EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 137
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
EXPRESSION OF CHARACTER THROUGH SYNONYMS IN
THE WORK OF JALOLIDDIN MANGUBERDI
Olimova Rukhshona
Navoi State University,
Department of Uzbek Language and Literature, 2nd year student
https://doi.org/10.5281/zenodo.15524843
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 20
th
May 2025
Accepted: 25
th
May 2025
Online: 26
th
May 2025
,
This article analyzes the expression of image and character
through synonyms in the dramatic work of Maqsud Shaikhzoda
“Jalolidddin Manguberdi”. The function of emotional
-expressive
synonyms used in the author’s language in creating character is
analyzed linguistically and stylistically.
KEYWORDS
Synonym,
emotional-
expressiveness, dramatic
work, character, stylistics,
speech.
JALOLIDDIN MANGUBERDI ASARIDA SINONIMLAR ORQALI XARAKTER
IFODASI
Olimova Ruxshona
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti yoʻnalishi, 2
-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15524843
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 20
th
May 2025
Accepted: 25
th
May 2025
Online: 26
th
May 2025
,
Ushbu maqolada, Maqsud Shayxzodaning “Jaloliddin
Manguberdi” dramatik asarida sinonimlar orqali obraz va
xarakter ifodasi tahlil etiladi. Muallif tilida qo‘llangan
emotsional-ekspressiv sinonimlarning xarakter yaratishdagi
funksiyasi lingvistik va stilistik jihatdan tahlil qilinadi.
KEYWORDS
Sinonim,
emotsional-
ekspressivlik,
dramatik
asar, xarakter, stilistika,
nutq.
Adabiy asarda obraz yaratishning muhim vositalaridan biri bu til vositalarining boy va
rang-barang ishlatilishidir. Ayniqsa, sinonim birliklarning emotsional-ekspressiv imkoniyatlari
muallifning estetik maqsadini ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Maqsud Shayxzoda
o‘zining “Jaloliddin Manguberdi” dramasida tarixiy obrazlarni jonlantirishda hamda
xarakterlarni chuqurroq ochib berishda sinonimlardan mahorat bilan foydalanadi. Badiiy
adabiyotning eng muhim vazifalaridan biri obrazlar orqali hayotni aks ettirish, jamiyatda
kechayotgan ijtimoiy,
siyosiy va ma’naviy jarayonlarni yoritishdan iboratdir. Bu jarayonda til
vositalari, xususan, sinonimlar muhim rol o‘ynaydi. Sinonimlar bir
-biriga yaqin yoki bir xil
ma’noni bildiruvchi, lekin shakli jihatidan farqlanuvchi so‘zlardir. Ular badiiy matnda ti
lning
boyligini, ifodaning nozik jihatlarini, obrazlarning xarakter xususiyatlarini aniq va ta’sirchan
yetkazishga xizmat qiladi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 138
O‘zbek adabiyotida tarixiy shaxslar obrazini yaratishda sinonimlarning uslubiy
imkoniyatlaridan keng foydalanilgan. Ayniqsa, tarixiy dramalar va romanlarda bu holat yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Hususan, Maqsud Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” asarida bosh
qahramon Jaloliddin obrazini yoritishda sinonimlar orqali uning xarakteri, ruhiy holati,
qat’iyati, jasorati, murosasizligi
va ichki ziddiyatlari chuqur aks ettirilgan. Ushbu maqolada asar
matni tahlili asosida sinonimlarning xarakter ifodasidagi badiiy-
estetik yuklamasi o‘rganiladi.
Maqsud Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” asari tarixiy voqealarga asoslangan
bo‘lib, asar asosiy e’tiborni bosh qahramonning ichki dunyosi, maqsadi va xalq manfaatini
himoya qilish yo‘lidagi kurashiga qaratadi. Bu jarayonda muallif Jaloliddin obrazini yanada
ishonarli, jonli va ta’sirli yaratish uchun sinonimlardan faol foydalanadi. Asarda sinon
imlarning
xarakter ifodasidagi o‘rni “Jaloliddin Manguberdi” asari tarixiy voqealarga asoslangan bo‘lsa
-
da, dramatik talqinda obrazlar shunchaki tarixiy faktlar bilan cheklanmaydi. Ular ichki
kechinmalar, ruhiy kurashlar va irodaviy fazilatlar orqali ochiladi. Bu jarayonda sinonimlarning
emotsional-
ekspressiv yuklanishi muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Jaloliddinning nutqida
ishlatilgan quyidagi sinonimlar unga xos irodaviy qat’iyatni ta’kidlaydi: “Men yengilmayman,
bo‘ysunmayman, cho‘kmayman!” Bu yerda yengilmoq, bo‘ysunmoq, cho‘kmoq fe’llari bir
-biriga
yaqin ma’noda bo‘lsa
-
da, ularning har biri o‘ziga xos emotsional yukka ega. Yengilmoq tashqi
kuchga bardosh berolmaslik, bo‘ysunmoq irodasini topshirish, cho‘kmoq esa umidsizlik belgisi
sifatida tasvirlangan.
