EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 148
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
THE ROLE OF THE SOVIET GOVERNMENT IN THE
DEVELOPMENT OF THE PLAGUE EDUCATION SYSTEM
AND ITS RESULTS
Xasanova Nodira Ibragimovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.15534655
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 22
nd
May 2025
Accepted: 27
th
May 2025
Online: 28
th
May 2025
,
This article analyzes the changes implemented in the education
system during the Soviet era of the 1920s-1930s and their impact
on society, with a focus on the Surkhan region. The Soviet
government's educational policy, despite facing national and
religious resistance, aimed to reduce illiteracy, establish new
Soviet schools, and train personnel based on communist ideology.
Relying on historical sources, the article highlights both the
positive and negative aspects of the Soviet education system, as
well as the social and cultural conflicts among the local
population. While the Soviet government’s efforts to eradicate
illiteracy laid the foundation for social progress, this process
contradicted local traditions and national values.
KEYWORDS
Soviet education system,
Surkhan
region,
eradication of
illiteracy,
communist
ideology, national and
religious
resistance,
historical analysis, Soviet
schools,
educational
policy.
РОЛЬ СОВЕТСКОГО ПРАВИТЕЛЬСТВА В РАЗВИТИИ СИСТЕМЫ
ОБРАЗОВАНИЯ ОАЗИСА И ЕГО РЕЗУЛЬТАТЫ
Хасанова Нодир Ибрагимовна
https://doi.org/10.5281/zenodo.15534655
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 22
nd
May 2025
Accepted: 27
th
May 2025
Online: 28
th
May 2025
,
В статье анализируются изменения, проведенные в
системе образования в советскую эпоху 1920–
1930-
х годов,
и их влияние на общество на примере Сурхандарьинского
региона. Политика советской власти в области
образования, несмотря на национальное и религиозное
сопротивление, была направлена на сокращение
неграмотности, создание новых советских школ и
подготовку кадров на основе коммунистической
идеологии. Опираясь на исторические источники, в статье
освещаются как положительные, так и отрицательные
стороны советской системы образования, а также
социальные и культурные конфликты среди местного
населения. Хотя деятельность советской власти по
ликвидации
неграмотности
создала
основу
для
социального прогресса, этот процесс противоречил
местным традициям и национальным идеалам.
KEYWORDS
Советская
система
образования,
Сурхандарьинский
регион,
ликвидация
неграмотности,
коммунистическая
идеология, национальное
и
религиозное
сопротивление,
исторический анализ,
советские
школы,
образовательная
политика.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 149
SOVET HUKUMATINING VOHA MAORIF TIZIMINING RIVOJLANISHIDAGI
O‘RNI VA UNING NATIJALARI
Xasanova Nodira Ibragimovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika universiteti
“Tarix va falsafa” kafedrasi dotsenti (PhD
)
UDK: 9:433:908 ORCID 0009-0004-5344-5182
https://doi.org/10.5281/zenodo.15534655
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 22
nd
May 2025
Accepted: 27
th
May 2025
Online: 28
th
May 2025
,
Ushbu maqolada XX asrning 20-30-
yillarida sovet davrida ta’lim
tizimida amalga oshirilgan o‘zgarishlar va ularning Surxon
vohasi misolida jamiyatga ta’siri tahlil qilinadi.
Sovet
hokimiyatining maorif sohasidagi siyosati, jumladan, milliy va
diniy qarshiliklarga qaramay, savodsizlikni kamaytirish, yangi
sovet maktablarini tashkil etish va kommunistik mafkura
asosida kadrlar tayyorlashga qaratilgan. Tarixiy manbalarga
asoslang
an holda, sovet ta’lim tizimining ijobiy va salbiy
tomonlari, shuningdek, mahalliy aholi orasidagi ijtimoiy va
madaniy qarama-qarshiliklar yoritilgan. Sovet hukumatining
savodsizlikni tugatishga qaratilgan faoliyati ijtimoiy
taraqqiyotga zamin yaratgan bo‘
lsa-da, bu jarayon mahalliy
an’analar va milliy g‘oyalarga zid bo‘lgan.
