KARL REYXL HÀM QARAQALPAQ FOLKLORI

EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH

Innovative Academy Research Support Center

IF = 7.899

www.in-academy.uz

Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020

Page 197

EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH

Innovative Academy Research Support Center

U I F =

8.1 |

SJI F =

5.685

www.in-academy.uz

Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020

Page 0

Volume 2

№

8

ISSN: 2181-2020

Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR

Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR

KARL REICHL AND KARAKALPAK FOLKLORE

Zuxraxan Allanazarova Jannazarovna

Assistant teacher of Nukus state pedagogical institute named after

Ajiniyaz

https://doi.org/10.5281/zenodo.15324023

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Received: 25

th

April 2025

Accepted: 29

th

April 2025

Online: 30

th

April 2025

,

Karl Yakovlevich Reichel, a well-known researcher of Russian
folklore and ethnographer, had a great influence on the study of
Karakalpak culture and folklore. His works are devoted to a deep
analysis of the situation of the Karakalpak people. Karakalpak
folklore explains the wonderful world of rich traditions, legends,
fairy tales and songs that Karl Yakovlevich Reichel learned
himself. In this article we will look at the life and work of Karl
Yakovlevich Reichel, his contribution to the study of Karakalpak
folklore, and the unique features of this folklore.

KEYWORDS

Karl

Reichl,

study,

preservation, Karakalpak
folklore,

research,

traditions, rare creativity,
globalization,

heritage,

scientists, analysis.

KARL REYXL H

À

M QARAQALPAQ FOLKLORI

Zuxraxan Allanazarova Jannazarovna

Á

jiniyaz at

ı

nda

ģı

N

ó

kis m

á

mleketlik pedagogikal

ı

q institut

ı,

assistent oq

ı

t

ı

wsh

ı

https://doi.org/10.5281/zenodo.15324023

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Received: 25

th

April 2025

Accepted: 29

th

April 2025

Online: 30

th

April 2025

,

Karl

Yakovlevich Reyxel, belgili orıs folklor izertlewshisi hám

etnografi, qaraqalpaq mádeniyatı hám folklorın úyreniwge
úlken tásir kórsetti. Onıń dóretpeleri qaraqalpaq xalqınıń
dòretiwshiligin tereń analiz etiwge arnalǵan. Qaraqalpaq
folklorı Karl Yakovlevich Reyxel bólek itibar hám húrmet menen
úyrengen bay dástúrler, ańızlar, ertekler hám qosıqlardıń ájayıp
dúnyasın ańlatadı. Bul maqalada biz Karl Yakovlevich Reyxeldiń
turmısı hám iskerligi, onıń qaraqalpaq folklorın úyreniwge
qosqan úlesi, bul folklordıń ayrıqsha qásiyetlerin kórip shıǵamız.

KEYWORDS

Karl

Reyxl,

úyreniw,

saqlaw,

qaraqalpaq

folklorı,

izertlewler,

dástúrler, kem ushraytuǵın
dóretpeler, ǵalabalastırıw,

miyraslar,

ilimpazlar,

analiz.

Qaraqalpaq folklor

ı

Qaraqalpaqstan xalq

ı

n

ıń

bay tariyx

ı

h

á

m d

á

st

ú

rlerin

s

á

wlelendiriwshi q

ı

mbatl

ı

m

á

deniy miyraslar bol

ı

p tab

ı

lad

ı.

Bul folklor etnik gruppan

ıń

milliy

ayr

ı

qshal

ıǵı

n q

á

liplestiriw h

á

m saqlawda z

á

r

ú

rli rol atqaratu

ǵı

n d

á

st

ú

riy muz

ı

ka d

ó

retpeleri,

qos

ı

qlar, oy

ı

nlar, ertekler, a

ńı

zlar h

á

m d

á

st

ú

rler s

ı

yaql

ı

h

á

r q

ı

yl

ı

elementlerdi

ó

z ishine

alad

ı.

Qaraqalpaq folklor

ı

n

ıń

tiykar

ǵı

q

á

siyetlerinen biri on

ıń

muz

ı

kal

ı

q miyraslar

ı

bol

ı

p

tab

ı

lad

ı.

