иш ўринлари сони. Меҳнат вазирлиги
ва
Статистика органлари турли дастурлар кесимида қанча янги иш ўрни очилганини
ҳисоблайди, лекин буларнинг доимий қамровли статистикаси етарли эмас. Таклиф
шундаки, ҳар йили кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик ҳисобига яратилган янги иш
ўринлари (мингта)
ва уларда банд бўлганларнинг умумий сонга нисбати (%) каби
индикаторлар расман берилса, тадбиркорликнинг бандликка ҳиссаси ўзгаришини
кузатиш осонлашади. Масалан, 2008 йилдан 2017 йилгача оилавий тадбиркорликда
банд бўлганлар сони 97,8 мингдан 389,6 мингга (қарийб 4 баравар) ошгани қайд этилган
эди. Бу каби динамик маълумотларни янгилаб бориш бугунги кунда ҳам долзарбдир.
Ҳудудий
ва тармоқлар кесимида махсус тадқиқотлар ўтказиш
.
Республика
миқёсида ўртача кўрсаткичлар яхши таъсирни кўрсатгани ҳолда, айрим ҳудудларда
ҳолат бошқача бўлиши мумкинлигини юқорида таъкидладик. Шу сабабли, қолоқроқ ва
камбағаллик даражаси юқори ҳудудларда тадбиркорликнинг ривожланишини
жадаллаштириш бўйича алоҳида ўрганишлар зарур. Масалан, тоғли ёки чекка
ҳудудларда аҳоли нима учун тадбиркорликка камроқ жалб этилмоқда, мавжуд
дастурлар (мисол учун “Ёшлар –
келажагимиз” ёки “Оилавий тадбиркорлик”
дастурлари) нечоғлик самара берди –
шуларни чуқур таҳлил қилиш керак. Бунда
социологик сўровлар орқали маҳаллий аҳолининг тадбиркорликка доир интилишлари
ва тўсиқлари аниқланади. Масалан, қарз олиш имконияти, билим ва кўникма
етишмаслиги, бозорга чиқиш муаммолари каби омиллар тўсқинлик қилаётган бўлиши
мумкин. Ана
шу тўсиқларни бартараф этиш маҳаллий фаровонликни оширишга хизмат
қилади. Шунингдек, тармоқлар бўйича ҳам фарқларга эътибор қаратиш лозим: масалан,
хизмат кўрсатиш соҳасида кичик бизнес янада кўпроқ иш ўрни яратаётган бир пайт,
саноатдаги кичик корхоналар
маҳсулот чиқариш орқали бозорни тўлдириб, нархларни
барқарорлаштиришга ҳисса қўшади ва ҳ.к. Ҳар бир тармоқда тадбиркорликнинг
ижтимоий
-
иқтисодий самарасини ўлчаш мезонлари ишлаб чиқилиши зарур.
Тадбиркорликни
рағбатлантириш
сиёсатига
таргетли
ёндашув
.
Методологиянинг яна бир муҳим тарафи –
олинган натижалар асосида сиёсати
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
402
коррекция қилишдир. Агар таҳлил шуни кўрсатсаки, муайян йўналишда тадбиркорлик
аҳоли фаровонлигига кутилган даражада таъсир қилмаяпти, демак у ерда қўшимча
рағбат ёки янги инструмент зарур. Масалан, агар камбағаллик юқори даражада
сақланаётган оилалар асосан ўз бизнесига эга бўлмаган ёки микробизнес билан
чекланган тоифа экани аниқланса, бевосита улар учун молиявий ресурсларга эгаликни
осонлаштириш ва маслаҳат хизмати кўрсатиш чоралари кучайтирилиши керак.