KEYWORDS
Sovet ta’lim tizimi, Surxon
vohasi,
savodsizlikni
tugatish,
kommunistik
mafkura, milliy va diniy
qarshiliklar, tarixiy tahlil,
sovet maktablari, ta’lim
siyosati.
KIRISH
Sovet davrida ta’lim tizimi o‘zgara boshladi va bu jarayon XX asrning 20
-30 yillarida
ayniqsa qattiq ta’sir ko‘rsatgan. Sovet hokimiyati o‘zining maorif siyosatida milliy g‘oyalarga
qarshi bo‘lib, kommunistik mafkura asosida yangi ta’lim
tizimini qurishni maqsad qilgan.
Ushbu maqolada sovet hokimiyati tomonidan o‘rnatilgan maorif tizimining voha (Surxon
vohasi misolida) uchun qanday ahamiyatga ega bo‘lgani va natijalari tahlil qilinadi. Ilmiy
tadqiqotlar asosida tahlil etilgan ilmiy monografiyada XX asr 20-30-yillarida mamlakatimiz
ta’lim tizimi murakkab va ziddiyatli davrni boshidan kechirdi. Bu davrda sovet hokimiyati
“shaklan milliy, mazmunan sosialistik” madaniyat barpo etishga kirishdi. Sovet davlati yangi
tipdagi maktablar ochar ek
an, avvalo o‘ziga sodiq bo‘lgan kadrlarni shakllantirishga harakat
qildi. Milliy g‘oyalar chetga surilib, o‘rniga kommunistik mafkura joriy qilindi. Sovet
maktablarida asosiy e’tibor g‘oyaviy
-mafkuraviy tarbiyaga qaratildi.
METODLAR
Sovet davrida ta’lim ti
zimi borasidagi izlanish, avvalo, kuzatuv metodi asosida nazariy
ma’lumotlar to‘plandi. So‘ngra mazkur ma’lumotlar swot tahlilga solinib, kerakli xulosalar
olindi. Sovet davri hamda keyingi davrda ta’limning rivoji qiyosiy tahlil asosida aniqlandi.
Mazkur
metodlardan olingan xulosalar umumlashtirilib, ta’lim borasidagi islohotlarning qaysi
yo‘li asosli ekani oydinlashdi.
NATIJALAR
1.
Sovet ta’lim tizimi va uning ta’siri
Sovet davri ta’lim siyosati vohada mavjud bo‘lgan an’anaviy maktablarni yo‘q qilishga va
yangi sovet maktablarini joriy etishga qaratilgan edi. Bu maktablar o‘g‘il va qizlarni birgalikda
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 150
o‘qitish, savodsizlikni yo‘q qilish va kommunistik mafkura asosida yangi kadrlar tayyorlashni
maqsad qilgan. 1920-
yillarda sovet ta’lim tizimi savodsizlikni tugatish va o‘quvchilarni bir xil
standartlarga ko‘ra tarbiyalashga o‘ziga xos urg‘u bergan. 1880 yilda Boysun bekligining
Darband amlokdorligida bo‘lgan I.V.Mushketov 400 xo‘jalik yashashi, shundan yuzdan ortig‘i
mullalarga tegishli ekanligini qayd qiladi[1:560]. Bundan tashqari, XIX asrda Surxon vohasi
qishloqlarida ziyolilar va badavlat kishilar tomonidan ko‘plab maktablar tashkil etilganligi
tarixiy manbalarda qayd etiladi. Jumladan, Boysun bekligidagi Bog‘lidara qishlog‘ida Hamroqul
oqsoqol boshchiligid
a hashar yo‘li bilan maktab qurilgan. Birgina Xo‘janqon qishlog‘ining o‘zida
to‘rtta maktab faoliyat yuritib, ularga mulla Abdurahmon, mulla Rahimqul, Chori hoji va Haydar
miyon asos solishgan. Yarim o‘troq va yarim ko‘chmanchi aholining qishki qo‘nish vaq
tida
foydalanish uchun Nov qishlog‘ida mulla Rizo bilan mullo Mirzo tashabbusi bilan maktab
tashkil etilgan. Yuqorida ismi qayd etilgan Alimardonboy Yoriqsoy qishlog‘ida ham maktab
ochgan[2:125].