Qaraqalpaq qos

ı

qlar

ı

h

á

m namalar

ı

ayr

ı

qsha daw

ı

s penen ajral

ı

p turad

ı,

k

ó

binese

dombra h

á

m saz s

ı

yaql

ı

d

á

st

ú

riy muzika

á

sbaplar

ı

nan paydalanad

ı

h

á

m lirik tekstler arqal

ı

EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH

Innovative Academy Research Support Center

IF = 7.899

www.in-academy.uz

Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020

Page 198

tere

ń

sezimler h

á

m pikirlerdi jetkeredi.Bul muzikal

ı

q d

ó

retpeler tek

ǵ

ana oy

ı

n-k

ú

lki deregi,

b

á

lki xal

ı

q tariyx

ı,

m

á

deniyat

ı

h

á

m q

á

diriyatlar

ı

n saqlaw h

á

m jetkeriw us

ı

l

ı

bol

ı

p tab

ı

lad

ı [5].

Qaraqalpaq folklor

ı

n

ıń

z

á

r

ú

rli t

á

repi on

ıń

ertekleri h

á

m a

ńı

zlar

ı

bol

ı

p tab

ı

lad

ı. Á

wladdan

-

á

wladqa

ó

tip kiyat

ı

r

ǵ

an aw

ı

zsha tariyxlarda

á

jdadlard

ıń

danal

ıǵı,

etikal

ı

q sabaqlar

ı,

son

ıń

menen birge, qaraqalpaqlard

ıń

turm

ı

s t

á

rizi h

á

m d

ú

nya

ǵ

a k

ó

z qaras

ı

n

ıń

z

á

r

ú

rli t

á

repleri

s

à

wlelengen.Olar muhabbat, jaqs

ı

l

ı

q, jamanl

ı

q, s

ı

yq

ı

r

, á

dalat h

á

m basqa k

ó

plegen temalar

ǵ

a

arnal

ǵ

an bol

ı

p, olard

ı

m

á

deniy h

á

m ruwx

ı

y miyraslard

ıń

aj

ı

ralmaytu

ǵı

n deregine ayland

ı

rad

ı.

Qaraqalpaq folklor

ı

n

ıń

temas

ı

ke

ń

h

á

m t

ú

rme-t

ú

r bol

ı

p, xal

ı

q

ó

mirini

ń

t

ú

rli tarawlar

ı

n

s

á

wlelendiredi. Ol ja

ǵ

dayda tariyx, t

á

biyaat, muhabbat, isenim, miynet h

á

m erkinlik ush

ı

n g

ú

res

elementleri s

á

wlelendirilgen bol

ı

p, bul qaraqalpaq xalq

ı

n

ıń

q

á

diriyatlar

ı

h

á

m d

á

st

ú

rlerin

tere

ń

rek t

ú

siniwge m

ú

mkinshilik beredi.Solay etip, qaraqalpaq folklor

ı

tek

ǵ

ana tariyx

ı

y

ma

ǵ

l

ı

wmatlard

ıń

deregi emes, b

á

lki etnost

ıñ

m

á

deniy miyraslar

ı

n q

á

liplestiriw h

á

m saqlawd

ıń

tiykar

ǵı

elementi bol

ı

p tab

ı

lad

ı.

D

á

st

ú

rler, muz

ı

kal

ı

q kompozitsiyalar, ertekler, d

á

st

ú

rler h

á

m

q

á

diriyatlard

ı á

wladlar

ǵ

a saqlap -

á

lpeshlew h

á

m jetkiziwde z

á

r

ú

rli rol oynayd

ı

h

á

m de

Qaraqalpaqstan xalq

ı

n

ıń ó

tken zaman

ı,

b

ú

gini h

á

m keleshegi aras

ı

nda baylawsh

ì

buw

ı

n bol

ı

p

x

ı

zmet etedi.

Karl Yakovlevich Reyxel folklor

ı

st h

á

m qaraqalpaq m

á

deniyat

ı

n izertlewshi, son

ıń

menen

birge, qaraqalpaqlar, t

ú

rkler h

á

m Orayl

ı

q Aziyan

ıń

basqa xal

ı

qlar

ı

m

á

deniyat

ı

h

á

m folklor

ı

n

ú

yrengen.On

ıń

folklor h

á

m etnograf

ı

ya salas

ı

nda

ǵı

ilimiy izertlewleri Rossiyada bul j

ó

nelisti

ń

rawajlan

ı

w

ı

na sezilerli t

á

sir k

ó

rsetti.Reyxel qaraqalpaq folklor

ı

n

ú

yreniwge b

ó

lek itibar

qaratqan.Ol k

ó

plegen materiallard

ı

- bul xal

ı

qt

ıń

ertekleri, a

ńı

zlar

ı,

qos

ı

qlar

ı, ú

rp-

á

detleri h

á

m

diniy d

á

st

ú

rlerinen toplad

ı

h

á

m sistemalast

ı

rd

ı.

