EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 80
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
COMPREHENSIVE STUDY OF NEW SAMPLE IN CREATING
AN ULTRA EARLY VARIETY POTATO (SOLANUM
TUBEROSUM L.)
Rakhmatullaev Jasurbek Negmatullaevich
Junior Researcher, Scientific Research Institute of Vegetables,
Melon Crops and Potato Growing
https://doi.org/10.5281/zenodo.15220934
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 09
th
April 2025
Accepted: 14
th
April 2025
Online: 15
th
April 2025
,
This article presents information on the selection of promising
samples from 25 potato varieties. Based on the results of the
experiment, there are data on the L-65 line, which showed high
results in germination, budding, flowering, number of stems, stem
height and yield indicators from the day of planting potato tubers.
KEYWORDS
Potato,
biometrics,
cultivar, yield, phenology,
sprouts,
tillering,
flowering, stem height,
number of stems, line.
КОМПЛЕКСНОЕ ИЗУЧЕНИЕ НОВОГО ОБРАЗЦА ПРИ СОЗДАНИИ
УЛЬТРАРАННЕГО СОРТА КАРТОФЕЛЯ
(SOLANUM TUBEROSUM L.)
Рахматуллаев Жасурбек Негматуллаевич
Младший научный сотрудник, Овощи, бобовые и картофель
научно
-
исследовательский институт
https://doi.org/10.5281/zenodo.15220934
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 09
th
April 2025
Accepted: 14
th
April 2025
Online: 15
th
April 2025
,
В данной статье представлена информация о выборе
перспективных образцов из 25 образцов сортов картофеля.
По результатам опыта имеются данные по линии Л
-65,
показавшей
высокие
результаты
по
всхожести,
бутанизация, цветению, числу стеблей, высоте стебля и
показателям урожайности со дня посадки клубней
картофеля.
KEYWORDS
Картофель, биометрия,
сорт,
урожайность,
фенология,
всходы,
кущение,
цветение,
высота
стебля,
количество
стеблей,
линия.
КАРТОШКА
(
SOLANUM TUBEROSUM
L
.
)
НИНГ
УЛЬТРА
ЭРТАПИШАР
НАВИНИ
ЯРАТИШДА
НАВ
НАМУНАЛАРНИ
ҲАР
ТОМОНЛАМА
ЎРГАНИШ
Рахматуллаев Жасурбек Негматуллаевич
Кичик илмий ходим, Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик
илмий
-
тадқиқот институти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15220934
ARTICLE INFO
ABSTRACT
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 81
Received: 09
th
April 2025
Accepted: 14
th
April 2025
Online: 15
th
April 2025
,
Ушбу мақолада, картошканинг 25 та нав намуналари
ичидан истиқболли
намуналарни танлаш
бўйича
маълумотлар келтирилган.
Тажриба натижаларига кўра
картошка туганаклари экилган кундан бошлаб ниҳолларни
униб чиқиши, шоналаши, гуллаши, поялар сони, поя
баландлиги ва ҳосилдорлик кўрсаткичлари бўйича Л
-65
линиясида юқори натижалар олинганлиги тўғрсида
маълумотлар келтирилган.
KEYWORDS
Картошка, биометрия,
нав
намуна,
ҳосилдорлик,
фенология,
ниҳоллар,
шоналаш, гуллаш, поя
баландлиги поялар сони,
линия.
Кириш.
Картошка дунё
деҳқончилигида муҳим, оммабоп, стратегик аҳамиятга эга
озиқ
-
овқат, ем
-
хашак ва техник экинларидан бири ҳисобланади. Ҳозир картошка дунёда
150 дан зиёд мамлакатларда 23,1 млн. гектарга экилиб, 438,9 млн. тонна ялпи ҳосил
етиштирилади. Ўртача ҳосилдорлик 18
-
19 т/га ни ташкил этади. Кейинги йилларда
картошка экин майдони 4
-
5 млн. гектарга, ялпи ҳосил эса 70
-
80 млн. тоннага ошди.
Жаҳоннинг картошка ишлаб чиқарувчи мамлакатларида маҳсулот ишлаб чиқариш
ҳажмини
ва экин ҳосилдорлигини оширишда янги мосланувчан истиқболли навларни
яратиш, уруғлик материалларини жадал кўпайтириш йўлларини ишлаб чиқиш долзарб
муаммолардан биридир [4;5].
