EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 147
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
METHODS AND BENEFITS OF EFFECTIVELY USING
BLOOM’S TAXONOMY IN PRIMARY EDUCATION BASED
ON AN ANALYTICAL APPROACH
Abduganiyeva Shodmonoy Bakhodirjan kizi
Kori Niyazi education pedagogy national
institute independent researcher
Tel.: +998900070107 e-mail: aidazubayrovna@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286973
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
April 2025
Accepted: 25
th
April 2025
Online: 26
th
April 2025
,
This article discusses the importance of Bloom’s Taxonomy in
primary education and how to effectively use it in the classroom.
The article analyzes the theoretical foundations of the cognitive,
affective, and psychomotor domains of the taxonomy and
provides practical recommendations for formulating lesson goals
and objectives for each domain, taking into account the age
characteristics of primary school students. The article also
discusses ways to develop critical thinking, problem solving,
creativity, and motivation to learn in students using Bloom’s
Taxonomy. The article provides example lesson plans for various
subjects and discusses the benefits of integrating Bloom’s
Taxonomy into teachers’ teaching practices.
KEYWORDS
Bloom’s
taxonomy,
primary
education,
cognitive sphere, affective
sphere,
psychomotor
sphere, lesson objective,
task, critical thinking,
problem
solving,
creativity,
motivation,
lesson development.
МЕТОДЫ И ПРЕИМУЩЕСТВА ЭФФЕКТИВНОГО ПРИМЕНЕНИЯ
ТАКСОНОМИИ БЛУМА В НАЧАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ НА ОСНОВЕ
АНАЛИТИЧЕСКОГО ПОДХОДА
Абдуганиева Шодмоной Бахадыржон кызы
Имени Кари Ниязи педагогика воспитания национальная
независимый исследователь Института
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286973
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
April 2025
Accepted: 25
th
April 2025
Online: 26
th
April 2025
,
В этой статье рассматривается важность таксономии
Блума в процессе начального образования и способы ее
эффективного
применения
в
классе.
В
статье
анализируются теоретические основы когнитивной,
аффективной и психомоторной областей таксономии и
даются практические рекомендации по формулированию
целей и задач урока по каждой области с учетом
возрастных особенностей учащихся начальной школы. В
статье также рассматриваются способы развития
критического мышления, решения проблем, творческих
навыков и мотивации к обучению у учащихся с помощью
таксономии Блума.
KEYWORDS
Таксономия
Блума,
начальное образование,
когнитивная
сфера,
аффективная
сфера,
психомоторная сфера,
цель урока, задание,
критическое мышление,
решение
проблем,
креативность,
мотивация, разработка
урока.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 148
ANALITIK YONDASHUV ASOSIDA BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA BLUM
TAKSONOMIYASINI SAMARALI QO‘LLASH USULLARI VA AFZALLIKLARI
Abdug‘aniyeva Shodmonoy Baxodirjon qizi
Qоri Niyоziy nоmidagi tarbiya pedagоgikasi milliy
institute mustaqil tadqiqоtchisi
Tel.: +998900070107 e-mail: aidazubayrovna@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286973
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
April 2025
Accepted: 25
th
April 2025
Online: 26
th
April 2025
,
Ushbu maqola boshlang’ich ta’lim jarayonida Blum
taksonomiyasining ahamiyati va uni darslarda samarali qo‘llash
usullarini o‘rganadi. Maqolada taksonomiyaning kognitiv,
affektiv va psixomotor domenlarning nazariy asoslari tahlil
qilinadi hamda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda har bir domen bo‘yicha dars
maqsadlari va topshiriqlarini shakllantirish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar
beriladi.
Shuningdek,
maqolada
Blum
taksonomiyasidan foydalanish orqali o‘quvchilarning tanqidiy
fikrlash, muammolarni hal qilish, ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirish va o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini oshirish
yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Maqola davomida turli fanlar bo‘yicha
dars ishlanmalari misollar keltiriladi va o‘qituvchilarning
pedagogik amaliyotida Blum taksonomiyasini integratsiya
qilishning afzalliklari muhokama qilinadi.
KEYWORDS
Blum
taksonomiyasi,
boshlang’ich
ta’lim,
kognitiv domen, affektiv
domen,
psixomotor
domen, dars maqsadi,
topshiriq,
tanqidiy
fikrlash,
muammolarni
hal
qilish,
ijodkorlik,
motivatsiya,
dars
ishlanmasi.
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘quvchilarning nafaqat bilim olishlari, balki ularning
mustaqil fikrlash, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish va hayotga tayyor bo‘lishlari muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Boshlang’ich ta’lim bosqichi esa bu jarayonning poydev
ori
hisoblanadi. Aynan shu davrda o‘quvchilarda o‘rganishga qiziqish, bilim olishga intilish va
kelajakda muvaffaqiyatli bo‘lish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalar shakllana boshlaydi.
