EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 99
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
THE EXPRESSION OF OCCASIONAL UNITS IN CHOLPON'S
POETRY
Abdurahmonova Sofiya
2nd-year student of Uzbek Language and Literature, Faculty of
Languages, Navoi State University
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478970
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 15
th
May 2025
Accepted: 20
th
May 2025
Online: 21
th
May 2025
,
This article discusses the significance of occasional units in
depicting the characters of Cho‘lpon's
poetry, their connection
with the spirit of the era, and their social status. The ideas of
freedom, independence, patriotism, and national pride
—
key
components of Cho‘lpon’s poetic worldview —
are expressed
through these linguistic units.
KEYWORDS
Occasionalism, occasional
meaning, occasional units,
metaphor.
CHO‘LPON SHE’RLARIDAGI OKKAZIONAL BIRLIKLARNING IFODALANISHI
Abdurahmonova Sofiya
NavDU Tillar fakulteti o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2
-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478970
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 15
th
May 2025
Accepted: 20
th
May 2025
Online: 21
th
May 2025
,
Maqolada Cho‘lpon she’riyati qahramonlarining siymolarini,
ularning davr ruhi bilan bog‘liq bo‘lgan tasvirini, ijtimoiy
holatini aks ettirishda okkozional birliklarning ahamiyati
haqida fikr-
mulohazalar aks ettirilgan. Cho‘lpon she’riyatining
qarashlarida ozodlik, istiqlol, vatanparvarlik, millatparvarlik
kabi yuksak axloqiy-
estetik g‘oyalar mazkur birliklar orqali
ifodalangan.
KEYWORDS
Okkazionalizm, okkazional
ma‘no,
okkazional
birliklar, o‘xshatish.
O'zbek adabiyotida XX asr boshlarida yangi milliy uyg'onish to'lqini boshlanib, bu
davrda adabiyot til va poetik tafakkurda chuqur o'zgarishlar yuz berdi. Ana shu adabiy
harakatning peshqadamlaridan biri
–
Abdulhamid Cho'lpon
namoybo'lib, uning she'riyati o'z
zamonasi uchun yangicha poetik til, obrazlar va tasvirlar namoyon bo'ladi. shaxsiy,
okkazional birliklar
–
ya'ni matnda faqat muallif tomonidan taqdim etilgan, individual leksi
birliklar
–
Cho'lponetikasining ajralmas qismi. Cho‘lpon o‘tgan asrning boshlarida o‘zbek
adabiyotida birinchilardan bo‘lib, barmoq vaznida jozibali she’rlar yozgan ijodkordir.
Abdulhamid Cho‘lpon ijodining g‘oyaviy asoslari xalqni ma’rifatli qilish, badiiy dunyoqarashini
boyitish, go‘zallikka muhabbat uyg‘otish kabi yetakchi tamo
yillarga tayanadi va bularni inson
kamoloti, xalq hayoti va jamiyat ma’naviy yuksalishidan ayri holda tasavvur etish mumkin
emas. Cho‘lpon she’riyatida okkazional birliklarni ko‘p ucharatishimiz mumkin.
Lingvistikada okkazional birliklar deganda adabiy tilda mavjud bo'lmagan, lekin muallif
tomonidan belgilangan kontekstda kasb va faqat shu kontekstdagi ma'no etuvchi birliklar
tushuniladi. Bu birliklar:
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 100
-yangi so'zlar (neologizmlar),
-o'zlashtirilgan ma'nodagi iboralar,
-grammatik tuzilmada yangilik,
-poetik sintaksis yuklab bo'lishi mumkin.
Cho'lpon bunday birliklarni o'z poetik tilining ajralmas qismi sifatida yaratgan.
Okkazional birliklar adibning ijod mahsuli hisoblanib, uning asarlarini sodda, mazmunli,
buyoqdorlikdan xoli, o‘quvchi ongiga tez va
oson yetib borishiga yordam beradi. Okkazional
birliklardan foydalangan shoirlar so‘zlarni tejashga, she’rda takroriy so‘zlardan
foydalanmaslikka va she’rga estetik ko‘rk berishga erishadi. Biz mazkur maqolamizda
Abdurahim Cho‘lponning “Buloqlar quchog‘ida” nomli to‘plamidagi she’rlarini va ulardagi
okkozional birliklarning xususiyatlari haqida to‘xtalib o‘tamiz.
Men-da ojiz- u muhitning oldida
–
Qabring topib ko‘zyoshimni tokmakka
Hamda achchiq hiddatim-la ul yerda
Oq kallalik qora devni sokmakka.
Yuq
oridagi misrada shoir “hiddat” so‘zidan foydalanadi. Hiddat –
keskinlik, tezlik
kabi
ma’nolarni ifodalab kelgan. Mazkur misrada shoir nima demoqchi? Ma’lumotlarga ko‘ra,
taxtga kelgan xonlarning qahri qattiq bo‘lgan, o‘zlari xohlagan ish ular uchun to‘g’ri
hisoblangan. Shoir o‘zining keskin so‘zlari bilan o‘zining tezligi bilan ularga qarshi
chiqolmagan. O‘z davrining voqealarini chiroyli va betakror jumlalar orqali ifodalab berishni
maqsad qilgan.
Cho‘lpon she’riyatida bu kabi birliklar betakror va ma’lum
maqsad asosida foydalangan.
Cho‘lpon “Uzalgan qo‘l” she’rida okkazional birlikdan quyidagi maqsadda foydalanadi.
