EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 36
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
STATISTICAL SIGNIFICANCE OF TOPONYMICS
N.Baltaniyazova
Master's student of Berdakh Karakalpak State University
https://doi.org/10.5281/zenodo.15917154
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 08
th
July 2025
Accepted: 14
th
July 2025
Online: 15
th
July 2025
In this article, we aim to discuss toponymy in linguistics, its
statistical significance, and its role in the study of sciences such
as history, literature, ethnography, and geography through the
study of toponymy using the statistical method.
KEYWORDS
Statistical
method,
etymological
basis,
linguistic
feature,
geographical
feature,
ethnic
basis,
socio-
political basis.
TOPONIMIKAN
ÍŃ STATISTIKALÍQ ÁHMIYETI
N.Baltaniyazova
Berdaq at
ı
nda
ǵı
QMU magistrant
ı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15917154
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 08
th
July 2025
Accepted: 14
th
July 2025
Online: 15
th
July 2025
Biz bul maqalamızda til biliminde toponimika, onıń statistikalıq
áhmiyeti, toponomikanı statistikalıq metodta úyreniw arqalı
onıń tariyx, ádebiyat, etnografiya, geografiya sıyaqlı ilimlerdi
úyreniwdegi xızmeti haqqında sóz etiwdi maqset ettik.
KEYWORDS
Statistikalıq
metod,
etimologiyalıq
tiykar,
lingvistikalıq ózgeshelik,
geografiyalıq ózgeshelik,
etnikalıq tiykar, sociallıq
-
siyasiy tiykar.
Toponimika
–
jer atamaların úyrenetuǵın pán bolıp, ol til bilimi, tariyx, geografiya,
sociologiya, siyasattanıw sıyaqlı pánler menen tıǵız baylanısta rawajlanbaqta. Sońǵı jıllarda
toponimlerdi úyreniwde statistikalıq metodlar, kartografiyalıq texnologiyalar hám GIS
(geografiyalıq xabar sisteması) usılları keń qollanılmaqta.
Toponimlerge ilimde hár qıylı jantasıwlar bar. Francuz lingvisti Albert Doza geografiyalıq
atamalardıń fonetika nızamları tiykarında júzege kelgenin atap ótip, olardıń tariyxıy kelip
shıǵıwı hám rawajlanıwına dıqqat qaratadı. Ol óziniń “Toponimler: kelip shıǵıwı hám
rawajlanıwı” miynetinde jer atamaların lingvistikalıq struktura tiykarında analizlew kerekligin
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 37
jazǵan. Onıń pikirinshe, toponimler tariyxıy waqıyalardıń til biliminde sáwlelengen izi
esaplanadı [1
. 87-184].
Ruminiyalıq ilimpaz Mihai Rusu “Toponimler statistikası” miynetinde toponimlerdi
statistikalıq regressiya metodları tiykarında úyrengen. Ol dáslep toponimlerdi semantikalıq
hám morfologiyalıq kelip shıǵıwı hám xızmetine qarap bólgen, soń olardıń sanın esaplap,
toponimlerdiń qaysı túrleri kóp ekenligin keste arqalı keltirip ótedi. Sonday
-
aq, ol geografiyalıq
analiz islew
arqalı toponimniń qaysı túri qaysı aymaqlarda kóbirek, máselen, antroponim awıl
aymaqlarında kóp ushırasıwı sıyaqlı máselelerdi de úyrengen. Onıń pikirinshe: “Toponimlerdi
statistikalıq metodta úyreniw –
bul tek ǵana sanlardı sanaw emes, al sociallıq
-geogr
afiyalıq hám
tariyxıy proceslerdiń negizlerin analizlewdur” [2. 41
-
55]. Toponimlerdi statistikalıq metodta
úyreniw, statistikalıq hám kartografiyalıq usılda jer, suw hám taw atamalarınıń kelip shıǵıw
sebeplerin úyrengen tilshi ilimpaz A.K. Matveev izertlew obyekti etip Ural aymaǵındaǵı
birqansha rayonlardı alǵan. Ol toponimlerdi úyreniwde tórt túrli jantasıwdı basshılıqqa aladı:
1) Toponimlerdiń klassifikaciyası hám olardıń san jaǵınan esabın shıǵarıw;
2) Fonetikalıq hám morfologiyalıq variantlardı sanap shıǵıw;
3) Etnik quramdı statistikalıq jaqtan anıqlaw;
4) Toponimlerdiń geografiyalıq bólistiriliwi boyınsha statistikalıq analizi [3. 3
-12].
