EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 15
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
THE CONCEPT OF TEXT IN LINGUISTICS
G. Utemuratova
Doctoral student, Karakalpak Research Institute of Humanities,
Karakalpak Branch of the Academy of Sciences of the Republic of
Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo.15174361
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 01
st
April 2025
Accepted: 07
th
April 2025
Online: 08
th
April 2025
,
This article examines the analysis of the concept of text in
linguistics, one of the most fundamental issues in text linguistics.
It presents and analyzes the views of scholars who study texts.
The main challenges in defining text are discussed.
KEYWORDS
Text
concept,
text
linguistics, communicative
unit,
syntactic
unit,
integrity,
coherence,
spoken language, written
language.
TIL BILIMINDE TEKST TÚSINIGI
G.Utemuratova
Ózbekstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi, Qaraqalpaq
gumanitar
ilimler ilim izertlew institutı tayanısh doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15174361
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 01
st
April 2025
Accepted: 07
th
April 2025
Online: 08
th
April 2025
Bul maqalada tekst lingvistikasınıń eń tiykarǵı mashqalalarınıń
biri bolǵan tekst túsiniginiń til bilimindegi analizi máselesi
úyrenilgen bolıp, onda tekstti izertlewshi ilimpazlardıń pikiri
bayan etilgen hám analiz qılınǵan. Tekstke anıqlama beriwdegi
tiykarǵı mashqalalar haqqında sóz etilgen.
KEYWORDS
Tekst
túsinigi,
tekst
lingvistikası,
kommunikativlik
birlik,
sintaksislik birlik, pútinlik,
baylanıslılıq, awızeki til,
jazba til.
Tekst lingvistikası til biliminıń bir tarawı bolıp, ХХ ásirdiń 60–jıllarına kelip óz aldına pán
tarmaǵı bolıp qáliplesti. Bul taraw teksttiń ózine tán mánisi, kategoriyaları, obyektiv bolmıstıń
tekstte sáwleleniwi, teksttiń tillik dúziliw nızamlıqları hám
onı qabıllawdıń sıpatın–ulıwma
teksttiń ilimiy–teoriyalıq máselelerin úyrenedi. Búgingi kúnde tekst barlıq izertlewshiler
tárepinen tildiń eń úlken sinaksislik birligi sıpatında tán alınıp, tekstti izertlewge bolǵan
qızıǵıwshılıqtıń jáne de artqanlıǵın hám tekst haqqındaǵı bilimler tereńlesip, rawajlanıp
atırǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Biraqta tekst lingvistikası tarawında kóplegen izertlewlerdıń
bar bolıwına qaramastan tiykarǵı mashqala bul tekst túsinigi boyınsha ulıwmalıq ilimiy
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 16
táriyptiń joqlıǵı. Bunıń tiykarǵı sebebi tekst júda quramalı sıpatqa iye tillik qubılıs bolıp, ol tek
lingvistikanıń emes, bálki basqa pán tarmaqlarınıń da izertlew obyekti esaplanadı. Atap
aytqanda, tekst sociolingvistika, psixolingvistika, pragmalingvistika hám sintaksisten ajıralıp
shıǵıp, til biliminiń óz aldına bir tarawı bolıp qáliplesken tekst lingvistikası tarawında da
úyreniledi. Álbette, tekstti úyreniwde bul pánler ózlerine tán izertlew usıllarınan paydalanadı,
bul óz gezeginde jańa ilimiy kózqaraslardı payda etip, keleshekte tekstti ele de tereńirek
izertlewge jol ashadı, jańa izertlewlerdiń payda bolıwına túrtki boladı. Tekst lingvistikasındaǵı
eń tiykarǵı hám eń áhmiyetli mashqalalardıń biri tekst túsinigi bolıp, tekst túsinigi máselesinde
hárqıylı pikirlerge dus k
elemiz.
Bizge belgili, insan ózin qorshaǵan álemdi tekst arqalı tanıp biledi. Ózine zárúr bolǵan
xabardı tekst arqalı alıp, óz oy–pikirlerin hám hárqanday xabardı tekst arqalı basqa adamǵa
jetkizedi. Tekst qarım–
qatnas ornatıwdıń tiykarǵı birligi bolıp, adamlar jeke sózler menen
emes, tekst arqalı kommunikativlik qarım–
qatnasqa túsedi. Kórip turǵanımızday, tekst uǵımı
erteden bar bolǵanı menen, til biliminde bul boyınsha bir–birine usas jáne qarama–qarsı
pikirlerdi ushıratamız. Ayrım izertlewshiler tekst
tek jazba formada bolıwın aytsa, ayrımları
tekst awızeki hám jazba formada bolıwın ayrıqsha atap ótedi. Haqıyqatında da, bul pikir ilimiy
–
logikalıq jaqtan tolıq tiykarǵa iye bolıp, teksttiń awızeki hám jazba túrde bola alıwı tekst
mazmunın ele de tereńirek ashıp beriwge xizmet qıladı.
