EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 11
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
THE SPECIAL SIGNIFICANCE OF PSYCHOLOGICAL
CHANGES IN CHILDREN AGED 6-7 YEARS
Kuchkarova Khurshida Muratjan's daughter
Nukus Faculty of Innovative Business and Technologies, 2nd year
student, Psychology major
https://doi.org/10.5281/zenodo.15174315
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 01
st
April 2025
Accepted: 07
th
April 2025
Online: 08
th
April 2025
,
This article contains 6-7 Thoughts and comments were made
about the specific significance of psychological changes that
occur in young children. The article also contains views on the
expression of objectivity and character traits as a psychological
process within the framework of children's personal
development. The article analyzes the scientific work of
scientists on this topic and their theories, and explains the
concepts related to child psychology.
KEYWORDS
Psychomotor development,
social
psychology,
adaptation
period,
empathy, reflex, childhood
trauma,
cognitive
development, play therapy,
observation
and
experiment, Vygotsky and
Piaget theory.
6-
7 YOSH BOLALARDA PSIXOLOGIK O‘ZGARISHLARNING O‘ZIGA XOS
AHAMIYATI
Kuchkarova Xurshida Muratjan qizi
Nukus Innovatsion Instituti Biznes va texnologiyalar fakulteti
Psixologiya yoʻnalishi 2
-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15174315
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 01
st
April 2025
Accepted: 07
th
April 2025
Online: 08
th
April 2025
Ushbu maqolada 6-7 yoshlardagi bolalarda yuz beradigan
psixologik
o'zgarishlarning oʻziga xos ahamiyati haqida fikr va
mulohazalar yuritilgan. Shuningdek, maqolada bolalarning
shaxsiy rivojlanishi doirasida obyektivlik va xarakter
xususiyatlarining psixologik jarayon sifatida ifodalanishi
yuzasidan qarashlar mavjud. Maqolada ushbu mavzu yuzasidan
ilmiy faoliyat olib borgan olimlar, ularning nazariyalari tahlilga
olinib, bola psixologiyasiga oid tushunchalar izohlangan
.
KEYWORDS
Psixomotor
rivojlanish,
ijtimoiy
psixologiya,
moslashuv davri, empatiya,
refleks, bolalik travmasi,
kognitiv rivojlanish, oʻyin
terapiyasi, kuzatish va
eksperiment, Vygotsky va
Piagnet nazariyasi.
Kirish (Introduction).
Bugungi kunda bola psixologiyasini o'rganish va ilmiy jihatdan
tadqiq etish orqali bolalar o
ʻ
rtasida yuzaga kelayotgan ayrim salbiy jihatlar o
ʻ
z yechimini
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 12
topmoqda. Haqiqatdan ham, psixologiya bolaning fikrlashi, his-tuyg
ʻ
ularni ifoda etib berishi,
jamiyatda o'z o'rnini egallashi, ong va bilish tafakkurlarining rotsional tarzda amalga
oshirishini yuzaga keltiradi. Ijtimoiy holat sifatida qaraladigan stress, depressiya, motivatsiya
va shu kabilar 6-7 yosh chamasidagi bolalarda kuzatilishi mumkin bo'lgan holatlardandir.
Shunga ko'ra, bolalarning yosh davriga ko'ra ijtimoiy yoki taʼlimiy psixologiya, sport
psixologiyasi va klinik psixologiyalar bilan aloqadorlikda eksperimental psixologiya ham bu
yoshdagi bolalarda kuzatiladi.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review).