Maqalada avtor ózlestirilgen sózler, yaǵnıy basqa tillerden kirgen sózler tiykarında
jasalǵan toponimlerdi anıqlap, olardıń qaysı rayonlarda jiyi ushırasıwın arnawlı úyreniw arqalı
ózlestirilgen sózlerdiń toponimikalıq xızmetiniń statistikalıq esabın shıǵarıwı da toponimlerdi
statistikalıq metodta úyreniwdiń áhmiyetin kórsetedi.
Sońǵı jıllarda túrkiy xalıqlar ilimpazları arasında da toponimikanı statistikalıq metod
tiykarında úyreniw kóz qarası qáliplesti. Atap aytqanda, qazaq lingvistleri B.Yengibaev hám
A.Saparov Qazaqstan menen Ózbekstannıń óz ara shegaralas aymaqların izerlew barısında
statistikalıq metodtı basshılıqqa alǵan. Olar Jambıl, Shımkent, Sirdárya, Jizzax sıyaqlı
aymaqlardaǵı toponimlerdi úyreniwde tiykarınan úsh túrli jantasıw: jer atamaların jiynaw;
model tiykarında klassifikaciyalaw –
kelbetlik+atlıq tiykarında jasalǵan toponimler,
etnonim+jer belgisi t
iykarında jasalǵan toponimler sıyaqlı túrleri, sonday
-
aq, sanaw hám
esabın shıǵarıw –
qaysı túrdegi toponimler kóp ekenligin anıqlawdı bashılıqqa alǵan [4. 57
-62].
Biz toponimikanı statistikalıq metodta izertlewdiń áhmiyetin Nókis rayonı toponimleri
mısalında sóz etemiz. Nókis rayonı aymaǵında 2022
-
jıldıń statistikalıq kórsetkishleri boyınsha
6 awıl puqaralar jıyını menen 4 mákan puqaralar jıyını bar. Olar “Aqmańǵıt”, “Arbashı”,
“Baqanshaqlı”, “Kerder”, “Samanbay”, “Taqırkól”,
“Qırantaw”, “Qutankól”, “Tóktaw” hám “Aqterek”. Bul atamalardıń hámmesi de ózinde
tariyxıy, etnikalıq, etimologiyalıq yamasa mádeniy tiykarlardı jámlegen. Aqmańǵıt hám
Baqanshaqlı toponimleri uruw atamaları mańǵıt, baqanshaqlı tiykarında keli shıqqan bolsa,
Arbashı, Kerder, Tóktaw, Samanbay, Qırantawlar tariyxıy, mádeniy sebepler nátiyjesinde
júzege kelgen. Taqırkól, Qutankól, Aqterek toponimleri bolsa geografiyalıq jayǵasıwı, aymaqlıq
ózgesheligine qatnaslı payda bolǵan.
Toponimlerdi statistikalıq metodta analizlew arqalı tariyxıy, siyasıy, dástúriy,
libgvistikalıq hám etnikalıq ózgesheliklerdi anıqlaw múmkin. Biz joqarıda awıl hám mákan
puqaralar jıyınları atamalarınıń etnikalıq, tariyxıy
-
mádeniy hám geografiyalıq kelip shıǵıwın
aytıp óttik. Endi usı statistikalıq metodtı kóshe atamaları menen salıstırmalı úyreneyik.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 38
Máselen, “Aqmańǵıt” posyolka puqaralar jıyınında jámi 12 kóshe bar bolıp, kóshelerdiń
atamaların etimologiyalıq kelip shıǵıwı hám basqa da sebeplerine qarap tómendegishe bóliwge
boladı:
1. Tariyxıy shaxslardıń ismlerine qatnaslı qoyılǵan atamalar: Nur ata, Imam Buxariy hám
Yássáwiy kósheleri;
2. Sociallıq hám siyasiy sebeplerge qatnaslı qoyılǵan atamalar: Altın dáwir, Altın dáwir 1,
Sportshılar, Aydınlar hám Itibar kósheleri;
3. Geografiyalıq jayǵasıwına qatnaslı qoyılǵan atamalar: Májnúntal, Say, Aydın kól hám
Tallı kósheleri.
Endi “Arbashı” awıl puqaralar jıyınındaǵı kóshelerge analiz islep kóreyik. Bul aymaqtaǵı
kóshelerdi atamalarınıń kelip shıǵına qarap tómendegishe tórt bólimge ajıratıw múmkin:
1. Tariyxıy shaxslardıń atına qoyılǵan: Axun ata, S.Kamalov, P.Nurpeysov hám Xajı ata
kósheleri;
2. Tariyxıy waqıyalarǵa qatnaslı qoyılǵan atamalar: Góne awıl hám 9
-
may kósheleri;
3. Geografiyalıq jaylasıwına baylanıslı qoyılǵan atamalar: Kók kól, Kók suw hám Túye
moyın kósheleri;
4. Siyasiy-
sociallıq sebeplerge qatnaslı qoyılǵan atamalar: Párwaz, Shadlı jurt, Pámir,
Samarqand, Orta Aziya, Nurlı mákan, Amanlıq, Ǵayratker, Sawlatlı, Jawınger, Shamshıraq, Baxıt,
Salamat
lıq kósheleri.