Reyxel tek

ǵ

ana e

ń

ataql

ı

d

ó

retpeler, b

á

lki kem

ushraytu

ǵı

n materiallar menen de q

ı

z

ı

qt

ı,

bul o

ǵ

an bul xal

ı

q m

á

deniyat

ı

haqq

ı

nda tol

ı

qlaw h

á

m

t

ú

rli oyda s

à

wlelendiriwdi us

ı

n

ı

w

ǵ

a m

ú

mkinshilik berdi.

Reyxel

ó

z izertlewlerinde qaraqalpaq poeziyas

ı

nda

á

meldegi bol

ǵ

an qos

ı

qlar, metrikalar,

suwretler h

á

m mifologik motivlard

ı ú

yreniwge itibar qaratt

ı.

Ol qaraqalpaq qos

ı

qlar

ı

n

ıń

d

ú

zilisi h

á

m us

ı

l

ı

n

ıń

ayr

ı

qsha q

á

siyetlerin, olard

ıń

temas

ı,

syujetleri h

á

m simvoll

ıģı

n ayt

ı

p

ó

tti.

On

ıń

d

ó

retpeleri sebepli qaraqalpaq folklor

ı

n

ıń

k

ó

plegen d

ó

retpeleri ke

ń

j

á

miyetshilik h

á

m

izertlewshiler ush

ı

n ash

ı

q bold

ı.

Reyxel folklor

ı

n

ú

yreniw tek

ǵ

ana xal

ı

q m

á

deniyat

ı

h

á

m

mentalitetini t

ú

siniwge j

á

rdem berip qoymay, b

á

lki keleshek

á

wladlar ush

ı

n d

á

st

ú

rler,

miyraslar

ı

n saqlap qalad

ı.

On

ıń

qaraqalpaq folklor

ı

nda

ģı

d

ó

retpeleri bul m

á

deniyatt

ı ú

yreniwge

z

á

r

ú

rli

ú

les qost

ı

j

á

ne bul xal

ı

qt

ıń

bayl

ıǵı

h

á

m danal

ıǵı

n m

áń

gilestiriwge j

á

rdem berdi.

Alım turkiy xalıqlar eposi izertlewshisi retinde belgili. Atap aytqanda, “Alpamıs” dástanı

haqqında bir neshe maqalalar járiyalaǵan.

Karl Yakovlevich Reyxel belgili orıs shıǵıstı

izertlewshi hám folkloristi bolıp, Qaraqalpaq folklorına, atap aytqanda Alpamıs dástanına tiyisli
keń izertlewleri menen belgili. Reyxeldiñ jumısı Qaraqalpaq xalqìnìń awızsha dástúrleri hám
folklorın hújjetlestiriw, analiz qılıw hám saqlawǵa, olardıń mádeniy miyrasların túsiniwge
úlken úles qosıwǵa qaratılǵan. Reyxel óz dóretpeleri hám izertlewleri arqalı Alpamìs dástanı
hám Qaraqalpaq folklorınıñ basqa táreplerine itibardı qaratıwda, Oraylıq Aziya awızsha
dástúrlerinede ámeldegi bolǵan mádeniy baylıq hám túrme

-

túrlilikti jáne de tereńrek

ańǵarıwda sheshiwshi rol oynadı. Onıń dòretiwshiligi tùrkiy folkloristliktiń keń tarawına úles
qostı hám Qaraqalpaq xalqınıń kem ushraytuǵın miyrasların saqlap

-

álpeshlewde zárúrli rol

EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH

Innovative Academy Research Support Center

IF = 7.899

www.in-academy.uz

Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020

Page 199

oynadı.

Reyxel miyrasları házirgi zaman alım hám izertlewshileriniń Alpamıs dástanı hám

Qaraqalpaq folklorınıń áhmiyetin jáne de tereńrek úyrendi [2].

Alımnıń “Turkic Oral Epic Poetry: Traditions, Forms, Poetic Structure” kitabı “Studies ın

