EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 51
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
THE LITERARY AND SPIRITUAL HERITAGE OF
DAVLATMAMAT AZODIY AND HIS PLACE IN PYRAGY'S
CREATION
Kakisheva Gulnur Annadurdiyevna
Student of the 3rd group of the Turkmen language and literature
department of the Faculty of Turkic languages of the Nukus State
Pedagogical Institute named after Ajinyoz
https://doi.org/10.5281/zenodo.15407994
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 09
th
May 2025
Accepted: 13
rd
May 2025
Online: 14
th
May 2025
,
This article analyzes the life, literary heritage of one of the
outstanding representatives of Turkmen literature of the 18th
century, Davlatmamat Ozodiy, and his influence on the work of
his son Makhtumkuli Pyragy. The religious and moral ideas in
Davlatmamat's works, mystical thinking, call for science and
enlightenment, and artistic methods aimed at awakening
public awareness are revealed.
KEYWORDS
Davlatmamat
Ozodiy's
mysticism,
morality,
enlightenment, Turkmen
literature,
Makhtumkuli
Pyragy,
"Wagzy-azat",
religious ideas.
DAVLATMAMAT OZODIYNING ADABIY-
MA’NAVIY MEROSI VA UNING
PYRAGY IJODIDAGI O‘RNI
Kakisheva Gulnur Annadurdiyevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika
instituti Turkiy tillar fakulteti Turkman tili va
adabiyoti yo‘nalishi 3
-D guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15407994
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 09
th
May 2025
Accepted: 13
rd
May 2025
Online: 14
th
May 2025
,
Ushbu maqolada XVIII asr turkman adabiyotining atoqli
vakillaridan biri Davlatmamat Ozodiyning hayoti, adabiy
merosi va uning o‘g‘li Mahtumquli Pyragy ijodiga ko‘rsatgan
ta’siri tahlil qilinadi. Davlatmamat asarlaridagi diniy
-axloqiy
g‘oyalar, tasavvufiy tafakkur, ilm
-
ma’rifatga da’vat va xalq
ogohligini uyg‘otishga qaratilgan badiiy uslublar ochib beriladi.
KEYWORDS
Davlatmamat Ozodiyning
tasavvuf, ahloq, ma’rifat,
turkman
adabiyoti,
Mahtumquli
Pyragy,
“Wagzy
-
azat”,
diniy
g‘oyalar
.
Turkman adabiyoti tarixida o‘chmas iz qoldirgan mutafakkirlardan biri Davlatmamat
Ozodiydir. U nafaqat shoir, balki ulamo, pedagog va mutasavvif sifatida ham shuhrat
qozongan. Davlatmamat Ozodiy XVIII asrda yashab, og‘ir ijtimoiy va siyosiy
sharoitlarda
xalqni ilm, ahloq, birlik va ma’rifat yo‘liga boshlovchi ulug‘ siymo bo‘lgan. Uning asarlari o‘z
zamonasida nafaqat diniy-falsafiy ahamiyat kasb etgan, balki adabiy jihatdan ham muhim
estetik mezonlarni belgilagan. Davlatmamat Ozodiy o‘zining
badiiy merosi bilan keyinchalik
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 52
o‘g‘li Mahtumquli Pyragy ijodiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Maxtumquli buyuk shoir bo‘lib
yetishishida ham avvalo uning otasi katta o‘rin tutgan, desak yanglishmaymiz.
Davlatmamat Ozodiy o'zining boy va mazmunli ijodi bilan taklif o'g'li Maxquli Pyragy
ijodiga katta ta'sir ko'rsatgan. Maxtumqulining ulug' shoir bo'lib kamol topishida, eng avvalo,
otasining ibratli hayoti va badiiy merosi muhim o'rin tutganini alohida ta'kidlash joiz.
Davlatmamat Ozodiy 1654-yilda Kopetdog' tog'lari etagidagi Hoji Govshan qishlog'ida
tug'ilgan. U egarchilik bilan shug'ullangan. Maxtumquli tug'ilganda Davlatmamat qirq yoshga
kirgan edi. U farzandiga Davlatmamat ismini bergan. Afsuski, farzandi atigi 12 yoshga
yetganida, u hayotdan ko'z yumgan. Rivoyatlarga ko'ra, bir kuni Davlatmamat tush ko'radi.
Tushida Payg'ambarimiz Muhammad (sav) unga ko'rinib, “Sen do'zaxdan ozodsan”, degan
emishlar. Shu voqeadan so'ng u “Ozodiy” taxallusini qabul qilgan. Davlatmamat Ozodiy milliy
zargarlik va tabobat sirlarini mukammal egallagan, balki qishloq maktabida bolalarga ta'lim
bergan bilimli inson bo'lgan. Shu bois uni xalq orasida hurmat bilan “Mulla Davlatmamat” deb
atashgan.
