EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 169
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
DEVELOPING THE CREATIVE ACTIVITY OF PRESCHOOL
CHILDREN THROUGH MANUAL LABOR
Turdaliyeva Nurjahon Abdunasir qizi
Kokand University
Teacher, Department of Education
E-mail: nurjahonturdaliyeva3@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15592405
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 26
th
May 2025
Accepted: 30
th
May 2025
Online: 31
st
May 2025
,
This scientific article comprehensively analyzes the role and
influence of manual labor in the formation and development of
creative activity of preschool children. The preschool period is one
of the most important stages for the development of children's
creative potential, independent thinking, the development of new
approaches and the ability to find solutions to problem situations.
Manual labor activities during this period have a complex impact
on the psychophysiological, emotional, aesthetic and social
development of the child.
KEYWORDS
Preschool age, creative
activity, manual labor,
non-traditional
technologies, fine motor
skills, aesthetic education,
creativity,
pedagogical
methodology,
practical
training,
child
development.
QO
‘
L MEHNATI JARAYONIDA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI
IJODIY FAOLLIGINI RIVOJLANTIRISH
Turdaliyeva Nurjahon Abdunosir qizi
Qo‘qon Universiteti
Ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi
E-mail: nurjahonturdaliyeva3@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15592405
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 26
th
May 2025
Accepted: 30
th
May 2025
Online: 31
st
May 2025
,
Ushbu ilmiy maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy
faolligini shakllantirish va rivojlantirishda qo‘l mehnatining o‘rni
va ta’siri har tomonlama tahlil qilingan. Maktabgacha ta’lim
davri
–
bu bolalarning ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarish,
mustaqil fikrlash, yangicha yondashuvlar va muammoli
vaziyatlarga yechim topish ko‘nikmalarini shakllantirish uchun
eng muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Mazkur davrda qo‘l
mehnati faoliyati bolaning psixofiziologik, emotsional, estetik va
ijtimoiy rivojlanishiga kompleks ta’sir ko‘rsatadi.
KEYWORDS
Maktabgacha yosh, ijodiy
faollik,
qo‘l
mehnati,
noan’anaviy
texnologiyalar,
mayda
motorika, estetik tarbiya,
ijodkorlik,
pedagogik
metodika,
amaliy
mashg‘ulot,
bola
rivojlanishi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 170
KIRISH
O
‘
zbekiston Respublikasi o
‘
z mustaqilligini jahon miqyosida yil sayin barqarorlashtirib
borar ekan, uning istiqboli bugungi avlodning, bilimdon, ma
’
naviy jihatdan barkamol insonlar
bo
‘
lib yetishishiga bog
‘
liqdir. Bu o
‘
rinda inson ruhiyati qonunlarini o
‘
rganuvchi psixologiya fani
va uning sohalari alohida ahamiyat kasb etadi. Insonni jamiyatimiz uchun to
‘
laqonli, faol,
barkamol shaxs sifatida shakllantirish, samaradorligini yanada oshirishda psixologiya ilmi va
uning amaliyotda to
‘
g
‘
ri yo
‘
nalishga ega bo
‘
lishi juda muhimdir.
Maqolaning dolzarbligi: Hozirgi davr talabalari jismoniy, axloqiy jihatdan komillik
darajasiga yengillik bilan erishsada, lekin aqliy kamolotga yetishish asab tizimining
taranglashuvi, aqliy zo
‘
riqish, hissiy jiddiylashuv, barqaror irodaviy akt, uzluksiz faollik,
fidoiylik namunalari evaziga bosqichma bosqich, asta-sekinlik bilan amalga oshishi mumkin.
O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi PF-60-son 2022-2026
yillarga mo
‘
ljallangan Yangi O
‘
zbekistonning taraqqiyot strategiyasi Farmonining IV
bo
‘
limida
Adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirishda 37-45-maqsadlarda
aynan ta`lim tizimi, umumiy o
‘
rta ta`lim maktabi va maktabgacha ta`limda bolalarga
ta`lim-tarbiya berish haqida maqsadlar belgilangan.
1
O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-son
“
O
‘
zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo
‘
yicha Harakatlar strategiyasi to
‘
g
‘
risida
”
gi Farmoni,
2017 yil 9 sentyabrdagi PQ-3261-son
“
Maktabgacha ta
ʼ
lim tizimini tubdan takomillashtirish
bo
‘
yicha chora-tadbirlar to
‘
g
‘
risida
”
gi, 2019 yil 8 maydagi PQ
–
4312-son
“
O
‘
zbekiston
Respublikasi maktabgacha ta
ʼ
lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to
‘
g
‘
risida
”
gi qarorlari, O
‘
zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil
13 maydagi 391-son
“
Maktabgacha ta
ʼ
lim tashkilotlari faoliyatini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to
‘
g
‘
risida
”
gi qarori hamda mazkur sohaga tegishli boshqa me
ʼ
yoriy-huquqiy
hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu tadqiqot ishi muayyan darajada
xizmat qiladi.
