EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 92
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
ANALYSIS OF THE STATE OF FOREIGN TRADE
INDICATORS OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN
Kamolov Uygun Tolqinovich
Bukhara Innovation University
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239471
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 12
nd
April 2025
Accepted: 17
th
April 2025
Online: 18
th
April 2025
,
This article discusses the analysis of the state of foreign trade
indicators of the Republic of Uzbekistan. During the analysis, the
country's foreign trade activities, main sectors of export and
import, partner countries and trade relations, as well as foreign
trade policy, problems and solutions were studied. The article
emphasizes that the export potential of the Republic of
Uzbekistan, the development of high-value-added products and
services exports, and the expansion of new cooperation
opportunities are of great importance for further improving the
foreign trade situation and economic growth.
KEYWORDS
Foreign
trade,
international
relations,
exports, imports, balance
of
payments,
trade
balance,
economic
growth, foreign trading
partners, and market
diversification.
АНАЛИЗ СОСТОЯНИЯ ВНЕШНЕТОРГОВЫХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ РЕСПУБЛИКИ
УЗБЕКИСТАН
Камолов Уйгун Толкинович
Бухарский инновационный университет
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239471
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 12
nd
April 2025
Accepted: 17
th
April 2025
Online: 18
th
April 2025
,
В данной статье говорится об анализе показателей
внешней торговли Республики Узбекистан. В ходе анализа
были изучены внешнеторговая деятельность страны,
основные отрасли экспорта и импорта, страны
-
партнеры
и торговые отношения, а также внешнеторговая
политика, проблемы и пути решения. В статье отмечено,
что развитие экспортных возможностей Республики
Узбекистан, развитие производства продукции с высокой
добавленной стоимостью и экспорта услуг, увеличение
новых возможностей сотрудничества имеют важное
значение для дальнейшего улучшения внешнеторговой
ситуatsiи и экономического роста.
KEYWORDS
Внешняя
торговля,
международные
отношения,
экспорт,
импорт,
платежный
баланс,
торговый
баланс, экономический
рост, внешнеторговые
партнеры
и
диверсификatsiя рынка.
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINING TASHQI SAVDO KO’RSATKICHLARI
HOLATI TAHLILI
Kamolov Uyg’un To’lqinovich
Buxoro Innovatsiyalar universiteti
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 93
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239471
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 12
nd
April 2025
Accepted: 17
th
April 2025
Online: 18
th
April 2025
,
Ushbu
maqolada O’zbekistonda
Respublikasining tashqi savdo
ko’rsatkichlari holati tahlili haqida so’z yuritilgan. Tahlil
davomida mamlakatning tashqi savdo faoliyati, eksport va
importning asosiy tarmoqlari, hamkor davlatlar va savdo
aloqalari, shuningdek, tashqi savdo siyosati, muammolar va
yechimlar o‘rganilgan. Maqolada, O‘zbekiston Respublikasining
eksport imkoniyatlari, yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar
ishlab chiqarish va xizmatlar eksportining rivojlantirish va yangi
hamkorlik imkoniyatlarini oshirish tashqi savdo holatini yanada
yaxshilash va iqtisodiy o‘sishi uchun muhim ahamiyatga ega
ekanligi ta’kidlangan.
KEYWORDS
Tashqi savdo, xalqaro
aloqalar, eksport, import,
to’lov
balansi,
savdo
saldosi, iqtisodiy o’sish,
tashqi savdo hamkorlari
va bozor diversifikatsiyasi.
Kirish.
Bugungi kunda, O
‘
zbekiston Respublikasi o
’
zining geografik joylashuvi va tabiiy
resurslarining boyligi tufayli tashqi savdoga alohida e
’
tibor qaratmoqda. Mamlakatning tashqi
savdo faoliyati iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistonning
eksporti va importi mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda, xalqaro bozorga
integratsiyalashish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, tashqi savdoni
rivojlantirishda yuzaga keladigan muammolar, yangi savdo hamkorliklarini izlash va iqtisodiy
siyosatdagi o‘zgarishlar mamlakatning kelgusi iqtisodiy strategiyalarini shakllantiradi.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasining tashqi savdo ko‘rsatkichlari tahlil
qilinadi. Ushbu tahlil orqali mamlakatning tashqi savdo saldosi, eksport va importning asosiy
yo‘nalishlari, tashqi savdo siyosati, asosiy savdo hamkorlari va so‘nggi yillardagi rivojlanish
tendensiyalari o‘rganiladi.