Ularning ketma-ketligi Jaloliddinning mustahkam irodasini ifodalaydi. Shuningdek,
Saljuqiy obrazida sinonimlarning zid ma’nodagi qo‘llanilishi orqali uning ikkiyuzlama xarakteri
ochiladi: “U g‘amxo‘r emas, balki maqtanchoq, soxta, yolg‘onchi odam.” Bu juml
ada
maqtanchoq, soxta, yolg‘onchi sifatlarining birikmasi Saljuqiyning asl yuzini fosh etadi. Ushbu
sinonimik qator nafaqat semantik kuch, balki keskin emotsional ta’sir bilan ham ajralib turadi.
Sinonimlar orqali dramatik kuchaytirish Dramaturg tilida sinonimlar nafaqat obraz ifodasi,
balki dramatik zo‘riqish paytlarida sahna ta’sirchanligini va kuchaytirishda ham xizmat qiladi.
Sinonimlar orqali qat’iyat ifodasi.
Jaloliddinning qahramonlik, irodalilik, matonatlilik,
sobitqadamlik, jasorat kabi sifatlari
ko‘plab sinonimlar orqali ifodalangan. Masalan, “jasorat”,
“botirlik”, “qo‘rquv bilmaslik”, “dushmandan tap tortmaslik”, “dilbarlik”, “shijoat” kabi
sinonimlar bir-
birini to‘ldirgan holda obrazga rang
-
baranglik, ma’nodagi chuqurlik baxsh etadi.
Bunday sino
nimlar orasidagi nozik ma’no farqlari Jaloliddinning turli holatdagi ruhiy
kechinmalarini aniqlik bilan ifodalaydi. Masalan, “jasorat” umumiy ifoda bo‘lsa, “shijoat”
qahramonning ichki olamida jo‘shqinlik, harakatga tayyorlikni bildiradi, “botirlik” esa og‘ir
holatlarda ham ortga chekinmaslikni ta’kidlaydi. Shunday qilib, sinonimlar obrazning barqaror
xarakterga ega bo‘lishini ta’minlaydi.
Sinonimlar orqali ruhiy ziddiyatlar ifodasi.
Asarda Jaloliddin nafaqat dushmanga
qarshi kurashadi, balki o‘z ichki duny
osidagi ziddiyatlar bilan ham kurash olib boradi.
“Ikkilanish”, “shubha”, “g‘am”, “iztirob”, “qayg‘u”, “tashvish” kabi sinonimlar bu holatni
yoritishda muhim rol o‘ynaydi. Bu so‘zlar orqali qahramonning insoniy zaifliklari, hissiyati, o‘z
fikrlari bilan ol
ishishi, ma’suliyat og‘irligi ostida qolayotgan holatlari ochib beriladi. Sinonimlar
turli kontekstdagi ruhiy ahvollarni tasvirlashda muallifga keng imkoniyat yaratadi. “G‘am” va
“qayg‘u” so‘zlari orasida farq bo‘lib, birinchisi ichki hissiyot, ikkinchisi voqelikka bog‘liq hissiy
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 139
holatni anglatadi. Bu holatlarni tafsilot bilan berish orqali Shayxzoda Jaloliddin obrazini ichki
dramatizmga boy qiladi.
Sinonimlar orqali nutqning badiiyligi va ekspressivligini ta’minlash.
Sinonimlar
faqat xarakterni yoritish uchun emas, balki matnning badiiy kuchini oshirish, nutqni ekspressiv
qilish uchun ham xizmat qiladi. “Buyuk”, “ulug‘”, “zeb”, “mehrobiy”, “sarbast”, “ozod”, “hur” kabi
sinonimlar nafaqat obraz, balki uning g‘oyalari, orzulari, intilishlarini poetik tarzda i
fodalaydi.