2.
Savodsizlikni tugatish va ta’limni ommalashtirish
Sovet maktablarining soni har yili oshgan, 1924-1927 yillarda Surxondaryoda yangi
maktablar tashkil etilgan, va bunday maktablarda o‘quvchilar soni sezilarli darajada oshgan.
Shu bilan birga, sovet hukumatining savodsizlikni tugatish bo‘yicha o‘tkazgan kampaniya
lari
orqali mahalliy aholi orasida ta’lim olish imkoniyatlari kengaygan. 1925 yilga kelib, 50 ming
nafar o‘quvchi savod chiqargan, va 1927 yilga kelib, 1700 dan ortiq kishilar savod chiqaruvchi
maktablarda o‘qigan[3:203]. Rossiya imperiyasining maorif soha
sidagi siyosati Buxoro amirligi
maktablariga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. Buxoro amiri qushbegisi hujjatlarida ota
-
onalar o‘z
bolalarining o‘qishlari uchun 15
-
20 tanga «maktab puli» to‘laganliklari qayd etilgan[4:38]. Bu
esa, kambag‘al oilalar uchun qiyinchiliklar tug‘dirar edi. Aholining 80% ga yaqini savodsiz
bo‘lish sababi ham shunda edi. Sovet hokimiyati o‘rnatilganidan so‘ng 1918 yil 20 yanvarda
RSFSR Xalq Komissarlari Soveti “Cherkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish
to‘g‘risida” dekret qabul qildi. Oradan biroz vaqt o‘tgach, 1918 yil 20 noyabrda Turkiston ASSR
Xalq Komissarlari Soveti ham shu mazmunda dekret qabul qildi. Yangi sovet maktablarini
barpo etish va xalq maorifini boshqarish uchun Maorif Xalq Komissarligi va mahalliy Sovetlar
hu
zurida maorif bo‘limlari tashkil etildi[5:45]. Turkiston ASSR Maorif Xalq Komissarligi
buyrug‘i bilan respublikaning hamma maktablarida bepul o‘qitish joriy etildi .
3.
Siyosiy maqsadlar va maorif islohotlarining ijtimoiy ta’siri
Sovet ta’lim tizimi nafaqat i
lmiy va madaniy rivojlanishga qaratilgan edi, balki
kommunistik mafkura va bolsheviklarning siyosiy maqsadlariga xizmat qilgan. O‘quvchilarni
kommunistik g‘oyalarga tayyorlash, ularni iqtisodiy va siyosiy tizimda faol ishtirok etishga
chaqirish hamda Sovet Ittifoqining hokimiyatini mustahkamlash asosiy maqsadlardan biri
bo‘lgan. Natijada, Sovet hukumatining maorif siyosati aholi orasida o‘z ta’sirini ko‘rsatgan va
ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishga xizmat qilgan. 1921 yilda Termizda birinchi sovet maktabi
ochiladi. Mazkur maktabda ta’lim rus tilida olib borilib, olti sinf, 213 o‘quvchi va olti
o‘qituvchidan iborat edi. 1923 yilda mahalliy millat bolalari uchun Mahmudxo‘ja Behbudiy
nomidagi birinchi o‘zbek maktabi ochiladi[6:15]. Bu hozirgi 2
-
sonli umumiy o‘rta ta’lim
maktabi edi. Maktabda 56 o‘quvchi va uch nafar o‘qituvchi bo‘lgan. Biroq, ushbu maktab