Республикамиз картошкачилигида дунё бозорига рақобатбардош янги навларни
яратиш ҳамда уларни жадал кўпайтириш ва уруғчилигини ташкил
этиш борасида кенг
қамровли
ишлар амалга оширилмоқда. Картошка асосан туганакларидан кўпайтирилиб,
майдон бирлигига сарфланадиган уруғлик миқдори (3,0
-
4,0 т/га) бўйича энг юқори
ўринни эгаллайди. Шунинг учун ҳам экинни етиштириш учун қилинадиган
харажатларнинг асосий қисми (50
-
60%) уруғлик материал учун сарфланади. Шу боис
уруғлик туганаклар имкониятларидан самарали фойдаланиш уларнинг кўпайиш
коэффициентини оширишга қаратилган тадқиқотлар муҳим аҳамият қасб этади.
Бугунги кунда картошкачиликда туганакларнинг кўпайиш коэффициенти ўртача 4
-5
донани ташкил этади. Уруғлик туганаклар ўртача вазни 50
-
80 г бўлганда 7
-
9 та куз
бўлиб, ундаги куртаклар сони 21
-
27 донани ташкил этади. Ундан амалиётда 3
-
5 та
куртак поя бериб, қолганлари нобуд бўлиб кетади. Шунинг учун Республика тупроқ
иқлим шароитига мос навларни яратиш, уруғлик туганаклардан куртаклар бир қисмини
нишлатиб экишолди ўсимталар олиш технологиясини ишлаб чиқиш, бақувват кўчатбоп
ўсимталар етиштириш, сўнгра ўсимта ва уруғлик туганакларини далага экиб, самарали
фойдаланиш кўпайиш коэффициентини оширишга имкон яратадиган тадбирларидан
бири ҳисобланади [2;3].
Тадқиқот ўтказиш шароити ва услуби
.
Тадқиқотлар Сабзавот, полиз экинлари
ва картошкачилик илмий
-
тадқиқот институтининг Тошкент илмий
-
тажриба станцияси
тажриба далаларида 2020
-
2021 йилларда ўтказилди.
Дала ва ишлаб чиқариш тажрибаларини ўтказиш, экиш, экинни парвариш қилиш,
ҳосилни
йиғиш, ҳисоблаш ва таҳлиллар умумқабул қилинган, қишлоқ ва сув хўжалиги
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 82
вазирлиги, Бутунроссия ўсимликшунослик институти, Бутунроссия картошка хўжалиги
илмий
-
тадқиқот институти, Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик илмий
-
тадқиқот институти, Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалик экинларининг янги
навларини синаш бўйича Давлат комиссияси услуби ҳамда тавсиялари асосида олиб
борилган [1;6;7].
Тадқиқот натижалари
.
Картошка коллекция намуналарини ҳар
томонлама ўрганиш
Картошканинг хориж давлатларидан келтирилган ҳамда маҳаллий нав
намуналарини ҳар томонлама ўрганиш мақсадида картошканинг қуйидаги нав
намуналари экилди (1
-
жадвал).
1-
жадвал. Картошка нав намуналарининг фенологик кузатув натижалари
(2018-
2020 йй).
Тажрибада қуйидаги картошка коллекция нав намуналари республикамизда узоқ
йиллардан буён экиб келинаётган ўзининг эртапишарлиги ва ҳосилдорлиги билан
№
Нав
намуналари
Нав
намуналарни
келиб чиқиши
Ниҳолларнинг
униб чиқиши,
кун
Ёппасига униб чиққандан то ..., кун
шоналаши
гуллаши
10%
75%
10%
75%
10%
75%
1
Санте
(st)
Нидерландия
14
23
23
31
33
40
2
Пском
Ўзбекистон
14
19
23
30
32
39
3
Серҳосил
Ўзбекистон
16
22
23
28
32
36
4
Умид
-2
Ўзбекистон
17
20
25
29
35
43
5
Ақроб
Ўзбекистон
15
22
23
29
34
41
6
Ҳамкор
1150
Ўзбекистон
17
23
21
30
34
45
7
Романо
Нидерландия
16
20
23
29
32
42
8
Белоросса
Германия
14
22
21
28
31
38
9
Кондор
Нидерландия
15
20
24
29
32
38
10
Лилея
Белоруссия
14
22
24
30
30
39
11
Розара
Россия
17
23
24
31
34
43
12
Л
-1
CIP
13
22
22
30
31
38
13
Л
-2
CIP
13
21
22
28
30
37
14
Л
-8
CIP
12
20
20
26
27
36
15
Л
-9
CIP
12
19
20
29
32
37
16
Л
-12
CIP
13
21
22
27
30
36
17
Л
-16
CIP
16
23
23
32
35
44
18
Л
-20
CIP
14
21
22
30
32
37
19
Л
-22
CIP
17
24
24
33
35
43
20
Л
-26
CIP
16
25
23
32
36
43
21
Л
-29
CIP
15
24
22
33
35
45
22
Л
-31
CIP
16
26
24
35
36
41
23
Л
-33
CIP
15
24
26
33
36
43
24
Л
-38
CIP
15
25
27
32
35
42
25
Л
-65
CIP
11
18
19
25
30
35
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 83
бошқа хорижий навлардан ажралиб чиққан стандарт “Санте” нави билан таққослаб
ўрганилди.