Oral Traditions” atamasì astında inglis tili

nde N'yu-

Yorkda baspadan shıqqan bolıp, on bap,

bibliografiya hám atamalar diziminen quralģan. Onıń “Kirisiw” bóleginde avtor sonday
túsindirme keltirer eken, ózbekler atınıń bólek tilge alǵanı baqlanadı. “Oraylıq dástúrler”
degende tùrkiy xalıqlar esaplanģan ózbeklerdiń (hám uyg'urlardıń), qazaqlar, qaraqalpaqlar
hám qırǵızlardıń awızsha dòretiwshiligi úlgileri bolǵan eposlardì názerde tutqanman...). Avtor
bul orında xalıq awızsha dóretpeleri tili haqqında da bólek pikir júrgizip, turk (“Turkish”) hám

tur

kiy (“Turkic”) túsinikleri anıqlamasına da bólek toqtaladi: “Ín order tap avoid confusion, the

distinction between “Turkish” and “Turkic” has been carefully maintained throughout the book.
“Turkish” refers tap the language of the people of Turkey; older fo

rms of Turkish (before

Ataturk's language reforms ın 1920 s) are generally referred tap as Ottoman or Ottoman
Turkish. “Turkic”, the other hand, refers tap the language group tap which Turkish belongs”.[1]

Kòrinip turģanınday, avtor “turkish”, yaǵnıy tùrk tili Turkiya xalqı tili ekeni, onıń áyyemgi

kórinisleri (1920 jıllardaǵı Otaturk til reformalarınan aldın) ulıwma tùrk (otoman) larģa tiyisli
bolǵanı, “turkic”

-

tùrkiy til bolsa tùrk tili de kiretuǵın til toparı ekenin aytıp ótken. Kitaptıń “The

Turkic Pe

oples: Backgrounds and Contexts” atlı dáslepki bapta tùrkiy xalıq

-

túrkler, ózbekler,

Azerbayjanlar, qazaqlar, qaraqalpaqlar, uyģırlardìń eramızǵa shekemgi XX ásirdiń baslarına
shekemgi tariyxı, kóshpeli turmısı, dini, tili, mádeniyatı, “Turkic Epic Poetr

y: The Earliest

Documents” atlı ekinshi bapta “O'g'uznoma”, “Toplamu lug'otit

-

turk”, “Ake Qorqut kitabi”,

“Kultegin bitigi” shıǵarmalarınıń jaratılıwı, avtorları, mánis

-

mazmunı, olardan alınǵan úzindiler

awdarması keltirilgen. Kitaptıń “The varietes of Formulaic Diction” atlı jetinshi babı xalıq
awızeki dòretpeleri tekstleriniń stilistik formulaları keltirilgen [3].

Ulıwma alǵanda, Karl Rayxl izertlewleri tùrkiy, atap aytqanda, qaraqalpaq xalqı awızeki

epik dòretiwshiligi boyınsha júdá qımbatlı materiallardı óz ishine alǵanlıǵı menen itibarǵa
ılayıq bolıp tabıladı.

Juwmaq.

Juwmaq etip sonı atap ótiw múmkin, Karl Yakovlevich Reyxeldiń izertlewleri

qaraqalpaqlardıń mádeniy miyrasların úyreniw hám saqlawda zárúrli rol oynaydı.Onıń
dóretpeleri sebepli bul xalıqtıń kem ushraytuǵın folklor materialları, sonıń menen birge,
qaraqalpaq folklorınıñ dúzilisi hám mazmunın tereńrek túsiniw keń tarqalǵan hám keń málim
boldı.Reyxel qaraqalpaq mádeniyatın saqlaw hám ǵalabalastırıwǵa úlken úles qostı hám etnos

izertlewshiler

diń hám ıshqıpazların yoshlandırıwda dawam jetip atırǵan qımbatlı ilimiy

miyraslar qaldırdı.Onıń jumısı bul xalıqtıń mádeniy miyrasların saqlap qalıw hám keleshek
áwladlarǵa jetkeriw ushın bahasız áhmiyetke iye.

References:

1.

Baxshilloyevna

, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O ‘RGANISH BOSQICHLARI,

METODLARI HAMDA KUYLASH ETOSI. Научный Фокус, 1(2), 1096

-1100.

2.

Qalandarova, D. (2024, May). EPIK JANRLARNING XORIJDA OʻRGANILISHI MASALALARI.

In Konferensiyalar| Conferences (Vol. 1, No. 12, pp. 122-125).
3.

Nazarova, G. (2021). INGLIZ HAMDA O ‘ZBEK FOLKLORIDA MIFOLOGIK OBRAZLAR VA

ULAR ISHTIROGIDAGI MOTIVLAR. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 8(8).

EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH

Innovative Academy Research Support Center

IF = 7.899

www.in-academy.uz

Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020

Page 200

4.

Reichl, K. (2018). Routledge revivals: Turkic oral epic poetry (1992): Traditions, forms,

poetic structure. Routledge.

5.

Кодиров, У. (2023). “Alpomish” dostonining o ‘rganilishi. Узбекистан: язык и культура.

Литературоведение., 2(2), 117

-128.