shaharning o‘qish yoshidagi barcha aholisini qamray olmagan. Shu bois 1924 yilda 150
o‘quvchiga mo‘ljallangan 3
-sonli maktab ochiladi. Shaharda mahalliy aholi orasidan yetishib
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 151
chiqqan savodxon insonlar va ma’rifat jonkuyarlari harakatlari natijasida yetim bolalar va kam
ta’minlangan oilalarning bolalari uchun maxsus internat maktab ochiladi. Natijada Termiz
shahridagi maktablar soni 4 taga yetdi. 1926-
27 o‘quv
yiliga kelib, shaharda 1 ta dehqon
yoshlar maktabi tashkil etiladi. 1924 yilda Sherobod shahrida dastlabki sovet maktabi tashkil
etildi. Ushbu maktabga shahar markazidan tashqari Xo‘jagi, Oqqo‘rg‘on, Gʻambur, Cho‘yanchi,
Qo‘shtegirmon, Taroqli va Qulluqsho qishloqlaridagi bolalar ham o‘qishga jalb etildi. 1924 yil 1
yanvar holati bo‘yicha, Surxondaryo viloyati hududida 733 o‘quvchisi bo‘lgan jami 13 ta
birinchi bosqich maktabi faoliyat yuritgan. Shundan 11 ta maktab 630 nafar o‘quvchisi bilan
shaharlarda, qolganlari qishloq joylarida ish olib borar edi[7:75]. Termiz shahrida maktablar
soni 1925 yilda 2 taga yetdi . Bu maktablar asosan shahardagi rus va rusiyzabon aholi
farzandlari uchun tashkil etilib, 1925 yilda Surxondaryo okrugida boshlang‘ich maktablar
soni
13 ta bo‘lib, sifxonalarda 733 o‘quvchiga ta’lim berildi. Tashkil etilgan maktablarni 11 tasi
shahar va rayon markazlarida, 2 tasi qishloqlarda faoliyat ko‘rsatgan edi. 1926
-
1927 o‘quv
yillarida Termiz shahrida 4 ta maktab ish boshladi .
4.
Milliy va diniy qarshiliklar
Sovet maktablari milliy va diniy qarshiliklarga duch kelgan. Mahalliy aholining an’anaviy
diniy maktablar va ta’lim tizimiga bo‘lgan qiziqishi yuqori bo‘lganligi sababli, sovet ta’limi
ko‘pincha qarshiliklarga uchragan. Bu qarshiliklarning bir qismi an’anaviy maktablarning
ta’lim sifati va jamiyatdagi o‘rni bilan bog‘liq edi. Ayniqsa, sovet tizimi tomonidan joriy etilgan
o‘g‘il va qizlarni birgalikda ta’lim olish siyosati mahalliy musulmonlarning an’anaviy qarashlari
bilan ziddiyatga kelga
n. Ta’lim tizimidagi og‘ir vaziyat mahalliy sovetlarni zudlik bilan chora
ko‘rishni talab qilar edi. Shu maqsadda 1925 yilning 24 noyabrida Termiz shahrida bo‘lib o‘tgan
birinchi bosqich o‘quvchilarining birinchi kengashida maktablarning ikkinchi bosqichga
o‘tilishi haqida qaror qabul qildi. Ushbu qarorga ko‘ra, shaharda uch oylik pedagogik kurslar
tashkil qilinadigan bo‘ldi, ular 1926/1927 o‘quv yilidan boshlab 9 oylik kurslarga aylantirildi.