2
Markaziy Osiyoda estetik taraqqiyot bir qancha bosqichlarda kechgan. Bu bosqichlarning
har birida san’atning muayyan turida o‘sish, rivojlanish kuzatilgan. Ularning har biri har bir
davr kishilarining estetik ongini oshirishga xizmat qilgan. Qaysi davrda bo‘lishidan qat’iy nazar
Markaziy Osiyo hududida shakllangan estetik g‘oyalarning negizida inson go‘zalligi, u
ning
shakllanishi axloqiy tamoyillar asosiga qurilgan. Asrlar davomida taraqqiy etgan o‘zbek xalq
amaliy san’ati ham katta estetik imkoniyatga ega bo‘lib, nafaqat kishilar turmushini chiroyli,
ko‘rkam bo‘lishini ta’minlagan, balki shaxsning estetik didini
rivojlantirishga ham xizmat
qilgan. Bu esa shaxsning ijodkorligi va ijodiy qobiliyati rivojlanganligidan dalolat beradi.
Ijodkorlik har bir inson hayotida juda muhim rol o‘ynaydi. Tasavvur va xayol odamlarga
munosabatlarda ham, ishda ham yordam beradi, lek
in eng muhimi, ijodiy odamlar o‘zlarining
individualligini ifoda eta oladilar, bu esa har qanday jarayonda muvaffaqiyatga erishishga
yordam beradi.
Ijodiy faoliyat bolalik davridagi eng samarali faoliyatlardan biri hisoblanadi.
Bolaligimizda hammamiz rasm
chizganmiz, haykaltaroshlik qildik, qo‘shiq aytdik, raqsga
1
2
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 171
tushdik. Bu harakatlar hayotiy ahamiyatga ega, inson doimo yaratadi, faqat yoshi o‘tishi bilan
ko‘pchilikda bunga ehtiyoj yo‘qoladi. Shuni ta’kidlash kerakki, ma’lum bir yoshga qadar
bolaning deyarli barcha faoliyatini ijodiy, konstruktiv deb atash mumkin.
Kundalik hayotda ijodiy qobiliyatlarning asosiy rivojlanishi o‘yin orqali sodir bo‘ladi.
O‘yinda bolalar asosan o‘zlarining moyilliklarini ko‘rsatadilar, ularning sevimli o‘yinlariga
ko‘ra, qaysi
faoliyat sohasi bola uchun eng qiziqarli ekanligini aniqlash mumkin. Qaysidir
ma’noda, o‘yin bolalar ijodiyotining namoyon bo‘lishi uchun tuproq, ozuqaviy yechimdir. Aniq
qoidalar bilan shartlanmagan bolalar o‘yinlarida bolalarning tasavvurlari eng to‘liq
namoyon
bo‘ladi. Bolalar o‘yinlari mohiyatan san’at va inson faoliyatining turli turlarining boshlanishi
-
o‘yin orqali bola dunyoni o‘rganadi va ijodiy qobiliyatlarini namoyon qiladi.
Yuqoridagi holatlardan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, maktabgacha yoshdagi
bolalar ijodiy faolligini oshirish, ularni ijodkor, kreativ va tashabbuskor shaxs sifatida
tarbiyalashning yangi innovatsion metod va usullarini ishlab chiqish maktabgacha ta`lim sohasi
mutaxassislari oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. Bu borada insonning mantiqiy
fikrlash jarayoni, ijodiy tafakkur jarayonlarini tarkib toptirish, iqtidorli yoshlarning jahon
andozalari talablari darajasidagi ilg‘or bilimlar bilan asosida taxsil olishlari, barkamol inson va
yuksak ma’naviyatli, yuqori malakali mutaxassis bo‘lib yetishlari uchun ijodiy qobiliyat
sifatlarini shakllantirishda butun mas’uliyat MTT tarbiyachisining zimmasiga tushadi. Shu
sababli biz yakuniy loyiha ishida maktabgacha yoshdagi bolalar ijodiy faolligini rivojlantirishda
qo‘l mehnati
jarayonining alohida ahamiyatga ega ekanligidan kelib chiqib, “Qo‘l mehnati
jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalar ijodiy faolligini rivojlantirish” deb tanladik
Maqolaning maqsadi:
maktabgacha yoshdagi bolalarning qo‘l mehnati jarayonida ijodiy
faoliyat
ini rivojlantirishning ahamiyatini o‘rganish, shu orqali ularning motorika, ijodiy
tafakkur, estetik didi va emotsional holatini shakllantirishda qo‘l mehnatining rolini
ko‘rsatishdir.