Хориждан келтирилган Л
-
1, Л
-
2, Л
-
8, Л
-
9, Л
-
12, Л
-
16, Л
-
20, Л
-
22, Л
-
26, Л
-
29, Л
-
31, Л
-
33, Л
-
38, Л
-
65, маҳаллий навлар Кўксарой, Бардошли, Қувонч, Диёра, Ҳамкор 1150,
хорижий навлар Романо, Белоросса, Кондор, Лилея, Розара каби нав ва линиялар
Сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик илмий
-
тадқиқот институти Тошкент
тажриба тажриба даласида 70×25 см схемада 25 та намуна қайтариқсиз 2 қатордан март
ойинингнг сўнги 10 кунлигида
экилди.
Эрта баҳорда экилган картошка нав намуналарининг ниҳолларни униб чиқиши,
ёппасига униб чиққандан то ўсимликларнинг шоналаши ва гуллашиганча бўлган
кунлар аниқланди.
Картошка колекциясида фенологик кузатув ва биометрик ўлчов ишлари олиб
борилди. Стандарт “Санте” навининг униб чиқиши 10 фоизи 14 кунда, 75 фоизи 23 кунда
униб чиққан бўлса, унга нисбатан Л
-
1, Л
-
2, Л
-
8, Л
-
9, Л
-
12, Л
-
65 намуналари Стандарт
вариантидан 1
-
5 кун олдин униб чиқди.
Л
-
22, Л
-
26, Л
-
29, Л
-
31, Л
-
33, Л
-
38 линияларида ниҳолларнинг униб чиқиши
стандарт “ Санте” навига нисбатан 1
-
3 кунга кечикди.
Стандарт “Санте” навининг 10 фоизи 23 кунда 75 фоизи 31 кунда шоналаган бўлса
унга нисбатан Ҳамкор 1150, Белоросса, навлари ва Л
-
1, Л
-
2, Л
-
8, Л
-
9, Л
-
12, Л
-20
линияларида нихолларнинг 10 фоиз ва 75 фоиз шоналаши стандарт “Санте” навидан 1
-
4 кун олдин кузатилди.
Пском, Серҳосил, Ақроб, Романо, навлари ва Л
-
16, Л
-
26, линияларида ниҳолларнинг
10 фоиз шоналаши стандрт “Санте” нави билан бир кунда шоналагани кузатилди.
Кондор, Лилия, наларида ниҳолларнинг 10 фоиз шоналаши стандарт “Санте”
навидан 1 кун кейин 75 фоизи 1
-
2 кун олдин шоналагани кузатилди.
Л
-
22, Л
-
31, Л
-
33, Л
-
38 лнияларида ниҳолларнинг 10 фоиз 75 фоиз шоналаши
стандарт “Санте” навидан 2
-
4 кун кеч кузатилди.
Пском, Серҳосил, Белоросса, Кондор, навлари ва Л
-
1, Л
-
2, Л
-
8, Л
-
9, Л
-
12, Л
-
20, Л
-65
линияларида ниҳолларнинг 10 фоиз 75 фоиз гуллаши стандарт “Санте” навидан 1
-
5 кун
олдин кузатилди.
Картошка нав намуналарининг биомтрик ўлчов натижалари бўйича маьлумотлар
2-
жадвалда келтирилган.
2-
жадвал
Картошка нав намуналаринингбиометрик ўлчов натижалари
(2018-
2020 йй.)
№
Нав
намуналари
Нав
намуналарни
келиб
чиқиши
Ўсимлик бўйи баландлиги, см
поялар
сони,
дона
шонал
аш
гуллаш
гулла
ш
охири
палак
сарғайи
ши
ковла
ш олди
1.
Санте
(st)
Нидерландия
3,9
20,3
33,2
40,8
50,2
53,4
2.
Пском
Ўзбекистон
3,2
17,0
30,9
39,2
49,1
50,2
3.