Házirgi waqıtta til biliminde teksttiń úsh júzden artıq táriypin tabıw múmkin. Bir qatar
ilimpazlar (I.R.Galperin, Z.Ya,Turayeva h.t.b) óz miynetlerinde tekst tek jazba formada boladı
dеgen pikirdi keltirip, tekst túsinigin
awızeki sóylewge qarama–qarsı qoyadı. Mısalı, M.Loseva
tekst terminin ashıp beriwde barlıq tekstler ushın tán bolǵan belgilerdi esapqa alıw zárúr
ekenligin aytıp ótedi hám bul belgilerdiń tiykarǵısı sıpatında teksttiń jazba formada bolıwın
ayrıqsha atap kórsetedi.[5]
Z.Ya.Turaeva bolsa tekst lingvistikasınıń predmeti sıpatında awızeki sóylew hám jazba til
ónimi bolǵan tekstti kórsetiw múmkin deydi, biraq tekstti tar mánide tek jazba tildiń ónimi
sıpatında analizlewdıń maqsetke muwapıq bolatuǵınlıǵın aytadı. Ol I.R.Galperinniń tekst jazba
formada boladı degen pikirin maqullaydı hám tómendegishe jazadı. «Eger awızeki sóylew seslik
dawıslar arqalı bildirilse, tekst jazba túrde beriledi. Awızeki sóylew bir baǵdarda boladı, sebebi,
ol seslik til arqalı júzege shıǵadı. Awızeki til qaytımsız, yaǵnıy aytıldı ma onıń qálegen bólegine
qayta almaysań, jazba til qaytımlı, sebebi onıń qálegen bólegine qayta alasań. Eger sóylew
háreket, process bolsa, tekst eki tárepleme ózgeshelikke iye. Eger sóylewdiń belgili bir waqıt
ta
bar ekenligi, aytılıw waqtı menen sheklengen bolsa, tekst waqıt penen sheklenbeydi”[2]
Biraq, házirgi waqıtta tekstke bolǵan kózqaraslar sheńberinde onı kommunikativlik birlik
sıpatında qaraw qabıl etilgen hám sonlıqtan izertlewshiler teksttiń awızeki hám jazba formada
ekenligin moyınlaydı. Tekst dáslep joqarı dárejedegi kommunikativlik birlik bolıp tabıladı.
Tekst
–
bul «avtordıń ulıwma niyeti sheńberinde mazmunı boyınsha bir
-
biri menen baylanısqan
gáplerdiń belgili bir tamamlanǵan izbe
-
izligi» [6]. Demek, tekst gáplerdiń ápiwayı jıyındısınan
ibarat emes.
L. I. Apatovanıń pikirine góre, tekst–
bul " sóylewde ámelge asırılǵan hám strukturalıq
hám intonaciyalıq jaqtan qáliplesken, túrli dárejedegi semantikalıq baylanıslardı óz ishine
alǵan semantikalıq struktura" [1] Onıń atap ótiwishe, tekst tek jazba sóylew emes, bálki
awızsha sóylew bolıp tabıladı.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 17
A.I. Karimovanıń miynetinde de tekst tek jazba formada ǵana emes, al awızeki formada da
kórinetuǵınlıǵı aytıp ótiledi. Ol kommunikativlik niyet, kommunikativl
ik ideya eki formada da
ámelge asıp, olar sóyleshiniń kommunikativlik maqsetin ámelge asıradı
-dep pikir bildiredi.[4]
Bizińshe, N.N.Gluxovanıń tekstke bergen táriypi dıqqatqa ılayıq. Onıń pikirinshe, tekst–
bul qarım–qatnas maqsetlerine juwap beretuǵın, belgili bir maǵlıwmattı jetkiziw ushın xızmet
qılatuǵın, til birliklerinen quralǵan arnawlı birlik, pútin bir baylanıslı xabar. " [3]
Teksttiń quramalı, kóp qırralı tábiyatı jáne onı hárqıylı baǵdarda úyreniw
múmkinshiliklerinen kelip shıǵıp, kópshilik izertlewshiler bul birliktiń birden
-
bir táriypi
bolmawı múmkinligin tán aladı. Biraq ta, ilimpazlardıń kópshiligi gáplerdiń ózara baylanısıwı
tiykarında awızeki yamasa jazba túrde júzege shıǵatuǵın mazmunlıq hám strukturalıq,
kommunikativlik pútinlik bolǵan tildiıń eń joqarı birligin tekst dep tanıydı. Tekst tek jazba
túrde boladı dep kesip aytıwǵa bolmaydı. Sebebi, hárqanday kommunikaciyanıń tek ǵana jazba
túrde ámelge asıwın kóz aldımızǵa keltirip bolmaydı.
Joqarıdaǵı ilimpalardıń pikirlerinen juwmaq shıǵarǵan halda, tekst awızeki hám jazba
formada kele aladı dep aytıw orınlı boladı. Sebebi, biz jazba hám awızeki formada bir
-birimiz
ben
en qarım–qatnas jasaymız. Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, tekst hár túrli baǵdarlarda
izertlenetuǵın quramalı lingvistikalıq qubılıs hám eń joqarı kommunikativlik birlik.
References:
1.
Апатова Л.И. Текст как система ориентиров в процессе понимания иноязычной
речи на слух .Лингвистика текста. Т.1
.
М., 1974,19
-21-
бет
2.
Домашнев А.И. Интерпретация художественного текста: Немецкий язык А.И.
Домашнев, И.П.Шишкина, Е.А. Гончарова. М.: Просвещение, 1989.
208
бет
3.
Глухова H.H. Структура и стиль текстов марийских заговоров. Йошкар
-
Ола, 1996.
-
112
бет
4.
Каримова Р.А. Семантико
-
структурная организация текста (на материале устных
спонтанных и письменных текстов).Авторев. дисс…д
-
ра филол. наук. М., 1992.
5.
Лосева Л.М
Как строится текст, 4
-
бет
6.
Тураева З.Я. Лингвистика текста.М,
1986, 12-
бет