50 nafar tinglovchidan 43 nafari o‘qishni muvaffaqiyatli tugallab, qishloq joylariga ishga jo‘nab
ketishdi. 1928/1929 o‘quv yilidan boshlab Surxondaryoda birinchi o‘rta maxsus bilim yurti –
Termiz ta’lim
-
tarbiya (pedagogika) texnikumi ochildi. Bilim yurtida o‘quv muddati 6 oy etib
belgilandi[6:26]. Bolsheviklarning ta’limga bunchalik katta e’tibor berishining o‘ziga yarasha
sabablari bor edi. Aholining savodini chiqarish orqali bolsheviklar sovet tuzumining afzalligini
ko‘rsatish, xalqni kommunistik mafkura asosida tarbiyalash, targ‘ibot
-tashviqot ishlarini
mumkin qadar
keng tabaqalarga yetkazish, kichik millatlarning e’tiborini qozonishni
mo‘ljallashgan edi. Shubhasiz, bu kabi tadbirlar sovetlarning xalq o‘rtasidagi obro‘yini ko‘tarib,
ularning hokimiyatini mustahkamlar, kommunistik aqidalarning kuchayishiga xizmat qilar edi.
MUHOKAMA
Sovet ta’lim siyosati voha aholisining savodsizligini qisqa vaqt ichida sezilarli darajada
kamaytirdi. 1920-
yillarda savodsiz aholi soni o‘rtacha 80% dan 20
-30% gacha kamaydi. Bu esa
sovet hukumatining maorif sohasidagi muvaffaqiyatlaridan biri sifatida baholanishi mumkin.
Ammo, ushbu o‘zgarishlar mahalliy aholining g‘oyaviy qarashlari, diniy va madaniy
an’analariga mos kelmas edi, bu esa sovet tizimi bilan mahalliy aholi o‘rtasidagi muammolarni
keltirib chiqardi. Sovet hokimiyatni maorifga sohasidagi siyosatini taqqoslash maqsadida sovet
davri adabiyotlarida qayd etilgan 1897 yilda O‘zbekiston hududidagi savodli kishilar soni 3,6%,
Turkmanistonda 7,8%, Tojikistonda 2,3%, Qirg‘izistonda 3,1%, Qozog‘istonda 8,1%, Rossiyada
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 152
29,6%bo‘lganligi ta’kidlanadi[8:22]. Biroq, bunday talqin mafkura sohasidagi afsonadan iborat
edi. Tadqiqotchi P.G.Kim tarixiy manbalarda keltirilgan faktlarga asoslanib, 1897 yili Rossiya,
Belorussiya va Turkistonda aholining, maktablarning, ulardagi o‘quvchilarning sonlari
ni
kuzatib, bu o‘lkalardagi savodxonlikning darajasi ko‘rsatib berdi[9:27]. Unga ko‘ra, Rossiyada
aholining umumiy soni
—
126 368 800, maktablar soni
—
33 401, o‘quvchilar soni —
2 318
100, aholining umumiy soniga nisbatan o‘quvchilar—
1,8 foizni tashkil etgan holda aholining
savodxonligi
—
21 foiz; Belorussiyada aholining umumiy soni 6 492 857, maktablar soni
—
2263, o‘quvchilar soni —
125 418, aholining umumiy soniga nisbatan o‘quvchilar —
1,9 foizni
tashkil etgan holda, aholining savodxonligi
—
24,7 foiz; Turkistonda aholining umumiy soni
—
3 792 774, maktablar soni
—
6027, o‘quvchilar soni —
64 015, aholining umumiy soniga
nisbatan o‘quvchilar —
1,7 foizni tashkil etgan holda aholining savodxonligi
—
19,55 foiz
bo‘lgan . Savodxon aholini hisobga olish davrid
a arab imlosini bilsa-
da, ruscha o‘qish
-yozishni
bilmaganligi uchun mahalliy millat vakillari savodsizlar safiga qo‘shib yuborilgan edi.
XULOSA
Sovet hokimiyati o‘rnatilganidan so‘ng 1918 yil 20 yanvarda RSFSR Xalq Komissarlari
Soveti “Cherkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish to‘g‘risida” dekret qabul qildi.
