EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 40
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
PSYCHIC DEVELOPMENT OF CHILDREN OF
KINDERGARTEN AGE
Ismatullaeva Gulshoda Ergashevna
Senior Lecturer of the Department of Methodology of Preschool,
Primary and Special Education of the Fergana Regional Center for
Pedagogical Excellence.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15388861
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 04
th
May 2025
Accepted: 11
th
May 2025
Online: 12
th
May 2025
,
From kindergarten age, individual characteristics of the child,
which go to find content throughout the entire personal life after
this, also begin to arise. For this reason, the fact that a person is
able to mature comprehensively and, in particular, grow
psychologically largely depends on the education he received
during his kindergarten-age period, in this article the scientific
views of psychological scientists on the psychological
development of kindergarten-age children are laid out,
conclusions and recommendations are developed.
KEYWORDS
Preschool
age,
kindergarten age, children,
psyche, cognitive processes,
game
activity,
development,
speech,
perception,
thinking,
psychic feature.
ПСИХИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ ДЕТЕЙ ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА
Исматуллаева Гулшода Эргашевна
Старший преподаватель кафедры методики дошкольного, начального и специального
образования Ферганского областного центра педагогического мастерства.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15388861
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 04
th
May 2025
Accepted: 11
th
May 2025
Online: 12
th
May 2025
,
С детского возраста начинают проявляться и
индивидуальные особенности ребенка, которые будут
складываться на протяжении всей его дальнейшей личной
жизни. По этой причине всестороннее развитие и, в
частности, психический рост человека во многом зависят
от образования и воспитания, полученных им в детском
возрасте, в данной статье проанализированы научные
взгляды ученых
-
психологов на психическое развитие детей
детсадовского возраста, сделаны выводы и рекомендации.
KEYWORDS
Дошкольный,
детский
возраст, дети, психика,
познавательные
процессы,
игровая
деятельность,
развитие,
речь,
восприятие, мышление,
психическое свойство.
BOG‘CHA YOSHIDAGI BOLALARNING PSIXIK RIVOJLANISHI
Ismatullayeva Gulshoda Ergashevna
Farg‘ona viloyati pedagogik mahorat
markazi,
Maktabgacha, boshlang‘ich va maxsus ta’lim metodikalari kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15388861
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 41
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 04
th
May 2025
Accepted: 11
th
May 2025
Online: 12
th
May 2025
,
Bog‘cha yoshidan
boshlab bolaning bundan keyingi butun
shaxsiy hayoti davomida tarkib topa boradigan individual
xususiyatlari ham yuzaga kela boshlaydi. Ana shu sababli ham
insonning har tomonlama kamol topa borishi va xususan, psixik
jihatdan o‘sishi ko‘p jihatdan Bog‘ch
a yoshidagi davrida olgan
ta’lim
-
tarbiyasiga bog‘liqdir, Mazkur maqolada bog‘cha
yoshidagi bolalar psixik rivojlanishiga oida psixolog olimlarning
ilmiy qarashlari taxlil qilingan bo‘lib, xulosa va tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
KEYWORDS
Maktabgacha
yosh,
bog‘cha yoshi, bolalar,
psixika, bilish jarayonlari,
o‘yin faoliyati, rivojlanish,
nutq, idrok, tafakkur, psixik
xususiyati.
Dolzarbligi.
Maktabgacha yoshi -
bu bolaning atrofida dunyoni faol o‘rganadigan davr.
Maktabgacha yoshdagi bolalar o‘
zlarining psixologik rivojlanish xususiyatlariga ega. Yurish
boshlaganida, bola juda ko‘p kashfiyotlar qiladi, xonada, ko‘chada, bolalar bog‘chasida
joylashgan narsalar bilan tanishadi. Turli narsalarni yig‘ish, ularni o‘rganish, mavzudan kelib
chiqqan tovushlarni tinglash, bu obyektning qaysi fazilatlari va xususiyatlari borligini biladi.
Ushbu davrda bolaning ingl. -figurativ va ingl. Effektiv fikrlash shakllari yaratilgan.