Turli xil ilmiy ishlari amalga
oshirilgan. Shuningdek, bolalarda ijtimoiy emotsional rivojlanishning bolalik travmalaridan
holi, erta rivojlanish jarayoni davridan oʻrta bolalik davriga oʻtishi jarayoni muhim ahamiyat
kasb etadi. 6-7 yoshli bolalarda rivojlanishning nazariyalari asosida o'rganilishi asosan,
Vygostsky nazariyasi, Piagetning rivojlanish nazariyasi va boshqalarda yorqin ifodalangan. Lev
Vygostkyning “Yaqin rivojlanish zonasi” asari psixologik jihatdan 6
-7 yoshlar chamasdagi
bolalar uchun muhimi ahamiyat kasb etadi. Bunga sabab ushbu yoshdagi bolalar katta yoshdagi
insonlar bila
n muloqot oʻrnatishga, atrofdagi voqea hodisalarga munosabat shakllarini
bildirishga moyil bo'ladi. Ilmiy tadqiqotlarga ko'ra, empatiya yaʼni atrofdagi insonlarning his
-
tuygʻulari anglanishi, rahmdillik tushunchalari, mehr
-muhabbat kabi ruhiy holatlar shakllana
boshlaydi. Jean Piagetning “Piagnetning kognitiv rivojlanish nazariyasi” asarida 6
-7 yoshlar
chamasidagi bolalarda tabiat va jamiyat, hayvonot olam oʻrtasida muloqot shakllana boshlaydi.
Bu esa bolalarda “anʼanaviy operatsiya”lari yaʼni jamiyat bilan
real muloqotni oʻrnatish
jarayonlari izohlanadi.
Erik Eriksonning “Shaxsiyat rivojlanishi” nomli asarida 6
-7 yoshlar chamasdagi bolalarda
muvaffaqiyat tushunchalarining yuzaga kelishi ifodalanadi. ushbu jarayon maktab davri ya'ni
ta'lim olish o‘z
-o`zini anglash, jamiyatga moslashish jarayonida yuzaga keladi. Ushbu davrda
ota-onalar farzandlarga nisbatan rag'bat tushunchalarini yuzaga keltirishlari lozim. Misol
uchun: Maktabda erishilayotgan yutuqlar, ozodalik va sog'lom turmush tarzining tatbiq
qilinishi
da bolalarga nisbatan rag'batning shakllantirilishi muhim roʻl oʻynaydi. Bu esa
bolalarda oʻzlikni anglash(Self
-
awareness) jarayonida mustaqil shaxs sifatida shaxsiy tuyg‘ular,
mustaqil xatti-harakatlarning o'z shaxsiyatiga mos tarzda ekanligini ifodalaydi.
Z.Nishanova, Gʻ.Alimovalarning “Bolalar psixologiyasi va uni oʻqitish metodikasi” asarida
bolalar psixologiyasining shakllantirilishida psixofiziologik funksiyalar, individual yetuklik
mezonlari, obyektivlik printsipi, psixologik tadqiqotlar va ularning amalga oshirilish
jarayonlari oʻz ifodasini topgan.
Tahlil va natijalar (Analysis and results).
Bolalar bilan ishlashishda ularning
qiziqishlari, ularga salbiy yoki ijobiy taʼsir o'tkazuvchi oʻtkazuvchi detallar hamisha ota
-onalar
nazoratida boʻlishi shar
t. Umumiy qilib olganda, balog'at yoshigacha bo'lgan davr asosiy
ravishda uchga bo'linadi.
1- davr. Erta rivojlanish;
2-
davr. Oʻsmirlik;
3-
davr. Oʻrta bolalik.
Har bir davrda psixologik jarayonlar amalga oshiriladi. Moslashuv davrida bolalarda
asosan, o'ziga bo'lgan ishonch, qat'iyat kabi tushunchalar shakllanadi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 13
“An’anaviy ravishda tadqiqot metodlari asosiy va yoidamchi metodlarga ajratiladi. Asosiy
metodlar - kuzatish va eksperiment -
bola taraqqiyoti haqida ishonchli ma’lumot bera oladi.