Shunday
ekan, boshlang
’
ich sinflarda o
‘
qitish metodlarining samaradorligi o
‘
quvchilarning keyingi
ta
’
lim yo
‘
lini belgilab beruvchi muhim omil hisoblanadi.
Pedagogika fanida o
‘
quv maqsadlarini aniq belgilash va ularga erishish yo
‘
llarini ko
‘
rsatib
beruvchi ko
‘
plab nazariyalar va yondashuvlar mavjud.
Ulardan biri bo‘lib amerikalik
psixolog
Benjamin Blum tomonidan ishlab chiqilgan Blum taksonomiyasi alohida o‘rin tutadi. 1956
-
yilda taqdim etilgan ushbu taksonomiya o‘quv maqsadlarini kognitiv (bilish), affektiv (hissiy
-
irodaviy) va psixomotor (harakat) kabi uchta asosiy domenga ajratadi va har bir domen
bo‘yicha o‘zaro ierarxik bosqichlarni belgilaydi[1].
Blum taksonomiyasi o‘qituvchilarga dars jarayonida aniq va o‘lchanadigan o‘quv
maqsadlarini shakllantirish, o‘quvchilarning turli darajadagi bilish, his qilish va harakat qilish
qobiliyatlarini rivojlantirish uchun mos keladigan topshiriqlar va baholash usullarini tanlash
imkonini beradi. Ayniqsa, boshlang’ich ta’limda ushbu taksonomiyadan foydalanish
o‘quvchilarning oddiy bilimlarni egallashdan tortib, ularni tushunish, qo‘llash, tah
lil qilish,
sintez qilish va baholash kabi yuqori darajadagi kognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga
yo‘naltirilgan ta’lim muhitini yaratishga yordam beradi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 149
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqola boshlang’ich ta’lim jarayonida Blum
taksonomiyasining ahamiyatin
i ochib berishga, uni darslarda samarali qo‘llash usullarini
ko‘rsatishga va o‘qituvchilarning pedagogik amaliyotida ushbu nazariyadan foydalanishning
afzalliklarini muhokama qilishga qaratilgan. Maqolada taksonomiyaning har bir domeni
bo‘yicha boshlang’ich sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda dars
maqsadlari va topshiriqlarini shakllantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltiriladi hamda turli
fanlar bo‘yicha dars ishlanmalari misollarida Blum taksonomiyasining integratsiyasi namoyi
sh
etiladi. Maqolaning asosiy maqsadi boshlang’ich sinf o‘qituvchilariga o‘quv jarayonini yanada
samarali va o‘quvchilar uchun qiziqarli tashkil etishda amaliy yordam ko‘rsatishdan iboratdir.
Kognitiv domen: Blum taksonomiyasining ushbu domeni bilish
jarayonlari bilan bog‘liq
bo‘lib, oltita ierarxik bosqichni o‘z ichiga oladi:
1.
Bilish (Knowledge): Bu bosqich o‘quvchilarning aniq faktlar, atamalar, qoidalar va
tamoyillarni eslab qolishini nazarda tutadi. Boshlang‘ich sinflarda bu bosqichga oid
topshiriql
ar, masalan, alifbodagi harflarni aytib berish, ranglarni nomlash, oddiy she’rlarni
yodlash, ertak qahramonlarini sanab o‘tish kabi mashqlarni o‘z ichiga olishi mumkin[2]. Dars
maqsadlari “o‘quvchi...ni bilishi kerak”, “o‘quvchi...ni eslay olishi kerak” kabi fe’llar bilan
ifodalanadi.
2.
Tushunish (Comprehension): Bu bosqich o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilimlarini o‘z
so‘zlari bilan tushuntirib berish, misollar keltirish, taqqoslash va farqlash kabi qobiliyatlarini
aks ettiradi. Boshlang‘ich sinflarda bu bosqichga oid topshiriqlar, masalan, o‘qilgan matnning
asosiy mazmunini aytib berish, rasmdagi narsalarni ta’riflash, ikki o‘xshash narsa o‘rtasidagi
farqni topish kabi mashqlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Dars maqsadlari “o‘quvchi...ni
tushunishi kerak”, “o‘quvchi...ni izohlay olishi kerak” kabi fe’llar bilan ifodalanadi.
3.