Xalıq jasawshı aymaqlardaǵı kóshelerdi etimologiyasına, qoyılıw sebeplerine qarap
bunday túrlerge ajıratıw sol aymaqlardaǵı geografiyalıq ózgesheliklerdi, aymaqtıń tábiyatın,
ondaǵı tariyxıy orınlar hám tariyxıy waqıyalardı anıqlawǵa járdem beriw menen birge, onıń
siyasiy-
sociallıq halatınan da belgili dárejede maǵluwmat beredi. Aymaqlardaǵı kóshelerdiń
etimologiyasın anıqlaw arqalı hárbir aymaqta qaysı tiptegi atamalardıń kóbirek ushırasıwın,
jiyiligin anıqlaw statistikalıq metodtıń eń tiykarǵı wazıypalarınan esaplanadı. Mısal ushın, “Tók
taw” mákan puqaralar jıyınındaǵı on bir kósheniń altawı tariyxıy shaxslardıń atına qoyılǵan
bolsa, “Aqterek” mákan puqaralar jıyınındaǵı jeti kósheniń besewi siyasiy
-
sociallıq sebeplerge
baylanıslı qoyılǵan.
Kóshe atamalarınıń qoyılıw sebeplerine qarap “Qırantaw”, “Taqırkól”,
“Samanbay” hám “Qutankól” aymaqları boyınsha tómendegishe statistikanı keltiriwge boladı.
Adam atlarına tiykarlanıp qoyılǵan kósheler sanı:
1. “Qırantaw” aymaǵında 1, “Taqırkól” aymaǵında 3, “Samanbay” aymaǵında 1, “Qutankól”
aymaǵında 3 kósheni quraydı;
2. Geografiyalıq jayǵasıwı hám ózgesheliklerine tiykarlanıp qoyılǵan kósheler sanı:
“Samanbay” aymaǵında 4, “Taqırkól” aymaǵında 5, “Qırantaw” aymaǵında 1, “Qutankól”
aymaǵında 6 kósheni quraydı;
3. Siyasiy hám sociallıq sebepler tiykarında qoyılǵan kósheler sanı: “Samanbay”
aymaǵında 21, “Taqırkól” aymaǵında 23, “Qırantaw” aymaǵında 21, “Qutankól” aymaǵında
bolsa 11 kósheni quraydı;
4. Tariyxıy
-
etnikalıq shıǵısı boyınsha qoyılǵan kósheler
sanı:
“Samanbay” aymaǵında 3, “Taqırkól” aymaǵında 7, “Qırantaw” aymaǵında 4, “Qutankól”
aymaǵında bolsa jámi 2 kósheni quraydı. Bul statistikalıq analizimiz sonı kórsetedi,
aymaqlardaǵı kóshelerdiń kópshiligi sońǵı jıllarda qoyılǵan jańa atamalar. Sociallıq
-siyasiy
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 39
sebepler tiykarında qoyılǵan kósheler kópshilikti quraydı. Bul bolsa sońǵı jıllarda xalıq sanınıń
artıwı, jańa jerlerdiń ózlestiriliwi menen baylanıslı qubılıs ekenin kórsetedi.
Juwmaqlap aytqanda toponimlerdi aymaqlıq jayǵasıwı boyınsha bólip, olardı statistikalıq
metodta analizlew tek ǵana kóshelerdiń esabın shıǵarıw hám qaysı tiptegi kóshe atamalarınıń
kóp qollanılǵanlıǵın sanlarda kórsetiw emes, al hárbir kósheniń qoyılıw sebeplerin anıqlaw
kóshe atamalarınıń etimologiyasın, leksikalıq
-morf
ologiyalıq ózgeshelikleri, tariyxıy, etnikalıq
dáreklerin úyreniwdi talap etedi. Bul metod óz gezeginde toponimikanıń basqa ilimler menen
tıǵız baylanısın tiykarlaydı.
References:
1.
Albert Doza. Les noms de lieux, origine et evolution.
–
Paris: Librairie Delagrave, 1926.
2.
Mihai Rusu. Statistica toponimiei.
–
Buxarest: Editura Academiei, 1981.
3.
Матвеев А.К. Основные задачи изучения уральской топонимики // Вопросы
ономастики, № 3. –
Екатеринбург, 1967.
4.
Йенгибаев
Б., Сапаров А. Топонимические исследования и их статистический
аспект. –
Алматы: Аль
-
Фараби, 2019.