5-
6 yoshligida bola, shimgich kabi, barcha ma'lumotlarni so‘radi. Olimlar ushbu yo
shlik
davrida bolaning bu ma'lumotni esga olishini, bundan keyin u hayotda hech qachon
eslamasligini isbotladi. Bola ufqlarini kengaytira oladigan har qanday narsaga qiziqish
uyg‘otadigan davrdir va bu uning atrofidagi dunyoni qo‘llab
-quvvatlaydi.
Bog‘cha
yoshi (3-6/7 yosh)
—
bu bola hayotida eng muhim va ta’sirchan bosqichlardan
biri bo‘lib, bu davrda u shaxs sifatida shakllanishning asosi qo‘yiladi. Rivojlanish differensial
xarakterga ega
—
ya’ni har bir psixik funksiyalar: idrok, xotira, tafakkur, tasavv
ur va
emotsiyalar bir-
biri bilan uzviy bog‘liq holda rivojlanadi.
Nazariy asoslar.
Insonning Bog‘cha yoshidagi davri shunday bir davrki, bu davrda unda
kelgusida qanday h
arakter hislatlari paydo bo‘lishi belgilanadi va axloqiy
harakterning asoslari
yuzaga
keladi.Bog‘cha yoshidagi bolalar hayotida va ularning psixik jihatdan o‘sishlarida
qiziqishning ham roli kattadir. Qiziqish huddi ehtiyoj kabi, bolani biror faoliyatga undovchi
omillardan biridir. Demak, qiziqish bilish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lgan murak
kab psixik
hodisadir. Bog‘cha yoshidagi bolalarning eng asosiy faoliyatlaridan biri
-
o‘yindir. Boshqacha
qilib aytganda, mana shunday asosiy faoliyat jarayonida bolaning barcha psixik jarayonlari
anchagina o‘sadi. O‘yin bola hayotida mana shunday asosiy faz
ilatlardan biridir. Shuni ta'kidlab
o‘tish kerakki, o‘yin faqat tashqi muhitdagi narsa va hodisalarni bilish vositasigina emas, balki
kudratli tarbiya vositasi hamdir. Ijodiy va syujetli o‘yinlarda bolalarning barcha psixik
jarayonlari bilan birgalikda, individual hislatlari ham shakllanadi.
Olingan ma’lumotlardan ko‘ra:
a) maktabgacha yosh davrida ezgu orzular asosida harakat qilish imkoniyati tuqiladi;
b) mazkur orzularning sabablari o‘zaro tobeligi bog‘liqligi bevosita sabablarga qaraganda
ertaroq payd
o bo‘ladi;
v) bevosita idrok qilinadigan narsalarga aloqador xohishni bajarishga qaraganda,
narsaning o‘ziga aloqador xohishni bajarishni muayyan muddatga kechiktirish osonrokdir.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 42
Shunday qilib, xohish-
istakka tobe bo‘lmaslik holatidan unga nisbatan dastl
abki intilish,
xayrixohlik tuyg‘usining paydo bo‘lishiaynan maktabgacha yoshga to‘g‘ri keladi. Buning
zamirida bolaning mayli, niyati, orzusi, istagi, tilagi va xohishining mazmuni hamda
xususiyatidagi keskin o‘zgarishlar yotadi.
Boladagi mavjud his-
tuyg‘u
lar xohishni kondirishni bevosita aks ettirish bilan kifoyalanib
kolmaydi, balki, kelgusida amalga oshirish mo‘ljallangan
-
faoliyatning ahamiyatini ham o‘zida
mujassamlantiradi. Shuning uchun bolaning quvonchi bilan qaygusi daf’atan qanday maqsadni
ko‘zlashga(amalga oshirishga) yo‘nalganida emas, balki qaysi faoliyatni(ishni) rejalashtirgani
bilan uzviy bog‘liqdir.Bolaning xoxish va istagidagi ayrim o‘zgarishlar, ularning tasavvurlar
bilan birlashuvi maktabgacha yoshdagi sub’ektlarda faoliyatning yangi ko‘ri
nishlari rolli
o‘yinlar, ijodiy, tasviriy va konstruktiv faoliyat, sodda mehnat faoliyati) keng ko‘lamda
rivojlanishiga qulay imkoniyat yaratuvchi shart-sharoit hisoblanadi. Ularni kattalarning ezgu
niyatiga ko‘niktirish, ota
-onalar va murabbiyalar mayliga
bo‘ysundirish mumkinligidir;
Ularning boshqa yosh davrlaridagi bolalardan farqi ularda nisbatan xotirjam, barqarorroq his-
tuyg‘ular mavjudligi, ularning affektiv holatlardan uzoqroqlik, nizolarga kam berilishidir.