Серҳосил
Ўзбекистон
4,4
20,8
29,6
38,8
48,3
51,3
4.
Умид
-2
Ўзбекистон
2,7
19,5
31,0
38,2
47,6
49,2
5.
Ақроб
Ўзбекистон
4,4
21,2
28,1
37,7
48,3
51,6
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 84
6.
Ҳамкор
1150
Ўзбекистон
4,2
16,0
32,2
39,4
48,2
50,4
7.
Романо
Нидерландия
2,8
17,7
29,3
38,1
47,2
49,6
8.
Белоросса
Германия
3,0
15,6
27,0
39,3
47,5
49,3
9.
Кондор
Нидерландия
4,6
23,1
28,4
37,3
48,6
50,2
10.
Лилея
Белоруссия
2,9
18,4
29,8
38,4
48,8
51,3
11.
Розара
Россия
4,3
22,2
31,7
39,3
47,1
50,0
12.
Л
-1
CIP
4,3
21,1
29,5
36,7
48,3
51,4
13.
Л
-2
CIP
3,3
19,3
32,1
37,8
46,9
48,1
14.
Л
-8
CIP
4,5
22,4
29,4
37,7
48,2
52,1
15.
Л
-9
CIP
2,0
20,0
30,8
38,3
45,0
51,5
16.
Л
-12
CIP
3,4
16,3
31,6
37,4
46,1
50,1
17.
Л
-16
CIP
2,2
17,8
30,4
37,6
48,0
51,4
18.
Л
-20
CIP
3,1
19,6
28,2
35,7
48,1
51,6
19.
Л
-22
CIP
2,0
18,2
26,0
35,8
47,0
51,6
20.
Л
-26
CIP
2,9
16,0
31,3
38,4
46,5
50,5
21.
Л
-29
CIP
2,4
18,9
27,5
36,2
48,1
50,8
22.
Л
-31
CIP
2,5
17,3
28,2
37,0
48,3
51,1
23.
Л
-33
CIP
3,0
18,4
29,1
38,1
47,6
48,6
24.
Л
-38
CIP
2,1
20,7
30,8
38,3
48,7
50,8
25.
Л
-65
CIP
4,7
24,6
35,9
43,4
52,2
55,1
26
r
r=0,83
±0,
14
Ўрганилган намуналарда картошка ўсимлигининг поялар сони ўрганилганда,
Серҳосил, Ақроб, Разара, Кондор навларида ва Л
-
1, Л
-
8, Л
-
65, линияларида поялар сони
стандартдаги навдан ўртача 0,5
-
0,8 марта кўплиги аниқланди.
Шунингдек Пском, Белоросса навлари ва Л
-
2, Л
-
20, Л
-
33 линияларида поялар сони
стандарт Сантэ навига яқин бўлганлиги биометрик кўрсаткичларда ўз аксини топди.
Жумладан Серҳосил, Ақроб, Разара, Кондор навлари ва Л
-
1, Л
-
8, Л
-
65, линияларида
шоналаш даврида ўсимлик баландлиги, стандарт Санте навидан юқори бўлганлиги
кузатилди. Шунингдек Умид
-
2, Лилея навлари ва Л
-
2, Л
-
20, Л
-
22, Л
-
33 линияларида
ўсимлик баландлиги, стандарт Санте навига яқин бўлганлиги тадқиқотларимизда
аниқланди.
Олиб борилган тадқиқотларимиз натижасида гуллашдан ковлаш олдигача бўлган
даврда Пском, Серҳосил, Умид
-
2, Ақроб, Ҳамкор 1150, Романо, Белоросса, Кондор, Лилея,
Розара нав намуналари ва Л
-
1, Л
-
2, Л
-
8, Л
-
9, Л
-
12, Л
-
16, Л
-
20, Л
-
22, Л
-
26, Л
-
29, Л
-
31, Л
-33,
Л
-
38 линияларида ўсимликларнинг баландлиги Стандарт Санте навидан паст
бўлди,
ўсимлик бўйи баландлиги билан, поялар сони ўртасидаги кореляцион боғлиқлик
r=0,83
±0,14 кўчли бўлди.
3-
жадвал
Картошка нав намуналарининг ҳосилдорлик
кўрсаткичлари
(2018-
2020 йй.)