Qo‘llash (Application): Bu bosqich o‘quvchilarning o‘zlashtirgan bilim va tushunchalarini
yangi vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyatini nazarda tutadi. Boshlang‘ich sinflarda bu bosqichga
oid topshiriqlar, masalan, oddiy matematik masalalarni yechish, o‘rganilgan qoidalarga
muvofiq ravishda rasm chizish, kundalik hayotda uchraydigan muammolarga o‘xshash
vaziyatlarni hal qilish kabi mashqlarni o‘z ichiga olishi mumkin[3]. Dars maqsadlari
"o‘quvchi...ni qo‘llay olishi kerak", "o‘quvchi...ni foydalana olishi kerak" kabi fe’llar bilan
ifodalanadi.
4.
Tahlil qilish (Analysis): Bu bosqich o‘quvchilarning axborotni uning tarkibiy qismlariga
ajratish, ular o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash va xulosalar
chiqarish qobiliyatini aks ettiradi.
Boshlang‘ich sinflarda bu bosqichga oid topshiriqlar, masalan, ertakni boshlanishi, davomi va
tugash qismlariga ajratish, rasmdagi ortiqcha elementni topish, berilgan voqealarning sabab va
oqibatlarini aniqlash kabi ma
shqlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Dars maqsadlari "o‘quvchi...ni
tahlil qila olishi kerak", "o‘quvchi...ni ajrata olishi kerak" kabi fe’llar bilan ifodalanadi[4].
5.
Sintez qilish (Synthesis): Bu bosqich o‘quvchilarning turli xil elementlardan yangi bir
butu
nlikni yaratish, ijodiy fikrlash va yangi g‘oyalar ilgari surish qobiliyatini nazarda tutadi.
Boshlang‘ich sinflarda bu bosqichga oid topshiriqlar, masalan, o‘qilgan ertakning yangi
yakunini o‘ylab topish, berilgan mavzu bo‘yicha rasm chizish yoki hikoya y
ozish, turli
materiallardan foydalanib hunarmandchilik buyumlarini yasash kabi mashqlarni o‘z ichiga
olishi mumkin. Dars maqsadlari "o‘quvchi...ni sintez qila olishi kerak", "o‘quvchi...ni yarata
olishi kerak" kabi fe’llar bilan ifodalanadi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 150
6.
Baholash (Eval
uation): Bu bosqich o‘quvchilarning berilgan mezonlar asosida axborot,
g‘oya yoki yechimlarning qiymatini aniqlash, tanqidiy fikrlash va o‘z fikrini asoslay olish
qobiliyatini aks ettiradi. Boshlang‘ich sinflarda bu bosqichga oid topshiriqlar, masalan, ikk
ita
ertak qahramonidan qaysi biri yaxshiroq ekanligini sabablari bilan tushuntirib berish, turli xil
yechimlardan eng maqbulini tanlash va o‘z tanlovini asoslash kabi mashqlarni o‘z ichiga olishi
mumkin. Dars maqsadlari "o‘quvchi...ni baholay olishi kerak", "o‘quvchi...o‘z fikrini asoslay
olishi kerak" kabi fe’llar bilan ifodalanadi.
Affektiv domen: Bu domen o‘quvchilarning his
-
tuyg‘ulari, munosabatlari, qadriyatlari va
motivatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lib, beshta bosqichni o‘z ichiga oladi:
1.
Qabul qilish (Rec
eiving): O‘quvchining ma’lumotga e’tibor berishi va uni qabul qilishga
tayyorligi.
2.
Javob berish (Responding): O‘quvchining ma’lumotga faol javob qaytarishi (savol berish,
muhokamada ishtirok etish).
3.
Qadrlash (Valuing): O‘quvchining ma’lumotga nisbatan muay
yan qadriyatni namoyon
qilishi.
4.
Tashkil etish (Organizing): O‘quvchining turli qadriyatlarni o‘zaro bog‘lashi va ularni o‘z
qadriyatlar tizimiga integratsiya qilishi.
5.
Xarakterlash (Characterizing): O‘quvchining qadriyatlar tizimi uning xatti
-harakatlarida
barqaror aks etishi[5].
Boshlang‘ich sinflarda affektiv domenga oid maqsadlar o‘quvchilarda o‘rganishga qiziqish
uyg‘otish, do‘stona munosabatlarni shakllantirish, o‘zaro hurmatni rivojlantirish, Vatanga
muhabbat tuyg‘usini tarbiyalash kabi yo‘nalishlarda bo‘lishi mumkin.
Psixomotor domen: Bu domen o‘quvchilarning jismoniy harakatlari, motor ko‘nikmalari va
koordinatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lib, turli tasniflarda farqli bosqichlarni o‘z ichiga oladi. D.R.
Krathwohl va boshqalar tomonidan taklif etilgan mode
l keng tarqalgan bo‘lib, beshta bosqichni
o‘z ichiga oladi:
Imitatsiya (Imitation): Kuzatish orqali harakatni takrorlash.