Yordamchi metodlar -
test, so‘rov, faoliyat mahsullarini o‘rganish
-
tasvirlovchi ma’lumot berib,
bu ma’lumot asosida faqatgina taxminlarni ilgari surish mumkin bo‘ladi. Kuzatish
- psixologik
tadqiqotning asosiy empirik metodlaridan biri bo‘lib, psixologik hodisalarni ma
qsadga muvofiq
va tizimli ravishda idrok etishga asoslangandir. Kuzatish - tadqiqot vazifalaridan kelib chiqib
maxsus tashkil etilgan idrok jarayonidir. Kuzatish quyidagi talablaiga javob berishi kerak:
1. Kuzatishdan oldin uning maqsadi aniq belgilanishi kerak: bola psixikasi, xulq-atvori va
faoliyatining qaysi tomonlarini kuzatilishini aniqlashtirish lozim.
2. Kuzatish ob’ektiv bo‘lishi kerak: kuzatishda faqat u yoki bu holat, hodisani qayd etish,
uni sub’ektiv talqin etishga o‘tmaslik lozim.
3. Kuzatish
muntazam, katta vaqt oraliqlarisiz o‘tkazilishi kerak.
4. Kuzatish shunday o‘tkazilishi kerakki, bola uning kuzatilayotganini bilmasligi lozim.
Kuzatishni amalga oshirayotgan tadqiqotchi kuzatilayotgan hodisalami tez qayd eta olish
mahoratiga ega bo‘lishi zarur”
1
.
Bolalar psixologiyasini o'rganishda asosan, ularning qiziqishlari, rang tasvir muhim ro‘l
o'ynaydi. Shunga ko'ra, maktabda yoki bog'chada bolalar turli xil rangdagi o'yinchoqlar bilan
oʻynashadi. Psixogiyada ushbu jarayon oʻyin terapiyasi deb ata
ladi. Ushbu jarayon usul sifatida
bolalarning psixologik jihatdan muammolarni hal qilishdagi qarashlar bilan bogʻliq. Yetti
yoshdan maktabga qadam qo'yishadi. Maktab davrida bolalarning ijtimoiy emotsional
rivojlanish va psixomotor rivojlanish bilan aloqador bo'ladi. Bu davrda bolalar maktabda
o'zlariga do'st, o'rtoq tanlashi, bajargan vazifalari uchun a'lo baholar olishi, sinfdagilar bilan
muloqot qobiliyati bevosita xis tuygʻular bilan amalga oshiriladi. Mana shunday jarayonda
refleks harakatlarining psixologiya bilan bog`liq ekanligi muhim ahamiyat kasb etadi. Bunga
sabab, atrofdagi insonlar ulardagi salbiy va ijobiy reflekslarning chegaralanmagan holatda
amalga oshirilishidir. Bu esa psixomotor rivojlanish ya'ni harakatlar va miya oʻrtasidagi
bog'liqlik
bilan bog'liqdir. Psixomotor rivojlanish ya'ni harakatlar va miya oʻrtasidagi bogʻliqlik
bilan bog'liqdir. 6 yoshdagi bolalar esa oldi yoshdagi bolalar esa o'yin jarayonida hissiy
zoʻriqish, yigʻlash, ovunish kabi holatlarda psixologik jihatdan shakllana
boshlaydi boshlaydi.
“Bolada narsa
-hodisalar olami, ular yordamida amalga oshiriladigan xatti-harakatlar, ona tili va
odamlar o‘rasidagi munosabatlarni anglash, ayni zamonda faoliyat motivlarining rivojlanishi,
qobiliyatlarning o‘sib borishi, kattalarning
bevosita yordami asosida amalga oshadi. Bu oilada
ota-
ona, maktabgacha ta’lim muassasalarida esa tarbiyachilar ko‘magida yuz beradi. Asosan,
mana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil faoliyati kuchaya boshlaydi. Faoliyatdagi
mustaqillik, o‘zining tafakkurdagi mustakillikka asos bo‘ladi. Bundan tashqari, maktabgacha
yoshdagi bosqich ularda murakkab harakatlarni takomillashtirish, elementar, gigiyena,
madaniy va mehnat malakalarini hosil qilish, nutqini o‘stirish, ijtimoiy axloq va estetik didning
dastlabki
kurtaklarini yuzaga keltirish davri hamdir”
2
.