Аксинча, айрим жойларда кичик бизнес кўпайгани ҳолда ҳам аҳоли фаровонлиги
сезиларли ошиб кетмаётган бўлса, эҳтимол, ўша бизнес турлари юқори қўшилган
қиймат яратмасдан, фақат оз сонли одамни банд қилувчи соҳа (масалан, савдо
-
сотик ёки
хом ашё тайёрлаш) бўлиши мумкин. Ундай ҳолда, тадбиркорликни таркибий жиҳатдан
диверсификация қилиш, инновацион ва юқори қўшилган қийматли кичик
корхоналарни кўпайтириш стратегияси керак бўлади. Яъни сифат жиҳатидан
тадбиркорликнинг фаровонликка таъсирини ошириш мақсадида стартаплар,
технологик бизнеслар ва экспортга ишлайдиган кичик корхоналар учун қулай шароит
яратиш муҳимдир.
Хулоса ва таклифлар.
Хулоса қиладиган бўлсак, аҳоли фаровонлигини оширишда тадбиркорлик
фаолиятининг тутган ўрни ва уни баҳолаш методологияси бугунги иқтисодий
сиёсатнинг долзарб йўналишидир. Юқоридаги таҳлиллар шуни кўрсатадики, кичик
бизнес ва хусусий тадбиркорликнинг ривожи
орқали мамлакатимизда янги иш
ўринлари яратиш, даромадларни ошириш ва камбағалликни қисқартириш бўйича
сезиларли натижаларга эришилмоқда. 2018–2023 йиллар давомида кичик бизнес
субъектлари улуши ЯИМда яримини ташкил этиб келди, бандликда эса учдан икки
қисмидан ортиғини таъминлади. Айни шу давр мобайнида расмий камбағаллик
даражаси икки бараварга яқин пасайиб, 17% дан 11% атрофига тушди. Бу Ўзбекистон
шароитида иқтисодий ўсиш самаралари аҳоли фаровонлигига трансформация
бўлаётганидан далолатдир. Тадбиркорликни қўллаб
-
қувватлашга қаратилган давлат
сиёсатининг ижобий таъсири, жумладан, “Ҳар бир оила –
тадбиркор” дастури доирасида
минглаб оилаларнинг бизнес юритишга ўтгани мисолида намоён бўлди. Оилалар
даромад манбалари таркибида хусусий тадбиркорлик даромадларининг улуши ортиб
бормоқда, бу эса уларнинг молиявий барқарорлигини кучайтирмоқда. Шу билан бирга,
амалий таҳлиллар мавжуд методологик ёндашувларни такомиллаштириш зарурлигини
кўрсатади.
Келтирилган тавсия ва таклифларни хулоса сифатида ифодалайдиган бўлсак,
биринчи навбатда аҳоли фаровонлигини комплекс баҳолаш тизимини жорий этиш
лозим. Бу тизимда тадбиркорлик фаолиятининг натижалари фақат ялпи кўрсаткичлар
эмас, балки ҳар бир оила ва фуқаронинг турмуш даражасига таъсири нуқтаи назаридан
ўлчаниши зарур. Бунда кўп ўлчовли фаровонлик индекслари, махсус иқтисодий
моделлар ва кенг қамровли статистик маълумотлар базасини яратиш муҳим ўрин
тутади. Иккинчидан, тадбиркорликнинг фаровонликка ҳиссасини ошириш учун давлат
томонидан манзилли қўллаб
-
қувватлаш чораларини давом эттириш ва кучайтириш
зарур. Камбағалликни камайтириш дастурлари доирасида тадбиркорликка ўтишни
рағбатлантириш, ёшлар ва аёллар ўртасида стартапларни қўллаб
-
қувватлаш,
микрокредитларни кенгайтириш шулар жумласидандир. Учинчидан, тадбиркорлик
фаолиятини таркибий жиҳатдан такомиллаштириш, яъни кичик бизнесни фақат савдо
ёки хизмат кўрсатиш эмас, балки ишлаб чиқариш, инновация ва экспортга йўналтириш
аҳоли фаровонлигига узоқ муддатли мусбат таъсир кўрсатади. Чунки бундай бизнеслар
юқори даромад ва барқарор иш ўринлари манбаи бўлади.