Maqolaning ishining vazifasi:
- maktabgacha yoshdagi bolalarning
ijodiy faoliyatini rivojlantirishda qo‘l mehnatining
rolini tahlil qilish.
-
bolalar ijodiy tafakkurini va estetik didini rivojlantirishda qo‘l mehnatining ahamiyatini
o‘rganish.
- maktabgacha yoshdagi bolalar uchun tasviriy san'at, musiqa, hunarmandchilik va
boshqa ijodiy faoliyatlar orqali ko‘nikmalarni shakllantirish usullarini aniqlash.
-
ijodiy faoliyat jarayonida bolalar uchun samarali mashg‘ulotlar va ko‘rgazmalarni tashkil
etish metodlarini ishlab chiqish.
- bolalar psixologiyasiga mos ravishda
emotsional holatni qo‘llab
-
quvvatlash va o‘zini
ifoda etish imkoniyatlarini yaratish usullarini belgilash.
-
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalar ijodiy faoliyatini rivojlantirishga oid metodik
yondashuvlarni tavsiya etish.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Maktab
gacha yoshdagi bolalarning ijodiy faolligini rivojlantirishda qo‘l mehnati
faoliyatining o‘rni pedagogik amaliyotda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu masala bo‘yicha
ko‘plab mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy ishlari mavjud.
M.H.Usmonboyeva tomonidan “ijod” tushunchasi shunday ta’riflanadi:
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 172
ijod
–
ijtimoiy subyektning yangiligi, ahamiyati va foydaliligi jamiyat yoki muayyan guruh
tomonidan tan olingan faoliyati yoki faoliyati natijasi. Darhaqiqat, ijod bir vaqtning o’zida ham
faoliyat ham faoliyat nati
jasi (ijodiy mahsulot) sifatida namoyon bo’ladi
3
.
E.P.Torrens ijodkorlikni “tartiblikdan tashqariga chiqish” deb yuritib, fikrlash jarayonini
tasvirlaydi. Muallif bolalarni ijodiy fikrlashga o’rgatishning to’rtta afzalligini ko’rsatib
o’ta
di. Ular:
1. Ijodiy fikrlash yaxshi ruhiy salomatlik va shaxsiyatni rivojlantirishga yordam beradi.
2. Ijodiy fikrlash yangi bilimlarni egallashga olib keladi.
3. Ijodiy fikrlash kunlik muammolarni hal qilishda yordam beradi.
4. Ijodiy fikrlash bugungi va kelajak avlodlarning hayotida yordam beradi.
“Zamonaviy ta’limning eng muhim vazifalaridan biri shaxs tarbiyasida yangicha
yondashuvni tashkil etishdir. Bu jarayonlar bolaning ijodiy faol, mustaqil fikrlovchi,
muloqotchan va turli vaziyatlarga moslashuvcha
n bo’lishini ta’minlaydi. Hozirgi kunda
bolalarda kretivlik masalasi o’rganilmagani dolzarb masalalardan biridir”
4
.
D.X. Rasulovaning ilmiy tadqiqotida esa bolalarda ijodiy faollikni shakllantirishda
mashg‘ulot mazmuni, vositalar tanlovi va tarbiyachining
metodik yondashuvi asosiy omillar
sifatida ta’riflangan.
Xorijiy tajribaga murojaat qilar ekanmiz, M. Montessori tizimida bolalarning mustaqil ish
yuritishi, qulay muhit va tayyor materiallar bilan ishlashi orqali ularning ijodiy qobiliyati
rivojlantirilad
i. Montessori faoliyatga asoslangan yondashuvni ilgari surgan bo‘lib, bola
atrofidagi olamni o‘rganish orqali o‘zini anglaydi va ijodiy tafakkurini namoyon etadi.
5
Amerikalik pedagog J. Dyui ta’lim jarayonini hayot bilan bog‘lash, faoliyatni bola rivojinin
g
asosiy omiliga aylantirish g‘oyasini ilgari surgan. Uning fikricha, bola real muammolarni amaliy
faoliyatda yechishga harakat qilganida ijodiy faollik eng samarali tarzda shakllanadi.