Tashqi savdo - bir mamlakatning boshqa mamlakat yoki mamlakatlar bilan olib
boradigan savdosi. Mamlakatdan tovarlar chiqarish (eksport) va mamlakatga tovarlar
kiritish (import)dan
tashkil topadi. Eksport va import yigʻindisi mamlakatning tashqi savdo
aylanmasini tashkil etadi
1
.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar -
jahon xo’jaligi tizimida tez
-tez takrorlanib turuvchi har
xil darajadagi kompleks, alohida olingan bir mamlakat va ularning hududiy birlashmalari va
sub’ektivlari, alohida tashkilotlar (tansmilliy,
ko’p millatli korporatsiyalar) o’rtasidagi
aloqalarni o’z ichiga oladi
2
.
Tashqi savdo aylanmasi - muayyan davr uchun mamlakat eksporti va importi qiymatining
miqdori hisoblanadi. Tovarlarning tashqi savdo statistikasi O‘zbekiston Respublikasi bojxona
hud
udiga olib kirish (import) yoki O‘zbekiston Respublikasi bojxona hududidan olib chiqish
(eksport) natijasida mamlakatmaterial resurslari zaxiralariga qo‘shila
-digan yoki ulardan
ayirib tashlanadigan tovarlar hisobi tashqi savdo umumiy hisob tizimi asosida yuritiladi
3
.
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Tashqi_savdo
2
M.S. Mirsaidov. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar”. O'quv qo'llanma-T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2006, 304 bet
3
Astanakulov, O., & Qurbanaliyeva, N. (2023). O‘ZBEKISTONDA TASHQI SAVDONI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR
YO‘NALISHLARI.
Iqtisodiyot Va taʼlim
,
24
(3), 28–33. https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss3/a3
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 94
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI.
Iqtisodiy jarayonlar va aloqalarni avvalo jahon
sivilizatsiyasining beshigi bo‘lgan qadimgi Sharqdan izlash mantiqan to‘g‘ridir. Iqtisodiy
g‘oyalarning shakllanishi insoniyatning paydo bo‘lishi bilan bog‘langan, aynan o’sha davrlardan
mamlakatlar o’rtasida tashqi savdo aloqalari vujudga kelgan desak mubolag’a bo’lmaydi.
Qadimgi Sharqda ancha rivojlangan davlatlardan biri Vaviloniya bo‘lgan. Unda xususiy
mulkchilik va tovar-pul munosabatlari nisbatan tez rivojlana boshlagan va jamiyatdagi kishilar
borgan sari ko‘proq tovar ayirboshlashga jalb qilingan. Qadimgi Vaviloniyada (Bobilda)
Hammurapi (m.o. 1792-1750y., 18 asr) podsholik qilgan davrda tayyorlangan qonunlar
to‘plami (jami 282 ta) ancha obro‘ qozongan. Qonu
n moddalarida Vavilon fuqarolarning
mulkini himoya qilish, ijara, sudxo‘rlik va ishga yollash masalalari ko‘rib chiqilgan.
Yana bir Qadimgi Sharq mamalakti bo’lgan, Xitoy mutafakkirlari ichida Konfutsiy (m.o.
551-
479 y.) alohida o‘rin tutadi. Konfutsiyning fikrlari uning shogirdlari yozib qoldirilgan «Lun
yuy» («Suhbat va mulohazalar») to‘plamida aks ettirilgan. Uning fikricha, mehnat ham
kishilarning, ham davlatning boyligini ko‘paytiradi. Konfutsiy «buyuk jamoa mulki» (dehqonlar
jamoasi mulki) va xususiy
egalik (quldorlar mulki)ni farqlaydi, ikkinchisini ko‘proq qo‘llaydi.
Bu yerda u xususiy mulkni xo‘jalik yuritishda ustun qo‘yadi.