Якунлай туриб таъкидлаш мумкинки, аҳоли фаровонлигини ошириш ва
камбағалликни бартараф этишда тадбиркорлик фаолияти ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
403
Ўзбекистон мисолида олиб борилган таҳлиллар бу боғлиқликни яққол тасдиқлайди.
Эндиликда муҳим вазифа –
ушбу боғлиқликни янада мустаҳкамлаш, яъни тадбиркорлик
муҳитини янада яхшилаш ва унинг самарадорлигини ошириш орқали ҳар бир инсон ҳис
эта оладиган фаровонликка эришишдир. Бу жараёнда илмий асосланган
методологияларга таянилган ҳолда қарор қабул қилиш давлат идоралари ва тадқиқот
институтларининг устувор йўналиши бўлиши лозим. Зеро, чуқур таҳлил ва тўғри
танланган сиёсатгина тадбиркорлик салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқариб, кенг халқ
оммасининг турмуш фаровонлигини юксалтиришга хизмат қилади.
Адабиётлар
/
Литература
/References:
Cassim, S., Soni, P., & Karodia, A. (2014). Entrepreneurship Policy in South Africa. Oman
Chapter of Arabian Journal of Business and Management Review, 3, 29-43.
https://doi.org/10.12816/0016498.
Cumming, D., Johan, S., & Zhang, M. (2013). The Economic Impact of Entrepreneurship:
Comparing International Datasets. ERPN: Start-Up & Small Business Finance (Sub-Topic).
https://doi.org/10.2139/ssrn.2262829.
Daryo.uz (2023)
–
Иқтисодий таҳлил: 2022 йил учун Ўзбекистонда камбағаллик
даражаси баҳоланди (26.01.2023)
Kara, O., et al. (2023). Institutions and macroeconomic indicators: entrepreneurial activities
across the world. Management Decision. https://doi.org/10.1108/md-04-2023-0490.
Mthanti, T., & Ojah, K. (2017). Entrepreneurial orientation (EO): Measurement and policy
implications of entrepreneurship at the macroeconomic level. Research Policy, 46, 724-739.
https://doi.org/10.1016/J.RESPOL.2017.01.012.
Neumann, T. (2020). The impact of entrepreneurship on economic, social and environmental
welfare and its determinants: a systematic review. Management Review Quarterly, 71, 553 - 584.
https://doi.org/10.1007/s11301-020-00193-7.
Nursini, N. (2020). Micro, small, and medium enterprises (MSMEs) and poverty reduction:
empirical evidence from Indonesia. Development Studies Research, 7(1), 153
–
166.
https://doi.org/10.1080/21665095.2020.1823238
Pereverzieva, A., Gryn, V., & Maltyz, V. (2023). CLASSIFICATION AND EVALUATION OF
SOCIAL ENTREPRENEURSHIP DEVELOPMENT INDICATORS. Baltic Journal of Economic Studies.
https://doi.org/10.30525/2256-0742/2023-9-4-206-212.
Review.uz (n.d.) Available at: https://review.uz/uz/post/ozbekistonda-kop-olchamli-
kambagallikni-olchash-metodologiyasi-boyicha-tadqiqotning-keyingi-bosqichi#:~:text=,Misol
Roman, A., & Rusu, V. (2016). The Impact Of The Economic Environment On
Entrepreneurship: Evidence From European Countries. Annals of Faculty of Economics, 1, 494-
502.
Vladislav Maksimov, Stephanie Lu Wang, Yadong Luo, (2017) Reducing poverty in the least
developed countries: The role of small and medium enterprises, Journal of World Business, Volume
52, Issue 2, Pages 244-257, ISSN 1090-9516, https://doi.org/10.1016/j.jwb.2016.12.007.
Yusufaliyev O. A. (2023) Aholi farovonligini oshirishda tadbirkorlik faoliyatidan foydalanish
metodologiyasini takomillashtirish // Iqtisodiyot va ta’lim–
№6. –
Б. 293
Кувандиков Ш. О. (2022) Хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантиришда оилавий
тадбиркорликнинг роли: Монография. –
Т.: –
218 б.
api.scienceweb.uz api.scienceweb.uz.