Bunday bolalarda affektiv(jazavali) holat
yuz berishi mumkin, lekin u vaqtinchalik bo‘lib,
yaqqol harakat bilan emas, balki tasavvur obrazlari dinamikasi bilan bog‘liq holda sodir
bo‘ladi.Uch yoshli bolalarning psixologik xususiyatlari. Uch yoshda harakatni muvofiqlashtirish
jarayonining takomillashuvi bolaga yugurganida, bir joyda tik turganida muvozanatni saqlash
imkonini yaratadi. Buning natajasida bola mustaqil holda turli harakatlarni amalga oshira
boshlaydi. Xususan bolada ikkinchi signallar tuzilmasining paydo bo‘lishi mazkur davr uchun
ma
zkur ahamiyat kasb etib, u eng qulay(senzitiv) o‘sish bosqichi vazifasini o‘taydi. Ikkinchi
signallar tuzilmasining paydo bo‘lishi nutq va nutq faoliyatining o‘sishi bilan bevosita aloqador
bo‘lib, biri ikkinchisini taqozo qiladi.
L.S.Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasiga ko‘ra, bola rivojlanishi ikki
darajada sodir bo‘ladi: Aktual daraja —
bola mustaqil bajara oladigan vazifalar; Potensial daraja
—
kattalar yoki bilimli tengdoshlar yordamida bajara oladigan faoliyat. Bu nazariya o‘quv
jaray
oni va tarbiyaning rivojlantiruvchi ta’sirini asoslaydi [1, 73
-b.]
J.Piaje nazariyasiga ko‘ra —
preoperatsional bosqich 3
–
6 yoshli bolalar preoperatsional
bosqichda bo‘ladi. Bu davrda:
Bola egotsentrik fikrlaydi
—
ya’ni boshqa odamning nuqtayi
nazarini hisobga olmaydi; Simvolik fikrlash rivojlanadi (rasm orqali voqelikni ifodalash);
Sabab-oqibat munosabatlarini hali chuqur anglay olmaydi;
Ijodiy tasavvur kuchli bo‘ladi
(fantaziya va xayolot orqali voqelikni qayta ishlaydi) [2, 59-b.].
D.B.Elkoninning
faoliyat nazariyasiga ko‘ra —
maktabgacha yoshdagi bolalar
faoliyatining asosiy shakli
—
syujetli-
rolli o‘yin deb ta’kidlaydi. Bu o‘yin orqali bola
quyidagilarni rivojlantiradi: Ijtimoiy rollarni o‘zlashtirish (ona, shifokor, sotuvchi); Tashqi
harakatni ic
hki rejalashtirishga o‘tkazish; Nutqni rivojlantirish; Hissiyot va ijtimoiy
munosabatlarni boshqarish [3, 81-b.].
Bu davr Erikson tasnifida “Tashabbusga qarshi aybdorlik” bosqichiga to‘g‘ri keladi. Bola
tashabbus ko‘rsatadi, mustaqil harakat qilmoqchi bo‘l
adi. Agar bu tashabbuslar ijobiy qabul
qilinsa, o‘ziga ishonch paydo bo‘ladi; tanqid va jazolar esa aybdorlik hissini shakllantiradi [4].
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 43
L. Kolbergning maktabgacha yoshda bola axloqiy baholarni quyidagicha shakllantiradi:
Mukofot-jazo modeli: yaxshi ishlar mukofotlanadi, yomon ishlar jazolanadi; Bola
harakatlarining oqibatlarini anglaydi, lekin halollik yoki niyat asosida baho bermaydi [5].