Qo‘limdan tortmoqchi bo‘ldimi?
Shu ketsiz girdobdan qutqarib
Qirg‘oqqa otmoqchi bo‘ldimi?
Kim o‘zi men kabi yo‘l ozib
Adashgan yo‘lchiga qo‘l bergan
Va yurg‘un ko‘zlarga telmirgan?
Yuqoridagi misrada “yurg‘un” okkazional birligini qo‘llaydi. Yurg‘un –
o‘ynoqi, yuguruk
kabi ma‘nolarni ifodalaydi. Shoir kim bu charchagan, o‘ynoqi, yuguruk ko‘zlarga boqmoqchi
bo‘lgan degan ma’noni ilgari so‘rgan.
Yurg
‘
un
so‘zi “O‘zbek tilining izohli lug‘at”da mavjud
emas.
Katta-
yu kichikka birdek tanish bo‘lgan Cho‘lponning “Binafsha” she’rida ham
okkazional birliklar qo‘llanilgan.
Binafsha, shunchalar chiroyli yuzing bor,
Nimaga uzoqroq kulmaysan,
Binafsha, shunchalar tortguvchi tusing bor,
Ko‘nglimga isriklik to’kmaysan?
Yuqoridagi parchaga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, parchada “isriklik” –
okkazional
birligidan foydalangan. Bu so‘zni tahlil qiladigan bo‘lsak isrik+lik= isriklik. Bu so‘zni izohli
lug‘atda ma‘nosi mavjud emas, adib o‘z she’rida bu so‘zni “sarxushlik, yoqimli ifor” kabi
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025
ISSN 2181-2020
Page 101
ma‘nolarda qo‘llagan. “Shunchalik chiroyli tusing bor, ko‘nglimga yoqimli iforingdan nega
to‘kmaysan”, –
deya binafshaga undalma qiladi.
Cho‘lponning “Yana oldim sozimni” she’rida “qantargach” okkazional birligini
ko‘rishimiz mumkin. Bu so‘z
bo‘sh qoldirmoqda, foydalanmasdan dam bermoq
kabi ma‘nolarni
ifodalab kelgan.
Bir necha yil qantargach,
Yana oldim sozimni,
Endi aytib yig‘
lamas
Ko’ngildagi rozimni.
“O‘zbek tilining izohli lug‘at”ida qaytargich so‘zi bo‘lib,
oʻziga kelib urilgan toʻlqin, nur
va
shu kabilarni
qaytaruvchi
yoki zararsizlantiruvchi asbob ma‘nosini bildiradi. Adib yuqoridagi
misrada
qantargach
leksemasidan foydal
anmasdan “Bir necha yil foydalanmasdan, Yana
oldim qo‘lga sozimni” degn fikr Cho‘lpon “Qaytish” she’rida yana bir okkazional birlikdan
foydalanadi. Foydalanilgan okkazional birliklar misraning ma’nosini oson tushunilishiga va
o‘quvchida Cho‘lpon she’riyatiga bo‘lgan qiziqishni oshiradi.
Ko‘nglimga alam oldim,
Qo‘limga qalam oldim,
Yana jinlanmakchiman
Yuqoridagi parchada “jinlanmakchi” okkazional birligiga e’tibor beradigan bo‘lsak, u
“telbalanmoq” ma‘nosida ifodalangan. Adib qo‘liga qalam olib telbalardek, o‘sha davr
adolatsizliklarini yozishga tayyorligini nazarda tutmoqda. Cho'lpon she'riyatida ko'plab
sintaktik tajribalar ham mavjud. Ular orasida:
Inversiya
: so'z tartibini o' Ishlatish orqali ur'uni ishlab chiqarish (Masalan:
“Yurak bir
g
'am o'lg'usi o'zda”
);
Ellips
: ba'zi so'zlarni tushirib qoldirish orqali ma'noni ishlab chiqarish;
Anaphora va parallel tuzilma
lar orqali ohangdorlik kerak.
Shoir milliy mazmun, balki sintaksis orqali ham yangi ifodani ochadi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, okkazional birliklar adibning ijodiy ixtirosidir. Cho‘lpon
she’riyatida qo‘llanilgan okkazional birliklar uning she’rlarida samimiyatni, oddiylikni tez
ilg‘ab olishimizga yordam bergan. Tushunarsiz so‘zlarni o‘quvchiga sodda va oson yetkazib
berishga xizma
t qilgan. O‘quvchi bu she’rlarni shashti susaymasdan, misralardagi yangi ijod
mahsullari ya’ni okkazional birliklar bilan tanishgan xolda, maqroq bilan o‘qiydi.
References:
1.
Abdulhamid Cho‘lpon–Buloqlar quchog‘ida , –
Toshkent:2023.
–
92 b.
2.
Badiiy til muammolari,
–Toshkent:“Inqilobva Adabiyot”, 1977.
3.
Cho‘lpon A. Saylanma. –
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2019.
4.
Xudoyberganova D. Poetik birliklarning lingvistik tabiatiga doir.
–
Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2020.
5.
Sultonov X. O
‘zbek poeziyasida badiiylikning lingvistik asoslari. –
Toshkent: Fan, 2015.
6.
G‘afurov S. O‘zbek tilida okkazional birliklarning semantik xususiyatlari. –
O‘zbek tili va
adabiyoti jurnali, 2021, №3.
7.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati, 2014–
2025.