6
Zamonaviy manbalarda esa STEAM (Science, Technology, Engineering, Art, Mathematics)
yondashuvi doirasida qo‘l mehnati faoliyati fanlararo integratsiya vositasi sifatida qaraladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, san’at va texnologiyalar uyg‘unligi bolalarning dizaynerlik
tafakkurini rivojlantiradi
Yana bir muhim jihat shund
aki, qo‘l mehnati faoliyati orqali bolalarning muloqot
ko‘nikmalari, hamkorlikdagi ishga tayyorligi va ijtimoiy
-emotsional rivoji ham shakllanadi. Bu
holat bolalarning kelgusidagi ijtimoiylashuvi uchun muhim tayyorgarlik bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, M
aktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan tavsiya etilgan davlat
o‘quv dasturlarida ijodiy faoliyatni rag‘batlantirish uchun qo‘l mehnati mashg‘ulotlari alohida
o‘rin egallaydi. Bu esa mavzuning amaliy dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi
METODOLOGIYASI
Maktabgacha yosh intensiv psixologik yetuklik bosqichi bo‘lgan ijodkorlikni rivojlantirish
uchun eng qulay davr. Aynan shu davrda ko‘p sohalarda progressiv o‘zgarishlar ro‘y beradi,
3
Креатив педагогика / Ўқув-методик мажмуа. Тузувчи:Н.Муслимов, М.Усмонбоева, А.Бўриев. – Т.: ЎТМ
ПКҚТМОТМ, 2016. – 6-б.
4
Мирзакаримова А.Н. Мактабгача ёшдаги болаларда креативлик хусусиятларини ривожлантириш // Мактабгача
таълим ж. / Ж. Дошкольное образование. – Т.: 2019. № 5 (78). – 76-б.
5
https://en.wikipedia.org/wiki/Montessori_education
6
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 173
aqliy jarayonlar (diqqat, xotira, tafakkur, nutq, tasavvur) takomillashadi, shaxsiy fazilatlar
rivojlanadi, ular asosida qobiliyat, moyillik shakllanadi.
Ota-
onalar o‘z farzandlarini ijodkor shaxs bo‘lib voyaga etishini xohlaydi. Shu sababli
yoshlikdanoq ularning ijodiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga e’tibor qaratad
i. Binobarin,
barcha bolalar istisnosiz potentsial ijodkorlardir. Badiiy ijodkorlik va tasviriy san’atni o‘rganish
bo‘yicha mashg‘ulotlar har bir bolada yashiringan ijodiy qobiliyatlarni “uyg‘otish”ga, ijodiy
layoqatni ro‘yobga chiqarishga yordam berishga
harakat qiladi.
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarning deyarli barchasi turli harakatlar –
rasm chizish,
qo‘shiq aytish, raqsga tushish, jismoniy faollikni ifodalovchi harakatlarni tashkil qilish orqali
o‘z ijodiy qobiliyatlarini u yoki bu darajada namoy
on qiladi. Bu yoshdagi bolalarning ijodkorligi
ulardagi erkinlik, faollik, o‘z xohish
-istaklari, xatti-
harakatlarini cheklamaslik bilan bog‘liq.
Qolaversa, atrof-
borliqni bilishga bo‘lgan intilish ulardagi qiziquvchanlikni rivojlantiradi.
Kattalarga taqliq
qilish odatlari esa san’atning turli janrlari bo‘yicha kattalar yoki
tengdoshlarining harakatlarini o‘zlashtirish uchun imkon beradi. Qiziquvchanlik va taqlid asta
-
sekin maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda san’atning turli sohalari bo‘yicha qobiliyatni
rivojlantirishga yordam beradi. Tadqiqot davomida maktabgacha yoshdagi bolalarni qo‘l
mehnati jarayonida ijodiy faol bo‘lishga yo‘naltirishga doir ilmiy
-nazariy asoslar, metodik
yondashuvlar va amaliy tajribalarga tayangan holda ilmiy metodlar tanlandi.
Tadqiqotning asosiy metodologik yondashuvlari sifatida tizimli, shaxsga yo‘naltirilgan,
faoliyatga asoslangan hamda kompetensiyaviy yondashuvlar asos qilib olindi. Shu bilan birga,
pedagogik jarayonda bolalarning shaxsiy tajribasiga tayanish, mustaqil fikrlash va ijodiy
yondashuvni shakllantirishga xizmat qiluvchi metodlar qo‘llanildi.
Tadqiqot quyidagi bosqichlarda olib borildi:
Tahlil bosqichi
–
mavzuga oid adabiyotlar, mavjud metodikalar, davlat dasturlari va ilg‘or
tajribalar o‘rganildi;
Diagnostik bosqich
–
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarning ijodiy faollik
darajasi, qiziqishlari va mehnat faoliyatiga munosabati aniqlandi;
Tajriba-sinov bosqichi
–
ijodiy mashg‘ulotlar loyihalashtirildi va amaliyotga joriy qilindi;
Natijalarni tahlil qilish bosqichi
–
tajriba natijalari tahlil qilindi, ilgari surilgan g‘oya va
metodik yondashuvlarning samaradorligi baholandi.