Nutq va muloqot rivojlanishi:
So‘z boyligi yildan
-yilga 2 barobardan ortiq oshadi;
Grammatika va sintaksis rivojlanadi;
Ichki nutq rivojlana boshlaydi (fikrni ichida aytish
—
tafakkurning asosiy shakli);
Bola savollar beradi: “Nima uchun?”, “Qanday qilib?” —
bu
intellektual izlanishning belgisi
[6].
Emotsional rivojlanish:
Hissiyotlarni ifodalash qobiliyati ortadi;
Boshqalarning hislarini tushunish (empatiya) shakllanadi;
Ijtimoiy munosabatlar murakkablashadi: do‘stlik, tanlov, raqobat kabi holatlar paydo
bo‘ladi.
Shaxsiy identifikatsiya va men-konsepsiya
“Men kimman?”, “Qandayman?” degan savollarga bola o‘z shaxsiy
javobini izlaydi;
O‘ziga baho berish, o‘zini solishtirish rivojlanadi;
Shaxsiy qadriyatlarning ilk shakllari paydo bo‘ladi.
Shunday qilib, psixologik adabiyotlar taxliliga tayanib bog‘cha yoshidagi bolalarning
o‘ziga xos xususiyatlari qatoriga quyidagilarn
i kiritish mumkin:
1) bola odamlarning faoliyati, ularning predmetlarga munosabati va o‘zaro muomalasiga
qiziqadi;
2) bolalar rolli o‘yinda atrofdagi voqelikning eng tashqi ifodali, jo‘shqin his
-
tuyg‘uli
jihatlarini aks ettiradilar;
3) rolli o‘yinda bol
a kattalar bilan bir xil sharoitda, yagona zaminda yashayotganini his
etgan holda
o‘z istagini amaliyotga tatbi
q qiladi;
4) kattalarning hayoti va faoliyatiga kirish bolaning tasavvuri timsollari tariqasida
namoyon bo‘lsa qam, umuman uning chinakam shaxsiy hayotida o‘chmas iz qoldiradi.
Xulosa
o‘rnida shuni ta’kidlash mumkinki, bolaning psixik jihatdan o‘sishida bog‘cha
yoshidagi davr ancha murakkab va ma
’suliyatli davrdir. Uch yoshdan yetti yoshgacha bo‘lgan
davr bog‘cha yoshi davri hisoblanadi. Asosan m
ana shu davrdan boshlab bolaning mustaqil
faoliyati kuchaya boshlaydi. Bog‘cha yoshida bola mustaqil faoliyatda bo‘lishi uchun zarur
bo‘lgan ikkita qudratli kuchga ega. Birinchidan, Ma’lum darajada o‘ziga buysundirilgan harakat
apparatiga ega. Ikkinchidan,
esa atrofidagi katta odamlar va o‘z tengdoshlari bilan bir qadar
erkin munosabatda bula oladigan nutqqa ega. Mana shuning uchun bog‘cha yoshidagi
bolalarning xulq-atvorlari, xatti-
harakatlari, qiziqish va ehtiyojlari bog‘chagacha tarbiya
yoshidagi bolalar
nikidan farq qiladi. Bu esa o‘z navbatida, bog‘cha yoshidagi bolalar bilan
bog‘chagacha tarbiya yoshidagi bolalar tarbiyasiga ham turlicha munosabatda bo‘lishni taqozo
etadi.
References:
1.
Vgotskiy L.S.
Voobrajenie i tvorchestvo v detskom vozraste.
–
M.: Pedagogika, 1986.
–
73-b.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 5, May 2025 ISSN 2181-2020
Page 44
2.
Piaget, J.
The Child's Conception of the World.
–
NY: Routledge, 1929.
–
59-b.
3.
Elkonin D.B.
Psixologiya razvitiya.
–
M.: Nauka, 1989.
–
81-b.
4.
Erikson E.H.
Childhood and Society.
–
NY: Norton, 1950.
5.
Kohlberg L.
Essays on Moral Development. Vol. 1.
–
Harper & Row, 1981.
6.
Galperin P.Ya.
Psixologik rivojlanish nazariyalari
(tahrir qilingan tarjima), 1990.