1
Nishanova. Z, Alimova. G. “Bolalar psixologiyasi va uni o'qitish metodikasi”. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi
Adabiyot jamgʻarmasi nashriyoti. Toshkent - 2006. 10 b.
2
Salayeva Laylo Shavkatovna. “Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi va uni o'rganilganlik holati”.Central Asosan
Research Jurnal For Interdisciplinary Studies – 2022
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 14
Xotira. 6-7 yoshdagi bolalarda xotiraning rivojlanishi asosan, balog'at va o'smir
yoshdagilarga nisbatan kuchlidir. Bu yoshda bola eshitish ko'nikmalari, koʻrish ko'nikmalari,
refleks va harakatlar orqali oʻz
xotirasini boyitib boradi. Mutaxassislarning fikricha ota-onalar
bu davrdagi bolalar bilan muloqotda namunaviy jihatdan yaxshi fazilatlarni kashf etishi kerak.
“Munosabatlarning kelishuvchanlik holati. Bu holatda ota
-onalar kompleksi bolalar
kompleksini h
ayotga yo’naltiradi. Masalan, ota
-onaning doimiy ravishda boladan noroziligi,
bolasini tanqid qilishi, urishishi, haqorat qilishi, tahqirlashi bolalarda o’z navbatida aybdorlik
hissini shakllantirib, uni maktabda, maktabdan tashqari jamoalarda himoya reaksiyalarining
yetishmasligiga, muloqotda o’zini chetga tortishiga, o’z
-
o’zini himoya qila olmaslikga olib
keladu. Bu esa biror ta’sirga tezda javob qaytara olmaslik holatiga va o’zini tezda yo’qotib
qo’yish holatiga olib keladi. Bolalarrning bunday xulq atv
ori ota-onalari va atrofdagilar uni
boshqarishiga, boshqalarning tobe bo’lib qolishga, bog’lanib qolishiga, mustaqil bo’la
olmasligiga sabab bo’ladi. Ketma
-
ket bo’lmagan munosabatlar. Bunda ota
-onalarning bola
tarbiyasidagi ehtiyotsizligi, loqaydligi vabol
aga nisbatan talabchan bo’lmasligi bilan ajralib
turadi”
3
. Mavzu doirasida bolalarga ijobiy va salbiy taʼsir o'tkazuvchi omillar, ularning yuzaga
kelib chiqish sabablari, uy sharoitida va maxsus mutaxassislar yordamida psixologik jihatdan
bolalarning
ijobiy yutuqlarga erishishi doirasida psixologiyaning tutgan o'rni doirasida koʻplab
tajribalar amalga oshirilgan.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations).
Xulosa qilib shuni aytish
mumkinki, 6-7 yoshdagi bolalar psixologiyasini o'rganish va ularni ijobiy xarakter xususiyatiga
monand tarzda tarbiyalash, psixologiya bilan birgalikda amalga oshiriladi. Bolalarda
shakllanadigan taqlid, kuzatish, fikrlash kabi tabiiy jarayonlarning stress va depression
holatlardan holi holatda tarbiya qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
References:
1.
Nishanova. Z, Alimova. G. “Bolalar psixologiyasi va uni o'qitish metodikasi”. Oʻzbekiston
Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamgʻarmasi nashriyoti. Toshkent
- 2006. 10 b.
2.
Salayeva Laylo Shavkatovna. “Maktabgacha yoshdagi bolala
r psixologiyasi va uni
o'rganilganlik holati”.Central Asosan Research Jurnal For Interdisciplinary Studies –
2022
3.
Abdurasulova Shoira Kushakovna. “Bolalarga xos xarakter hislatlarni shakllantirishda
oila tarbiyasi muhim omili sifatida”. Oriental renaissanc
e: Innovative, educational, natural anda
social sciences - 2022
3
Abdurasulova Shoira Kushakovna. “Bolalarga xos xarakter hislatlarni shakllantirishda oila tarbiyasi muhim omili
sifatida”. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural anda social sciences - 2022