Tadqiqotda qo‘llangan asosiy metodlar quyidagilardan iborat:
Ushbu ilmiy-tadqiqot ishida quyidagi asosiy ilmiy-
pedagogik metodlar qo‘
llanildi:
Kuzatuv
Kuzatuv metodi tadqiqotda asosiy empirik usul sifatida qo‘llanildi. Bu usul orqali
maktabgacha yoshdagi bolalarning qo‘l mehnati mashg‘ulotlarida ishtiroki, ularning faoliyatga
bo‘lgan munosabati, ijodiy yondashuv darajasi, mustaqil qaror
qabul qilish layoqati bevosita
o‘rganildi. Kuzatuvlar tashkil etilgan maxsus mashg‘ulotlarda va kundalik pedagogik jarayonda
olib borildi. Jarayonda bolaning:
-qiziqishi va tashabbuskorligi,
-mustaqil ishlay olish qobiliyati,
-ijodiy yondashuvi,
-ishga bo
‘lgan munosabati kabi mezonlar bo‘yicha tahlil qilindi.
Amaliy tajriba (eksperiment)
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 174
Tadqiqotda pedagogik eksperiment asosiy ilmiy-
uslubiy vosita bo‘ldi. Tajriba
-sinov
ishlari uch bosqichda amalga oshirildi:
Dastlabki (diagnostik) bosqich
–
bolalarning das
tlabki ijodiy faolligi darajasi o‘rganildi;
Tajriba-sinov bosqichi
–
maxsus mashg‘ulotlar, ijodiy topshiriqlar, loyiha asosidagi
faoliyatlar orqali bolalarning ijodiy salohiyatini oshirish bo‘yicha ishlar olib borildi.
Nazorat bosqichi
–
bolalarning tajriba natijasida ijodiy yondashuvi va tashabbuskorlik
darajasida qanday o‘zgarishlar yuz bergani tahlil qilindi.
Eksperiment davomida nazorat va tajriba guruhlari shakllantirildi. Tajriba guruhida
innovatsion metodik yondashuvlar asosida mashg‘ulotlar tashkil
etildi, nazorat guruhida esa
an’anaviy usullar qo‘llanildi. Taqqoslov asosida samaradorlik darajasi aniqlandi.
Kontent tahlil (materiallar va mashg‘ulotlar mazmunini tahlil qilish)
Ushbu metod orqali maktabgacha ta’lim tashkilotlarida foydalanilayotgan mashg‘ulot
rejasi, metodik qo‘llanmalar, “Ilk qadam” dasturining mehnat ta’limiga oid qismlari, bolalar
mehnatiga doir o‘quv
-
uslubiy materiallar tahlil qilindi. Shuningdek, mashg‘ulot jarayonida
foydalaniladigan vizual vositalar, didaktik materiallar, mehnat faoliyatiga oid topshiriqlar
mazmuni ijodiylikni rivojlantirish nuqtai nazaridan baholandi.
Bu tahlillar asosida bolalarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiluvchi
faoliyat turlari ajratib olindi hamda ushbu faoliyatni takomillashtirish bo
‘yicha metodik
tavsiyalar ishlab chiqildi.
NATIJA
Maktabgacha yoshdagi bolalarda qo‘l mehnati jarayonida ijodiy faoliyatni
rivojlantirishning dolzarbligi shundaki, jadal rivojlanayotgan zamonaviy jamiyat insondan
o‘ziga xos va innovatsion g‘oyalarni, bir x
il qolipdagi, odatiy harakatlarni emas, balki
harakatchanlikni, fikrlashning moslashuvchanligini, yangi sharoitlarga tez yo‘naltirilganligini
va moslashishini, muammo yoki masalalarni hal qilishda ijodiy yondashuvni talab qiladi.
Ijodiy faoliyat bolaning shaxsiyatini rivojlantiradi, unga odob va axloqiy me'yorlarni
o‘rganishga yordam beradi. Ijodiy asarlar yaratib, bola ularda hayotiy qadriyatlarni, shaxsiy
xususiyatlarini tushunishini aks ettiradi. Shuning uchun ijodiy qobiliyatlarni shakllantirishni
maktabgacha yoshdan boshlash muhimdir. Maktabgacha ta’limning davlat talablari shuni
ko‘rsatadiki, shaxsiy rivojlanish jarayonida bola asta
-sekin mustaqil yashash va ijtimoiy faoliyat
qobiliyati sifatida mustaqillikka ega bo‘lib, nafaq
at atrof-muhit bilan munosabatlarini saqlab
qolish, balki yangi yagona ta’limni yaratish qobiliyati sifatida ham namoyon bo‘ladi.