Oradan biroz vaqt o‘tgach, 1918 yil 20 noyabrda Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti ham
shu mazmunda dekret qabul qildi. Yangi sovet maktablarini barpo etish va xalq maorifini
boshqarish
uchun Maorif Xalq Komissarligi va mahalliy Sovetlar huzurida maorif bo‘limlari
tashkil etildi. Turkiston ASSR Maorif Xalq Komissarligi buyrug‘i bilan respublikaning hamma
maktablarida bepul o‘qitish joriy etildi . Maktablarga qabul qilishda tabaqaviy tafov
utlarga
barham berilishi e’lon qilindi, o‘g‘il va qiz bolalar birga ta’lim olishi, maktab ishlarini
“kommunistlashtirish” vazifalari va asosiy yo‘nalishlari belgilab berildi. Darhaqiqat, ta’lim
sohasida sovet tuzumi chorizmga nisbatan ancha ilgarilab ketgan edi. Agar chorizm davrida
Turkiston o‘lkasida har yili o‘rta hisobda 9 ta maktab ochilgan bo‘lsa, Sovet hokimiyatining
dastlabki yillarida har yili o‘rtacha 674 tadan maktab tashkil etildi. Ayniqsa, yoshi kattalar
o‘rtasidagi savodsizlikni tugatishga alohida e’tibor qaratildi. “Savodsiz kishi siyosatdan chetda
turadi,
—
degan edi V.I.Lenin,
—
unga avvalo alifbeni o‘rgatmoq kerak. Busiz siyosat bo‘lishi
mumkin emas, busiz faqat mish-
mish gaplar, g‘iybat, cho‘pchaklar, xurofiy gaplargina bo‘lishi
mumkin, le
kin siyosat emas”[10:174]. Sovet hukumati o‘zining maorif tizimi orqali ta’limni
ommalashtirish, savodsizlikni tugatish va kommunistik mafkura asosida yangi avlodni
tarbiyalashda katta yutuqlarga erishgan bo‘lsa
-da, bu jarayon mahalliy aholi orasida
qarsh
iliklarga duch keldi. Sovet ta’limi milliy g‘oyalarga qarshi turgan va ko‘plab an’anaviy
maktablarni tugatishga olib keldi. Shu bilan birga, savodsizlikni kamaytirish bo‘yicha olib
borilgan ishlar ijtimoiy taraqqiyotning muhim bir qismiga aylandi.
References:
1.
Мушкетов И.В.Туркестан. Геологические и орографические описание, по данным,
собранным во время путешествий с 1874 по 1880 г., в двух частях. Том 1. –СПб.,1886
2.
Умаров И, ва бошқалар. Э. Сурхон воҳасида этник тарих ва этномаданий жараёнлар.
–Б. 1
25
3.
Уз МА. 25
-
фонд, 1
-
руйхат. 8
-
йиғма жилд
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 153
4.
Турсунов С, Пардаев Т, Маҳмадиёрова Н. Сурхондарё –
этнографик макон. –
Тошкент: Академнашр, 2012
5.
Народное образование, наука и культура в СССР. Статистический сборник. –Москва:
Статистика, 1971
6.
Surxondaryo viloyat davlat arxivi. 89-fond, 1-
ro‘yxat. 22
-ish
Сурхондарё вилоят давлат
архиви.
89-
фонд
, 1-
руйхат
. 22-
иш
7.
Халияров Х, Бычков Д, Блинников А. Сурхандаьинская область.1998
8.
Народное образование, наука и культура в СССР. Статистический сборник. –Москва:
1998
9.
Ким П.Г. Уйдирма ва ҳақиқат. Фитна санъати. 1
-
китоб. –Тошкент: Фан, 1993
10.
Ленин В.И. Полное собрание сочинений. Том 44. –Москва: Издательство
политической литературы.