Muallif tomonidan Jaloliddinning xalq ozodligi uchun kurashga da’vati yuqori pafosli,
ruhlantiruvchi, hayajonli tarzda ifodalanadi. Bu nutqlarida ishlatilgan sinonimlar obrazning
lisoniy portretini boyitadi va uni esda qolarli qiladi. “Ozodlik” so‘ziga sinonim sifatida
“hurriyat”, “mustaqillik”, “erkinlik” so‘zlarining ishlatilishi xalqning qadriyatlar yo‘lidagi
kurashini yoritadi.
Sinonimlar orqali dramatik kuchayish va tahdidni ifodalash.
Dramatik sahnalarda,
ayniqsa, dushman bilan qarama-qarsh
ilik paytlarida “xavf”, “tahdid”, “og‘irlik”, “bosim”, “ofat”,
“dahshat” kabi sinonimlar obraz atrofidagi muhitni, tashqi kuchlar bosimini ifodalaydi. Bu
nafaqat sahna dinamikasini oshiradi, balki obrazning qiyosli o‘sish jarayonini ham ko‘rsatadi.
Qahramo
n tobora kuchliroq bosim ostida o‘z xarakterini kuchaytiradi, har bir sinonim esa bu
bosim darajasini ifodalashda alohida rol o‘ynaydi.
Sinonimlar orqali xalqona til boyligining ifodasi.
Asar tili milliylikka boy bo‘lib, unda
xalq og‘zaki ijodi unsurlari, maqollar, iboralar, sinonimik qatorlar keng qo‘llangan. Bu til uslubi
orqali Jaloliddin xalq vakili, xalq timsoli sifatida gavdalanadi. “Yurt”, “el”, “xalq”, “vatan”, “diyor”
kabi so‘zlar Jaloliddin nutqida sinonim sifatida takrorlanadi va bular uning xalq
chilligi,
elparvarligi, yurtga muhabbati timsoli bo‘lib xizmat qiladi.
Quyidagi misol buni ko‘rsatadi: “Xoinlar! Sotqinlar! Dushmanlar!” Ushbu emotsional
chaqiriq faqatgina g‘azab ifodasi emas, balki Jaloliddinning vatanparvarlik ruhini ham
ifodalaydi. Xoi
n, sotqin, dushman semantik jihatdan yaqin bo‘lsa
-da, ularning baravarlikda
qo‘llanishi dramatik kuch hosil qiladi. Shayxzoda bunday uslub orqali voqealarning urg‘uli
jihatlarini ko‘rsatadi. Har bir sinonimning joyida va o‘ziga xos kuch bilan qo‘llanishi s
ahnadagi
harakatning hissiy ohangini oshiradi. Sinonimlarning xarakterlararo qarama-qarshilikdagi roli
Asarda ijobiy va salbiy qahramonlarning nutqiy portretini yaratishda ham sinonimlar asosiy
rol o‘ynaydi. Jaloliddin va Saljuqiy obrazlari orasidagi stili
stik tafovut, aynan sinonimik
vositalarning turlicha qo‘llanishi orqali ham seziladi. Jaloliddin nutqi: “Men adolat, or
-nomus,
vatan degan muqaddas tushunchalar uchun kurashaman!” Saljuqiy nutqi: “Aql, hiyla, foyda –
shular bilan yuriladi bu dunyoda.” Bu y
erda adolat, or-nomus, vatan kabi yuksak tushunchalar
ijobiy xarakterga mansub sinonimlar orqali ifodalanayotgan bo‘lsa, aql, hiyla, foyda esa salbiy
xarakterdagi ekspressiv sinonimlar bilan ifodalangan.
Xulosa
Maqsud Shayxzoda “Jaloliddin Manguberdi”
dramasida sinonimlardan faqat tilni boyitish
vositasi sifatida emas, balki xarakter ifodasining semantik va stilistik asosi sifatida foydalanadi.
Qahramonlarning ruhiy holati, ularning jamiyatga va dushmanga munosabati, ichki qarama-
qarshiliklari sinonimlarning emotsional-ekspressiv yuki orqali kuchaytirilgan. Bu esa asarning
dramatik kuchini oshirib, obrazlarning tabiiy va jonli chiqishiga xizmat qiladi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 140
References:
1.
Shayxzoda M. Jaloliddin Manguberdi.
–
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’a
t nashriyoti, 1987.
2.
Qo‘chqorov A. Stilistika va matn tahlili. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2001.
3.
Abduazizov A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –
Toshkent: Fan, 2006.
4.
G‘aniyeva M. Nutq madaniyati va uslub. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2004