Kuzatuv
metodi
Kuzatuv metodi orqali bolalarning faoliyati va rivojlanishi tahlil qilindi. Tajriba oldi
bosqichida ijodiy faol
lik darajasi 52% bo‘lgan bo‘lsa, tajriba yakunida bu ko‘rsatkich 70% ga
ko‘tarildi. Ushbu metod bolalarning kundalik faoliyatida ularning ijodiy ifoda imkoniyatlarini
aniqlashda samarali bo‘ldi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 175
Amaliy Tajriba (Eksperiment) Metodi Bo‘yicha Tahlil
Amaliy
tajriba davomida bolalarga maxsus topshiriqlar va mashg‘ulotlar berildi. Tajriba
boshlanishida faollik 50% atrofida bo‘lgan bo‘lsa, tajriba yakunida 78% ga yetdi. Eksperiment
natijalari bolalarning ijodiy ifoda qilish, mustaqil fikrlash va o‘z g‘oyalarini
ilgari surish
darajalarini oshirishga xizmat qildi.
Kontent tahlil metodi bo‘yicha tahlil
Mashg‘ulot materiallari va bolalar tomonidan yaratilgan ishlar tahlil qilindi. Tajriba
boshlanishida ijodiy yondashuv mavjudligi 45% bo‘lgan bo‘lsa, tajriba so‘nggida bu ko‘rsatkich
69% ga yetdi.
Bu metod mashg‘ulotlar mazmunini chuqur o‘rganish
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 176
Metodik Tadqiqot Natijalari Umumlashtirilgan Diagramma
Quyidagi diagrammada barcha metodlar bo‘yicha tajriba oldi va keyingi natijalar
umumlashtirilgan holatda ko‘rsatilgan
:
MUHOKAMA
O‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki, qo‘l mehnati faoliyati maktabgacha
yoshdagi bolalarning ijodiy faolligini rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi. Kuzatuv,
suhbat va so‘rovnoma, eksperiment hamda kontent tahlil metodlar
i asosida olingan
ma’lumotlar bolalarning ijodiy qobiliyatlari tajriba davomida sezilarli darajada rivojlanganini
ko‘rsatdi.
Kuzatuv natijalariga ko‘ra, tajriba oldi bosqichida bolalarning faolligi past bo‘lib, ular
mustaqil qaror qabul qilishda, g‘oyalar ilgari surishda va yangi shakl, tasvir, materiallardan
foydalanishda sust bo‘lgan. Biroq, qo‘l mehnati mashg‘ulotlarida tizim
li yondashuv orqali ular
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Kuzatuv metodi
Amaliy tajriba metodi
Kontent tahlil metodi
Tajriba-sinov ishlarining umumiy natijalari
Tajribadan oldin
Tajribadan keyin
#REF!
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 177
tashabbuskorlik ko‘rsatishni, ijodiy fikrlashni va amaliy ifoda vositalaridan foydalanishni
o‘rgandilar. Tajriba so‘ngida kuzatuv natijalarida 18 foizlik o‘sish qayd etildi.
Suhbat va so‘rovnoma natijalari esa ota
-onalar va tarbiyachilarning fikrlarida ijobiy
o‘zgarishlar bo‘lganini ko‘rsatdi. Jumladan, tajriba oldi bosqichida ota
-onalarning 50%
bolalarda ijodkorlik yuqori emas deb baholagan bo‘lsa, tajriba so‘ngida bu ko‘rsatkich 75% ga
yetdi. Tarbiyachilar esa bolalarning faolligi
va mashg‘ulotlarga qiziqishi ortganini qayd etdilar.
Amaliy tajriba
–
eksperiment metodikasi orqali bolalarning qo‘l mehnati darslaridagi
ishtiroki va ijodiy yondashuvi har bir bosqichda baholandi. Nazorat guruhi va tajriba guruhi
o‘rtasidagi farq, ayniqsa, ijodiy ishlar soni va sifatida yaqqol namoyon bo‘ldi. Tajriba guruhi
bolalarining 80% dan ortig‘i mustaqil ijodiy ishlar bajara olishgan.
Kontent tahlil metodi yordamida qo‘llanilgan mashg‘ulot materiallari va ishlanmalarning
tahlili natijasida bolalarga mos, qiziqarli, ularning yosh xususiyatlariga moslashtirilgan
topshiriqlar ijodiy faoliyatga samarali ta’sir ko‘rsatgani aniqlandi.
XULOSA
Tadqiqot davomida qo‘l mehnati jarayonining maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy
faolligini rivojlantirishdagi a
hamiyati aniqlandi. Bolalar uchun qo‘l mehnatining noan’anaviy
texnologiyalar yordamida tashkil etilgan mashg‘ulotlar nafaqat ularning mayda motorikasini
yaxshilashga, balki estetik va ijodiy tafakkurini rivojlantirishga ham katta yordam berdi.
Tadqiqotda
ishtirok etgan bolalar o‘z qo‘llari bilan turli shakl va rasmlar yaratishda, yangi
g‘oyalar ishlab chiqishda va o‘z fikrlarini mustaqil ifodalashda yanada erkinroq bo‘ldilar.