Antik dunyodagi iqtisodiy qarashlarga e’tibor qaratadigan bo’lsak, iqtisodiy fikrlar
qadimgi Gresiyada Yana ham rivojlantirildi. Ksenofont, Platon, Aristotel asarlarida iqtisodiy
muammolar maxsus tadqiqot ob’ektiga aylandi. Buni Sokratning shogirdi, Platonning
zamondoshi Ksenofont (m.o. 430-
355y.) asrlarida yaqqol ko‘rish mumkin. Uning asarlari ichida
«Daromadlar to‘g‘risida» va «Ekonomikos» (xo‘jalik to‘g‘risida ta’limot) asarlari alohida
ahamiyatga ega
4
.
Zamonaviy dunyo taraqqiyotiga e’tibor qaratadigan bo’lsak, klassik iqtisodiyot
vakillarining tashqi savdoni rivojlantirish haqidagi iqtisodiy go’yalari muhim ahamiyatga ega.
Adam Smit (1723-1790) klassik siyosiy iqtisodning atoqli namoyandasidir. Mustaqillik
Deklaratsiyasi imzolangan 1776 yili Angliyada zamonamizning eng muhim kitoblaridan biri
Shotlandiyalik buyuk iqtisodchi Adam Smitning «Odamlar boyligining tabiati va sabab
lari
to‘g‘risida tadqiqot» asari nashr etildi. Bu asar zamonaviy iqtisodiy fanning boshlanishi
hisoblanadi. Shu kitob uning muallifi Adam Smitni «iqtisodiyot otasi» unvoniga sazovar etdi.
Adam Smit juda ko’plab nazariyalarni sihlab chiqgan. Xususan, Boylik
ning manbai mehnat
va undagi mehnat taqsimoti hisoblanadi deydi. A.Smit iqtisodiyotda qishloq xo‘jaligi sohasining
ustunligi g‘oyasidan qutula olmagan. U hunarmandlar va savdogarlar mehnatini yer egalari
mehnatiga nisbatan kam unumli bo‘ladi, deb tasdiqlay
di.
A.Smit ta’limotidagi asosiy g‘oyalardan biri –
bu iqtisodiy liberalizm g‘oyasi, davlatning
iqtisodiyotga aralashuvini minimallashtirish g‘oyasi, erkin raqobat asosida tashkil topadigan
baho yordamida iqtisodiyotning o‘zini o‘zi boshqarish g‘oyasidir.
5
Shuningdek, David Rekardo (
On the Principles of Political Economy and Taxation
) asarida
tashqi savdo aloqalari, mamalakatlar savdo munosabatlari doirasidagi g’oyalarini yanada
rivojlantirib, o’zining iqtisodiy nazariyalarini yaratdi. Zamonaviy iqtisodchi o
limlardan, Paul
Krugman (
International Economics: Theory and Policy
), John Maynard Keynes (
The General
4
Xalikova L.N., Mavlonova U.R. «Iqtisodiy ta’limotlar tarixi» uslubiy qo‘llanma SamISI
5
Xalikova L.N., Mavlonova U.R. «Iqtisodiy ta’limotlar tarixi» uslubiy qo‘llanma SamISI
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 95
Theory of Employment, Interest and Money
)
6
va Paul Samuelson (
International Economics
) kabi
yirik iqtisodchi olimlar o’z tadqiqotlarida tashqi savdo aloqalarini o’rganishgan.
7
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Maqolada O’zbekiston Respublikasining tashqi savdo
ko’rsatkichlari holati tahlili o’rganilgan bo’lib, unda mamlakatimizning bugungi tashqi iqtisodiy
holati, xalqaro maydondagi munosabatlari, hamkor mamlakatl
ar o’rtsidagi aloqalar va eksport
va import holati tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada tadqiqot ishi olib borish doirasida analiz,
sintez, iqtisodoiy tahlil, qiyosiy tahlil va statistik tahlil usullaridan foydalanildi.
TAHLIL VA NATIJALAR.
