EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 81
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
DEVELOPING AUDITING ACTIVITIES IN COMPANIES
ENGAGED IN ONLINE TRADING
Ahmatova Mukhlisa Ahmat kizi
Samarkand Institute of Economics and Service
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461490
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 13
rd
May 2025
Accepted: 18
th
May 2025
Online: 19
th
May 2025
,
This article explores the importance and development of audit
activities in enterprises engaged in online trade. It focuses on
applying International Financial Reporting Standards,
especially IAS
–
“Inventories”, in auditing online business
inventory, financial statement accuracy, and implementing
digital audit technologies.
KEYWORDS
Audit activity, online trade,
inventories,
IAS,
E-
documents, digital audit,
financial
control,
international standards.
РАЗВИТИЕ АУДИТОРСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В КОМПАНИЯХ,
ЗАНИМАЮЩИХСЯ ИНТЕРНЕТ
-
ТОРГОВЛЕЙ
Ахматова Мухлиса Ахмат кызы
Самаркандский институт экономики и сервиса
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461490
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 13
rd
May 2025
Accepted: 18
th
May 2025
Online: 19
th
May 2025
,
В статье рассматриваются направления развития
аудиторской
деятельности
на
предприятиях,
осуществляющих онлайн
-
торговлю. Особое внимание
уделяется применению МСФО –
«Запасы», достоверности
финансовой отчетности и внедрению цифровых
технологий аудита в условиях электронной коммерции.
KEYWORDS
Aудиторская
деятельность, онлайн
-
торговля, запасы, МСФО,
электронные
документы,
цифровой
аудит,
финансовый
контроль,
международные
стандарты.
ONLINE SAVDO BILAN SHUG‘ULLANUVCHI KORXONALARDA AUDITORLIK
FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH
Ahmatova Muxlisa Ahmat qizi
Samarqand Iqtisodiyot va Servis instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461490
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 13
rd
May 2025
,
Ushbu maqolada online savdo bilan shug‘ullanuvchi
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 82
Accepted: 18
th
May 2025
Online: 19
th
May 2025
korxonalarda auditorlik faoliyatining ahamiyati va uni
takomillashtirish yo‘llari yoritilgan. Asosan, Buxgalteriya
hisobining xalqaro standartlari, ayniqsa BHXS
–
“Tovar
-moddiy
zahiralar” asosida zaxiralarni baholash, moliyaviy hisobotlar
ishonchliligi va raqamli audit muhitida auditorlik jarayonlarini
amalga oshirish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
KEYWORDS
Auditorlik faoliyati, onlayn
savdo,
tovar-moddiy
zahiralar, BHXS, elektron
hujjatlar, raqamli audit,
moliya nazorati, xalqaro
standartlar.
Kirish.
So
‘
nggi yillarda raqamli texnologiyalar asosida rivojlanayotgan onlayn savdo sohasi
ko
‘
plab yangi imkoniyatlarni yaratmoqda. Elektron savdoning tezkorligi, global bozorlarga
chiqish imkoni, xarajatlarning kamayishi bu sohani keng joriy etilishiga olib kelmoqda. Shu
bilan birga, moliyaviy hisobotlar shaffofligi, tovar-moddiy zahiralarning aniq aks ettirilishi va
hisob-kitoblarning ishonchliligi auditorlik nazorati orqali ta
’
minlanadi.
Onlayn savdo korxonalarida auditorlik faoliyatining muhimligi ortib bormoqda, chunki
real vaqt rejimida operatsiyalar amalga oshadi, hujjatlar elektron tarzda yuritiladi va raqamli
tizimlar bilan integratsiyalashgan moliyaviy hisobotlar tezlik bilan shakllantiriladi. Bu esa
xalqaro standartlar, xususan BHXS talablariga muvofiq auditorlik tekshiruvlarini yangicha
yondashuvda olib borishni talab qiladi.
Adabiyotlar sharhi.
BHXS
–
“
Tovar-moddiy zahiralar
”
standarti: Tovarlarning tan narxini hisoblash, sof
sotish qiymatini aniqlash va inventarlarni baholashga doir aniq mezonlar bilan ta
’
minlaydi.
Auditorlik tekshiruvlarida ushbu standart asosiy hujjat sifatida qo
‘
llaniladi.
Xalqaro audit standartlari (ISA): Auditorlik faoliyatining bosqichlari, ichki nazoratni
baholash va elektron hujjatlar asosida audit o
‘
tkazish tartiblarini belgilaydi.