Qo‘l mehnati faoliyatining bolalar uchun ta’siri ko‘plab jihatlarni o‘z ichiga ol
adi,
jumladan:
1.Ijodiy faollikning oshishi: Bolalar, turli materiallar va texnikalar yordamida o‘z
tasavvurlarini amalga oshirishda ko‘proq ishtirok etib, yangi g‘oyalar va yechimlarni yaratishda
erkinlikka ega bo‘ldilar.
2.Emotsional va estetik rivojlani
sh: Bolalar o‘z yaratuvchanliklarini ifodalash orqali
estetik didini shakllantirishga, shu bilan birga, emotsional jihatdan yanada rivojlanishga
erishdilar.
3.Qo‘l mehnatining noan’anaviy texnikalari bolaning barmoq va qo‘l mushaklarini
ishlatish, ularning koordinatsiyasini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etdi.
Tadqiqotning natijalari shuni ko‘rsatdiki, qo‘l mehnati faoliyatida innovatsion
texnologiyalar va yondashuvlarning qo‘llanilishi maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy
faolligini oshirishda samaral
i usul bo‘lib, ular turli shakl va materiallarni birlashtirish orqali o‘z
fikrlarini yaratishga, ko‘rsatishga va ifodalashga qodir bo‘ldilar.
Shu bilan birga, qo‘l mehnati jarayonida bolalar o‘zlariga bo‘lgan ishonchni orttirish,
ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish va turli xil yangi usullarni o‘zlashtirishda muhim o‘rin
tutdi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bolalar uchun muntazam ravishda bunday
faoliyatlarni tashkil etish, ularning ijodiy va intellektual rivojlanishini ta’minlash uchun
zarurdir.
TAKLIFLAR
“Qo‘l mehnati jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarni ijodiy faolligini rivojlantirish”
mavzusi bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijasida quydagi takliflar taqdim etildi:
-
noan’anaviy texnologiyalarni qo‘llashni kengaytirish
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 178
Tadqiqot
natijalariga asoslanib, maktabgacha ta’lim muassasalarida qo‘l mehnati
jarayonida noan’anaviy texnologiyalarni qo‘llashni kengaytirish zarur. Xususan, bolalarning
ijodiy faolligini rivojlantirish uchun tabiiy materiallar (qamish, yog‘och, tosh, plastilin)
va turli
xil materiallarni birlashtirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlar o‘tkazish samarali natijalar beradi.
Bu texnologiyalar bolalarning tasavvurlarini kengaytiradi va turli shakllarda ijodiy
ifodalanishga imkon yaratadi.
-pedagoglar uchun maxsus trening
lar o‘tkazish
Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlovchi pedagoglar uchun qo‘l mehnati va ijodiy
faollikni rivojlantirishga doir maxsus treninglar tashkil etish zarur. Treninglar davomida
pedagoglar innovatsion yondashuvlar, metodologiya va amaliyotlar haqida bilib olishlari
mumkin. Bu, o‘z navbatida, bolalar uchun qiziqarli va samarali ta’lim jarayonlarini tashkil
etishda yordam beradi.
-ijodiy jarayonni rivojlantirish uchun zarur sharoitlar yaratish
Har bir maktabgacha ta’lim muassasasi bolalarning
ijodiy faolligini oshirish uchun zarur
sharoitlarni yaratishi kerak. Bunda, maxsus ishlab chiqilgan o‘quv materiallari, badiiy vositalar
va interaktiv o‘quv joylaridan foydalanish muhimdir. Bolalar o‘z ijodiy faoliyatlarini amalga
oshirishda erkinlikka ega
bo‘lishlari va turli materiallar bilan ishlash imkoniyatini topishlari
kerak.
-rivojlanish dasturlarini yaratish va joriy etish
Qo‘l mehnatiga asoslangan ijodiy faollikni rivojlantirishga qaratilgan alohida dasturlarni
ishlab chiqish va joriy etish zarur. Ushbu dasturlar maktabgacha yoshdagi bolalarning ijodiy va
motorik ko‘nikmalarini kompleks tarzda rivojlantirishga yordam beradi. Dasturlar bolalarga
qiziqarli va foydali faoliyatlarni amalga oshirishga imkon yaratadi.
-ota-onalarni jalb qilish
Bolalarning ijodiy faolligini rivojlantirish jarayonida ota-onalarni ham faol ishtirokini
ta’minlash muhimdir. Ota
-
onalar bilan birgalikda qo‘l mehnati faoliyatlarini uyda ham o‘tkazish
mumkin, bu bolalarda ijodiy fikrlash va tasavvur qilishni yanada oshiradi. Shuningdek, ota-
onalarga bunday faoliyatlarning bolalar uchun foydaliligini tushuntiruvchi ma’ruzalar va
seminarlar tashkil etish kerak.