O‘zbekiston Respublikada so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan
eksportni rag‘batlantirish, importni optimallashtirish va umuman olganda tashqi savdo
muvozanatini taʼminlash maqsadida amalga oshirilgan choratadbirlar natijasida, 2024
-yil
yanvar- dekabr oylarida respublikaning tashqi savdo aylanmasi 65,9 mlrd AQSH dollariga yetdi
va 2023-yilning yanvar-dekabr oylariga nisbatan 2,4 mlrd AQSH dollariga yoki 3,8 % ga
ko‘paydi.
1-rasm
O‘zbekiston Respublika tashqi savdo aylanmasi (2024
-yil yanvar - dekabr,
mln AQSH dollari)
8
1-
rasmda. O’zbekiston Respublikasining 2024 yil hisobi bo’yicha tashqi savdo aylnmasi
aks ettirilgan. Unga ko’ra, eksport 38985.8 mln AQSH dollarini va import 26948.2 mln AQSH
dollarini tashkil etgan. Oradagi saldo esa -12037.6 mln AQSH dollarini tashkil etgan. Bu
mamlakatimizda importning ulishi yuqoriligini ko’rsatadi.
1-jadval
Oʻzbekiston Respublikasining asosiy hamkor davlatlarga amalga oshirgan eksporti
hajmi va oʻsish sur’atlari (yanvar
-dekabr)
9
Davlatlar
Mln AQSH dollari
O’zgarish sur’ati (%)
foizda
Egallab turgan o’rni
2023-yil 2024-yil 2023-yil
2024-yil
2023-yil 2024-yil
6
https://uz.wikipedia.org/wiki/John_Maynard_Keynes
7
https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1970/samuelson/article/
8
Stat.uz ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi
9
Stat.uz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi
26948,2; 41%
38985,8; 59%
Tashqi savdo aylanmasi
Eksport
Import
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 96
Rossiya
3 495,7
3 682,9
110,9
105,4
1
1
XXR
2 486,6
2 054,9
94,5
82,6
2
2
Qozog’iston
1 417,1
1 452,3
100,7
102,5 3
3
3
Turkiya
1 263,3
1 169,3
76,9
92,6
4
4
Afg’oniston
857,2
1 089,3
113,3
127,15
5
5
Fransiya
400,4
795,1
5,5 b.
198,6
8
6
Tojikiston
608,3
552,2
116,5
90,8
7
7
Qirg’iz
Respublikasi
634,4
513,3
64,6
80,9
6
8
AQSH
253,1
317,4
2,0 b.
125,4
11
9
Pokiston
269,3
299,5
145,4
111,2
10
10
BAA
298,4
249,6
2,4 b
83,7
9
11
Ozarbayjon
133,4
208,1
99,7
156,0
16
12
Litva
144,5
168,8
153,4
116,8
15
13
Eron
180,8
163,6
129,3
90,5
13
14
Belarus
128,9
163,3
100,1
126,7
17
15
Gankong
15,7
162,7
2,1 b.
10,4 b.
43
16
Buyuk
Biritaniya
182,0
142,9
159,3
78,5
12
17
Тurkmaniston
171,6
128,2
87,1
74,7
14
18
Hindiston
111,9
126,8
3,1 b.
113,3
18
19
Latviya
110,3
115,8
103,8
105,0
19
20
1-
jadval. Oʻzbekiston Respublikasining asosiy hamkor davlatlarga 2023
-2024 yillarda
amalga oshirgan eksporti hajmi tasvirlangan. Jadvaldan ko’rishimiz mumkinki, eng yirik savdo
hamkorlari sifatida Rossiya, Xitoy Xalq Respublikasi, Qozog’iston va Turkiya da
vlati egallagan.
2023-2024 yillarda bu dvalatlar bilan eksportning umumiy hajmi mos ravishda 13162.90 mln
AQSH dollari va 13556,00 mln AQSH dollarini tashkil etgan.