Davlatmamat Ozodiy XVIII asrda yashab, ijtimoiy-
siyosiy barqarorlik bo‘lmagan
sharoitd
a xalqni ma’rifat, axloq va birlikka da’vat qilgan. U ilk saboqlarni qishloq maktabida
olib, keyin Xiva madrasalarida tahsil olgan. Arab va fors tillarini o‘rganib, ilm
-fanga chuqur
sho‘ng‘igan. U o‘z o‘g‘li Mahtumquliga doimo ilm
-fan, ahloqiy tarbiya haqida saboq bergan.
Mahtumqulining dunyoqarashi va poetik dunyosi aynan otasining ruhiy-
ma’naviy tarbiyasi
bilan bog‘liq bo‘lib, otasining g‘oyalarini davom ettirgan.
Azadynyň tasavvufiy qarashlari,
inson va Alloh o‘rtasidagi ruhiy bog‘liqlik, qalb pokligi haqidagi g‘oyalari Pyragynyň
she’riyatida ham chuqur aks etadi.
Davlatmamat Ozodiy kuchi eski maktabda, so'ngra Xiva madrasasida taxsil olgan. U arab
va fors tillarini chuqur o'rganib, o'rganish madrasada mudarrislik (o'qituvchilik) faoliyati
bilan shug'ullangan. Ozodiy xalq og'zaki ijodi namunalarini, Sharq adabiyoti klassik asarlarini
puxta o'zlashtirgan va hujjat ijodiy ta'sirida, ruboiy va g'azallar bitgan. Ozodiyning ijodida
1753
–
1754-yillarda 6000 misrali ilmiy-dostoniy asar
—
“Wagzy
-
azat” alohalohida
o'rin
tutadi. Bu asar masnaviy janrida yozilgan bo'lib, to'rt bobdan iborat:
1.
Birinchi bob
—
mamlakatda tartib-intizom o'rnatish ishlariga bag'ishlangan;
2.
Ikkinchi bob
—
qal'a va saroylar qurilishi haqida so'z yuritadi;
3.
Uchinchi bob
—
jamiyatda ilm-fan va ma'rifatning ahamiyati yoritiladi;
4.
To'rtinchi bob
—
kambag'allar, sahifalar, jamiyatdagi o'rni haqida fikr yuritiladi.
Asarda turkman kabilalarini birlashtirish, soliqlarni kamaytirish, kanallar oʻtkazish, yoʻl
va koʻpriklar qurish kabi masalalar aks etgan
Ozodiy asarlarida asosiy mavzular Allohga muhabbat, insoniy poklik, sabr-toqat, ilm-
ma’rifat, axloqiy tarbiya, zulmga qarshi adolatparvarlik g‘oyalari bilan uyg‘undir. U xalqni
ilmli, ogoh, pok axloqli bo‘lishga undagan. Uning she’rlari diniy didaktika bil
an birga estetik
mukammallikni ham o‘zida mujassam etgan.
Davlatmamat Ozodiy ijodi Mahtumquli Pyragy uchun mustahkam poydevor bo‘lgan.
Davlatmamat Ozodiy o‘g‘lini yoshlikdan bilimga undagan, uni turli madrasalarga yuborgan.
Mahtumquli shoir sifatida ot
asidan ilhom olgan, uning ma’naviy, falsafiy va badiiy g‘oyalarini
o‘z ijodida davom ettirgan. Azady va Pyragy ijodi uyg‘un holda xalqni uyg‘otishga, birlik va
taraqqiyot sari boshlashga xizmat qilgan. Azadynyň tasavvufiy qarashlari, Alloh bilan inson
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 53
o‘rtasidagi yaqinlik, qalb pokligi va ruhiy kamolotga da’vati Pyragynyň asarlarida chuqur aks
etadi.
Davlatmamat Ozodiy turkman adabiy tafakkurining poydevorchilaridan biridir. Uning
ijodi ma’naviy yuksaklik, axloqiy yetuklik va diniy
-falsafiy chuqurlik bilan ajralib turadi.
Shoirning asarlari xalqning axloqiy uyg‘onishi, ma’rifiy rivoji va diniy bilimlarga bo‘lgan
ehtiyojini qondirishga xizmat qilgan. Mahtumquli Pyragynyň shakllanishida otasi Azady
ijodining beqiyos ta’siri bo‘lgan. Azady
-
Pyragy an’anasi bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini
yo‘qotmagan, balki milliy ma’naviyatning abadiy ramziga aylangan.
References:
1.
Döwletmyradow, G. Dowletmämme
t Azady.
–
Aşgabat: Ylym, 1990.
2.
Gadoyev, G. Turkman adabiyoti tarixi.
–
Toshkent: Fan, 1999.
3.
Annagurbanow, B.
Türkmen klassyklarynyň dörediji
ligi.
–
Aşgabat: Magaryf, 2004.
4.
Xushvaqtov, S. Turkman adabiyoti va Maxtumquli ijodi.
–
Samarqand: Zarafshon,2001.
5.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Ozodiy_Davlatmamed
6.

(https://allomalar.uz/)