O
‘
zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi: Onlayn savdo orqali olingan daromadlar va
xarajatlarni aniqlash, soliqqa tortish tartibini asoslaydi, auditorlar uchun asosiy yuridik
manbadir.
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqola yozilishida normativ-huquqiy hujjatlar tahlili, xalqaro standartlar va mahalliy
amaliyot taqqoslash metodi, shuningdek, onlayn savdo faoliyati yurituvchi kichik biznes
subyektlari misolida kuzatuvlar o
‘
tkazildi. Auditorlik faoliyatining raqamli muhitda olib
borilishi BHXS talablari asosida baholandi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, onlayn savdo korxonalarining moliyaviy hisoboti va
zahiralari ko‘plab xatoliklarga yo‘l qo‘ymoqda:
Tovar-
moddiy zahiralarni noto‘g‘ri baholash: BHXS ga ko‘ra, zaxiralar tan narxi yoki sof
sotish
qiymatining pastrog‘i asosida baholanishi kerak. Aksariyat korxonalar bu mezonni
noto‘g‘ri yoki umuman qo‘llamaydi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 83
Elektron hujjat aylanishi tizimida ichki nazoratning zaifligi: Ko‘plab
online
platformalarda avtomatik hisobotlar tayyorlansa-da, ularning asosida yotgan dasturiy hisob
algoritmlari auditorlik standartlariga mos emas.
Sotilmagan zahiralarning eskirishi yoki qiymati pasayishi e’tibordan chetda qolmoqda:
Bu BHXS talablari bo‘yicha zararni tan olishni talab qiladi, lekin ko‘pchilik korxonalarda bu
amalga oshirilmaydi.
Elektron audit usullarining cheklanganligi: Auditorlar ko‘pincha klassik yondashuvdan
foydalangan holda tahlil yuritadilar, bu esa raqamli operatsiyalarda kamchiliklarni aniqlashga
xalaqit beradi.
Ichki audit tizimlarining rivojlanmaganligi: Ichki nazorat, xususan zahiralarni harakatini
real vaqt rejimida nazorat qilish mexanizmi aksariyat online savdo korxonalarida yo‘q.
Natijada, auditorlar uchun quyidagi yo‘nalishlar ustuvor bo‘lishi kerak: elektron savdo
tizimlarida yaratilgan moliyaviy axborotlarning ishonchliligini tekshirish, BHXS talablariga
mos keladigan baholash mezonlarining qo‘llanilishini tahlil qilish va zaxiralarning haqiqiy
qiymatini aniqlash. Bu esa faqat elektron audit, data-analitika va zamonaviy dasturiy
vositalardan foydalanish orqali amalga oshiriladi.
Xulosa va takliflar.
Online savdo korxonalarida auditorlik faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yish uchun xalqaro
standartlarga asoslangan, zamonaviy va texnologik yondashuv muhim hisoblanadi. Auditorlik
faqat hujjatlarni tekshirish emas, balki real vaqtli ma’lumotlarni tahlil qilish va zaxiralarning
iqtisodiy mohiyatini aniqlashga qaratilishi zarur.
Shunga ko‘ra, quyidagi takliflar beriladi:
BHXS standa
rtining amaliyotga to‘liq joriy etilishini ta’minlash uchun auditorlar uchun
maxsus o‘quv kurslari tashkil etilishi;
Onlayn savdo korxonalarida zamonaviy audit texnologiyalarini
–
raqamli izlar (digital
trace), blokcheyn asosidagi inventar nazorat tizimlarini joriy etish;
Har bir korxonada ichki audit tizimini yaratish va elektron hisobotlarni real vaqt
rejimida kuzatuvchi mexanizmlarni ishlab chiqish lozim.
References:
1.
BHXS 2
–
“Tovar
-
moddiy zahiralar”, MҲХС Фонди, 2024
2.
Xalqaro audit standartlari (ISA)
–
IFAC, 2022
3.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2023
4.
Abdurashidov A. “Audit va moliyaviy nazorat asoslari”, TDIU, 2022
5.
Hamidov B. “Raqamli iqtisodiyotda audit texnologiyalari”, 2023
6.
www.audit.gov.uz
–
Auditorlar palatasi rasmiy portali
7.
Karimov M.
“Elektron savdoda zahiralarni boshqarish”, Ilmiy maqolalar to‘plami, 2023