2-jadval
Oʻzbekiston Respublikasining asosiy hamkor davlatlardan amalga oshirgan
importi h
ajmi va oʻsish sur’atlari (yanvar
-dekabr)
10
Davlatlar
Mln AQSH dollari
O’zgarish sur’ati (%)
foizda
Egallab turgan o’rni
2023-yil 2024-yil 2023-yil
2024-yil
2023-yil 2024-yil
XXR
11339,1
10 431,8
176,4
92,0
1
1
Rossiya
6 660,6
7 947,3
106,9
119,3
2
2
Qozog‘iston
3 068,5
2 825,5
94,6
92,1
3
3
Koreya
Respublikasi
2 313,5
1 960,8
100,6
84,8
4
4
Turkiya
1 897,7
1 768,0
109,2
93,2
5
5
10
Stat.uz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 97
Germaniya
985,5
1 116,5
92,0
113,3
6
6
Turkmaniston
924,2
1 020,0
126,3
110,4
7
7
Hindiston
649,1
853,6
99,1
131,5
9
8
AQSH
512,0
564,3
138,9
110,2
12
9
Belarus
525,8
550,8
127,7
104,7
11
10
Litva
481,9
430,3
120,3
89,3
13
11
Braziliya
652,3
426,2
117,9
65,3
8
12
BAA
423,2
400,1
107,0
94,5
15
13
Italiya
429,0
393,4
130,1
91,7
14
14
Chexiya
297,7
380,2
191,4
127,7
20
15
Fransiya
595,0
336,2
2,2 b.
56,5
10
16
Qirg‘iz
Respublikasi
333,8
333,1
118,9
99,8
16
17
Eron
322,8
333,1
109,0
103,2
17
18
Yaponiya
219,5
308,2
100,2
140,4
24
19
Polsha
315,2
285,6
147,6
90,6
19
20
2-
jadval. Oʻzbekiston Respublikasining asosiy hamkor davlatlardan amalga oshirgan
importi hajmi va oʻsish sur’atlari 2023
-
2024 yillar kesimida aks e’ttirilgan. Unga ko’ra
mamlakatimizning eng yirik importyor mamlakat sifatida Xitoy Xalq Respublikasi qolmoqda.
Undan keying pog’onalarni Rossiya
-
6 660,6 mln AQSH dollari, Qozog‘iston
- 3 068,5 mln AQSH
dollari, Koreya Respublikasi - 2 313,5 mln AQSH dollari va Turkiya - 1 897,7 mln AQSH dollari
ko’rsatkichga ega bo’lib turibdi. 2024
-yilda esa Xitoy Xalq Respu
blikasi, Qozog‘iston, Koreya
Respublikasi va Turkiya 2023-yilga nisbatan kamroq import qilgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR
O‘zbekiston Respublikasining tashqi savdo ko‘rsatkichlari mamlakat iqtisodiyotining
global bozor bilan integratsiyasini va iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan birini tashkil
etadi. Tadqiqot orqali O‘zbekistonning tashqi savdo hajmi, eksport va import tarkibi, tashqi
savdo saldosi va asosiy savdo hamkorlari o‘rganildi. Tadqiqot natijalariga asoslanib,
O‘zbekistonning tashqi savdo ko‘rsatkichlari o‘zgarishlar, yangi imkoniyatlar va o‘zaro savdo
aloqalarini rivojlantirish uchun keng imkoniyatlarni ko‘rsatmoqda. Mamlakatning eksport va
import hajmining barqaror o‘sishi va tashqi savdo saldosining ijobiy bo‘lishi O‘zbekistonning
iqti
sodiy rivojlanishining mustahkam poydevorini yaratadi. Kelgusida O‘zbekistonning tashqi
savdo siyosatini yanada takomillashtirish va yangi bozorlarni izlash, shu jumladan xalqaro
investitsiyalarni jalb qilish orqali iqtisodiy o‘sishni davom ettirish mumkin
.
References:
1.
Xalikova L.N., Mavlonova U.R. «Iqtisodiy ta’limotlar tarixi» uslubiy qo‘llanma SamISI
2.
M.S. Mirsaidov. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar”.
O'quv qo'llanma-
T.: “IQTISOD
-
MOLIYA”,
2006, 304 bet
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 98
3.
Astanakulov, O., & Qurbanaliyeva, N. (2023).
O‘ZBEKISTONDA TASHQI SAVDONI
RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI.
Iqtisodiyot Va taʼlim
,
24
(3), 28
–
33.
https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss3/a3
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Tashqi_savdo
5.
https://uz.wikipedia.org/wiki/John_Maynard_Keynes
6.
https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1970/samuelson/article/
7.
www.stat.uz