№
Нав намуналар
Нав
намуналарни
келиб чиқиши
Ўртача
ҳосил
-
дорлик,
т/га
Шу жумладан
товар ҳосил
т/га
%
1
Санте
(st)
Нидерландия
25,0
24,8
100,0
2
Пском
Ўзбекистон
22,4
21,5
86.6
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 85
3
Серҳосил
Ўзбекистон
24,1
23,3
94,0
4
Умид
-2
Ўзбекистон
25,7
23,7
97,1
5
Ақроб
Ўзбекистон
24,8
24,5
95,5
6
Ҳамкор
1150
Ўзбекистон
21,0
20,6
83,6
7
Романо
Нидерландия
23,3
23,1
93,1
8
Белоросса
Германия
24,2
24,0
96,7
9
Кондор
Нидерландия
21,7
24,7
99,5
10
Лилея
Белоруссия
24,7
24,1
97,1
11
Розара
Россия
22,5
21,9
88,3
12
Л
-1
CIP
21,8
21,2
85,4
13
Л
-2
CIP
21,9
21,1
85,0
14
Л
-8
CIP
23,6
22,9
92,3
15
Л
-9
CIP
22,2
21,5
86,6
16
Л
-12
CIP
19,8
19,1
77,0
17
Л
-16
CIP
24,7
23,8
95,9
18
Л
-20
CIP
21,5
20,5
82,6
19
Л
-22
CIP
19,3
18,4
74,1
20
Л
-26
CIP
20,4
19,6
79,0
21
Л
-29
CIP
21,7
20,2
81,4
22
Л
-31
CIP
19,7
18,6
75,0
23
Л
-33
CIP
21,6
20,4
82,2
24
Л
-38
CIP
19,7
18,7
75,4
25
Л
-65
CIP
27,5
27,0
108,9
26
ЭКМТ
05
=
1,4
27
S
x
%
2,2
2018-2020
йилллар бўйичa ўртaчa ҳосилдорлик гектaридaн Л
-
65 линиясида 27,5
т/га ни ташкил этди. Шундaн товaр ҳосил 27,0 т/гa ёки 108,9% ни тaшкил этди. Стaндaрт
санте нaви гектaридaн ўртача ҳосилдорлик 25,0 тоннa ҳосилни тaъминлaгaн бўлсa,
синaлгaн бошқa нaвлaр ва линиялардан ўртача 19,3
-
24,8 т/гa ҳосилдорлик олинди. Энг
юқори ҳосилдорлик Л
-
65 линиясида (27,5 т/гa) қaйд этилди. Стандарт навига нисбатан
8,9% га ҳосилдорлик юқори бўлди.
Хулосалар.
1. Картошка нав намуналарининг фенологик, кўрсаткичлари биометрия, ва
ҳосилдорлик
натижалари ўрганилганда олиб борган стандарт “Санте” навининг униб
чиқиши 10 фоизи 14 кунда, 75 фоизи 23 кунда кузатилган бўлса, унга нисбатан Л
-
1, Л
-2,
Л
-
8, Л
-
9, Л
-
12, Л
-
65 намуналари стандарт вариантидан 1
-
5 кун олдин униб чиқди.
2.
Ўрганилган намуналарда картошка ўсимлигининг поялар сони ўрганилганда,
Серҳосил, Ақроб, Разара, Кондор навларида ва Л
-
1, Л
-
8, Л
-
65, линияларида поялар сони
стандартдаги навдан ўртача 0,5
-
0,8 марта кўплиги аниқланди.
3. Энг юқори ҳосилдорлик Л
-
65 линиясида
(27,5 т/гa) қaйд этилди. Стандарт
навига нисбатан 8,9% га ҳосилдорлик юқори бўлди.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 86
References:
1.
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта с основами статистической обработки
результатов исследований.–
Москва. Альянс, 2011. –
351 с.
2.
Литвинов С.С. Методика полевого опыта в овощеводстве. Москва. ГНУ ВНИИО. 2011.
–
648 с.
3.
Методика государственного сортоиспытания сельскохозяйственных культур.
Выпуск первый. Общая часть. –
Москва, 2019.
-
329 с.
4.
Низомов Р.А. ва бошқалар «Сабзавот, полиз ва картошка экинларида тажрибалар
ўтказиш услуби» Тошкент, 2023. –
Б. 204
-217
5.
Остонақулов Т.Э. ва бошқалар –
Сабзавотчилик. // Тошкент, 2018. –Б. 285.
6.
Остонақулов Т.Э. Картошка етиштириш. Тошкент. Агробанк. 2021.
–Б.96.
7.
Остонақулов Т.Е.,Махаматова М.М. Умумий селексия ва уруғчилик. Ўқув
қулланма.Тошкент.2024.
-
Б.304.