-
bolalarning mustaqillik va o‘z
-
o‘zini ifodalashga urg‘u berish
Qo‘l mehnati jarayonida bolalar o‘z ijodiy faoliyatini musta
qil ravishda rivojlantirishlari
uchun erkinlik yaratish kerak. Bu bolalarda o‘z fikrlarini va g‘oyalarini ifodalashda ishonchni
oshiradi. Har bir bola o‘ziga xos ijodiy yondashuvni topishi va uni amalga oshirishi uchun
imkoniyat yaratish zarur.
References:
1.
Mirziyoyev Sh. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2016. –
54 b.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta`lim to‘g‘risida”gi Qonuni (2020 yil, 23 sentabr)
3.
“Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan tako
millashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ
-
3261-sonli
qarori 2017 yil 9 sentyabr
4.
“O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish
to‘g‘risida”gi PQ
-3305-sonli Qarori
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 179
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh
. Mirziyoyevning 2020 yil 29 dekabrdagi Oliy
Majlis Senati va deputatlariga Murojaatnomasi
6.
Qodirova F.R., Sh.Q.Toshpulatova, N.M.Kayumova, M.N.A’zamova. Maktabgacha
pedagogika /darslik.
–
T.: “Tafakkur” nashriyoti, 2019. –
208-211-b.
7.
Nurmatova M.Sh., Hasanova Sh.T. Rasm, buyumlar yasash va tasviriy faoliyat metodikasi
/ O‘quv qo‘ll. Muharrir H.Yusupova. —
T.: Musiqa, 2012.
–
50-51-b.
8.
Sodiqova Sh. Maktabgacha pedagogika.
–
T.: “Fan va texnologiya”, 2017. –
167-180-b.
9.
Usmonov E., Karimov R., Mirsaidova M.
, Oyxo‘jaeva G. O‘zbekiston tarixi /Kasb
-hunar
kollejlari uchun mashg`ulotlik.
–
T.: “O‘qituvchi”, 20014. –
23-b.
10.
11.
12.
12 Shoumarova G.T. Maktabgacha yoshdagi bolalar ijodiy faoliyatini shakllantirish.
–
Toshkent: Fan, 2018.
13.
Davletov M.Q. Pedagogik texnologiyalar va ijodiy ta’lim. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
14.
Rasulova D.X. Qo‘l mehnati mashg‘ulotlari orqali estetik ta
rbiyani rivojlantirish.
–
Toshkent: TDPU nashri, 2020.
15.
Montessori M. The Montessori Method.
–
New York: Schocken Books, 1964
16.
Turdaliyeva, N. (2025). DIFFERENT TYPES OF MANUAL LABOR FOR CHILDREN AND
THEIR IMPACT ON CREATIVE DEVELOPMENT.
Journal of Multidisciplinary Sciences and
Innovations
,
1
(1), 563-568..
17.
Orinova, F., & Turdaliyeva, N. (2025). DEVELOPING CREATIVE THINKING THROUGH
HANDICRAFT FOR PRESCHOOL CHILDREN.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2),
1610-1616.
18.
Dewey J. Experience and Education.
–
New York: Kappa Delta Pi, 1938.
19.
Novak M., Králová Z. Creativity in early childhood education through STEAM activities. //
Procedia - Social and Behavioral Sciences, 2021.
20.
Vygotsky L.S. Imagination and Creativity in Childhood.
–
Journal of Russian and East
European Psychology, 2004.
21.
“Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun davlat o‘quv dasturi”. –
Toshkent: Maktabgacha
ta’lim agentligi, 2023
22.
Madinabonu Shuxratjon qizi, & Esonaliyeva Guluzra Komiljonova. (2023). INSON QADRI
VA BARKAMOL AVLOD SHAKL
LANISHIDAPEDAGOGIKANING OʻRNI.
QO‘QON UNIVERSITETI
XABARNOMASI
,
1
(1),788
–
https://doi.org/10.54613/ku.v1i1.717
23.
Komiljonova, G. N. qizi. (2023). FANLARARO BOG‘LANISH ASOSIDA BOSHLANG‘ICH
TA’LIMNI AMALGA OSHIRISHNINGO‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Educational Research in
Universal
Sciences,
2(12),
198
–
201.
Retrieved
from
http://erus.uz/index.php/er/article/view/5505
24.
N.A. Ab
duraxmonova (2025). BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINING
IJODIY FAOLLIGINI OSHIRISHDA PEDAGOGIK KO‘NIKMALARNING ROLI.
Inter education &
global study, (1 (1)), 15-21.
25.
https://uzresearchers.com/index.php/ijrs/article/view/3790/3877