Manipulyatsiya (Manipulation): Ko‘rsatmalarga muvofiq harakat qilish.
Aniqlik (Precision): Harakatni xatosiz va aniq bajarish.
Artikulyatsiya (Articulation): Bir nechta harakatni muvofiqlashtirib bajarish.
Tabiylashtirish (Naturalization): Harakatni avtomatik va mahorat bilan bajarish.
Boshlang‘ich sinflarda psixomotor domenga oid maqsadlar yozuv ko‘nikmalarini
shakllantirish, jis
moniy tarbiya mashqlarini to‘g‘ri bajarish, mehnat darslarida turli xil
materiallar bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish kabi yo‘nalishlarda bo‘lishi mumkin.
Blum taksonomiyasidan dars jarayonida samarali foydalanish uchun o‘qituvchi har bir
darsning maqsadini aniq belgilashi va uni taksonomiyaning tegishli bosqichiga moslashtirishi
kerak. Shuningdek, dars davomida qo‘llaniladigan topshiriqlar va baholash usullari ham
belgilangan maqsadga erishishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Misol uchun, "O‘siml
iklar"
mavzusidagi dars ishlanmasining bir qismi quyidagicha bo‘lishi mumkin:
Kognitiv maqsad (Tushunish): O‘quvchilar o‘simliklarning asosiy qismlarini (ildiz, poya,
barg, gul, meva) ta’riflab bera oladilar. Topshiriq: Rasmda ko‘rsatilgan o‘simlik qism
larini
nomlang va ularning vazifalarini qisqacha tushuntirib bering. Baholash: O‘quvchilarning
og‘zaki javoblari va yozma ta’riflari.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 151
Kognitiv maqsad (Qo‘llash): O‘quvchilar o‘rganilgan bilimlarini turli xil o‘simliklarni
tasniflashda qo‘llay oladilar. Topshiriq: Berilgan o‘simliklarning rasmlarini barg tuzilishi, poya
shakli va gullash xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajrating. Baholash: O‘quvchilarning
guruhlash natijalari va o‘z tasniflash usullarini tushuntirishlari.
Kognitiv maqsad (Sintez qilish): O‘quvchilar o‘zlarining xayoliy o‘simliklarini yaratib,
uning qismlari va vazifalarini tasvirlab bera oladilar. Topshiriq: O‘zingizning noyob
o‘simligingizni chizing va uning har bir qismining vazifasini yozib bering. Baholash:
O‘quvchilarning ijodiy ishlari va ularning o‘simlik qismlarining vazifalari haqidagi
tushunchalari.
Blum taksonomiyasidan foydalanish o‘qituvchilarga dars jarayonini o‘quvchilarning turli
xil ehtiyojlari va qobiliyatlarini hisobga olgan holda tashkil etishga yordam beradi. Bu esa, o‘z
n
avbatida, o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi, ularning tanqidiy
fikrlash, muammolarni hal qilish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Xulosa qilib aytganda, Blum taksonomiyasi boshlang‘ich ta’limda o‘quv maqsadlarini aniq
b
elgilash, samarali o‘qitish metodlarini tanlash va o‘quvchilarning har tomonlama
rivojlanishiga erishish uchun muhim vosita hisoblanadi. O‘qituvchilarning ushbu nazariyani
pedagogik amaliyotiga integratsiya qilishlari o‘quv jarayonining sifatini sezilarli
darajada
oshirishi mumkin.
References:
1.
Dictionary.com. LLC. „Effectiveness / Define Effectiveness Dictionary.com.“
Dictionary.com | Find the Meanings and Definitions of Words at Dictionary.com. 2011. Web. 28
Sept. 2011.
2.
Нарзуллаев К.С. Практический «SWOT
-
анализ» в учебном процессе /
К.С.Нарзуллаев // Международный журнал экспериментального образования. 2022. №5.
С.50
-54.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim tizimini
2030 yilgacha
rivojlantirish kontseptsiyasini tasdiqlash to’g’risida» farmoni.
8.10.2019 yil. PF-
5847-
son. Toshkent shahri. //Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. [Elektron resurs].
URL: http://lex.uz/ docs/4545884docs
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini
2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida» farmoni, 08.10.2019 yil. PF
-
5847-
son. Toshkent sh. //Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi. [Elektron resurs]. URL:
https://lex.uz/docs/-4545884.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini
2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to’g’risida» farmoni, 08.10.2019 yil. PF
-
5847-
son. Toshkent sh. //Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy ba
zasi. [Elektron resurs]. URL:
https://lex.uz/docs/-
4545884. Что такое таксономия Блума? [Электронный ресурс].
URL:
https://teacher.yandex.ru/posts/stavim-tseli-v-obrazovanii-taksonomiya-bluma /.
