EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 17
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
INNOVATIVE APPROACHES TO STRENGTHENING
ECONOMIC STABILITY UNDER THE IMPACT OF GLOBAL
FINANCIAL CRISIS
Moyliyev E.B.
University of World Economy and Diplomacy. PhD
Komiljon Urinov
Master's student of the Faculty of International Economics and
Management
https://doi.org/10.5281/zenodo.16892516
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 12
th
August 2025
Accepted: 17
th
August 2025
Online: 18
th
August 2025
This article discusses the impact of financial globalization on
macroeconomic stability with theoretical foundations. The
concept of financial globalization, its dimensions and stages
of development are analyzed. Also, their theoretical
foundations in the structural and macroprudential context
are studied, highlighting successful and dangerous
mechanisms. The article uses complex economic terms -
macroprudential policy, liberalization of capital flows,
financial trilemma, and the concepts of risky integration.
KEYWORDS
Financial
globalization,
capital
flows,
macroprudential
policy,
financial stability, financial
trilemma.
GLOBAL MOLIYAVIY INQIROZLAR TA’SIRIDA IQTISODIY BARQARORLIKNI
MUSTAHKAMLASHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI
Moyliyev E.B.
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti. PhD
Komiljon O
‘
rinov
Xalqaro iqtisodiyot va menejment fakulteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16892516
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 12
th
August 2025
Accepted: 17
th
August 2025
Online: 18
th
August 2025
Ushbu
maqolada
moliyaviy
globalizatsiyaning
makroiqtisodiy barqarorlikka ta’siri nazariy asoslar bilan
yoritiladi. Moliyaviy globalizatsiya tushunchasi, uning
o‘lchovlari hamda rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, muvaffaqiyatli va xavfli mexanizmlarni ajratib
ko‘rsatgan
holda,
ularning
strukturaviy
hamda
makroprudensial kontekstdagi nazariy asoslari tadqiq
etiladi. Maqolada murakkab iqtisodiy atamalar
—
makroprudensial siyosat, kapital oqimlari liberalizatsiyasi,
moliyaviy trilemma, va xatarli integratsiya konseptlari
ishlatilgan.
KEYWORDS
Moliyaviy
globalizatsiya,
kapital
oqimlari,
makroprudensial
siyosat,
moliyaviy
barqarorlik,
moliyaviy trilemma.
Kirish.
So
‘
nggi o
‘
n yilliklarda jahon iqtisodiyoti keskin intensivlashgan moliyaviy
globallashuv jarayonlarini boshdan kechirmoqda. Kapital oqimlarining erkinlashuvi, xalqaro
moliya bozorlarining chuqur integratsiyalashuvi va transchegaraviy moliyaviy vositalarning
diversifikatsiyasi natijasida milliy iqtisodiyotlar o
‘
zaro yuqori darajada bog
‘
liq tizimga
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 18
aylangan. Bu jarayon bir tomondan iqtisodiy o
‘
sish, investitsion faollik va texnologik taraqqiyot
uchun keng imkoniyatlar yaratgan bo
‘
lsa, ikkinchi tomondan moliyaviy barqarorlikka tahdid
soluvchi yangi risk vektorlarini yuzaga keltirdi. 2008
–
2009-yillardagi global moliyaviy inqiroz,
2010-yillardagi Yevro hududi qarz inqirozi hamda 2020-yildagi COVID-19 pandemiyasi
davridagi iqtisodiy pasayishlar shuni ko
‘
rsatdiki, moliya tizimi bilan real sektor o
‘
rtasidagi
o
‘
zaro bog
‘
liqlik kuchaygan sari tizimli risklarning transchegaraviy tarqalish tezligi ham ortadi.
Masalan, Jahon banki ma
’
lumotlariga ko
‘
ra, 2009-yilda global YAIM 1,3 ga qisqarib, xalqaro
savdo hajmi 10,7 ga kamaygan
1
. Moliyaviy globallashuvning asosiy xususiyatlaridan biri
—
kapitalning geografik chegaralarsiz harakati va aktivlarning tezkor qayta taqsimlanishidir. Bu
holat moliya bozorlarini likvidlik yetishmovchiligi, aktiv pufaklari (asset bubbles) va kredit
sikllarining keskin o
‘
zgarishiga nisbatan sezgir qiladi. Shu bilan birga, xalqaro valyuta
tizimidagi dollarlashuv darajasi yuqoriligi global likvidlik shoklarining rivojlanayotgan
iqtisodiyotlarga ta
’
sirini kuchaytiradi. O
‘
zbekiston iqtisodiyoti ham mazkur jarayonlardan
chetda qolmagan bo
‘
lib, so
‘
nggi o
‘
n yilliklarda moliyaviy integratsiya darajasi sezilarli oshdi.
Markaziy bank ma
’
lumotlariga ko
‘
ra, 2022-yilda mamlakatning tashqi qarzi 2020-yilga
nisbatan 16,6 ga oshgan va YAIMning 38,4 ini tashkil qilgan. Shu bilan birga, bank tizimida Bazel
III standartlariga mos kapital va likvidlik buferlarini shakllantirish, moliyaviy xavfsizlik
tarmoqlariga qo
‘
shilish va makroprudensial siyosat vositalarini kengaytirish bo
‘
yicha
islohotlar amalga oshirilmoqda.
2
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, moliyaviy
globallashuvning imkoniyatlaridan samarali foydalanish bilan birga, global moliyaviy
shoklarga
bardoshlilikni
ta
’
minlash
masalasi
milliy
iqtisodiyot
barqarorligini
mustahkamlashning ustuvor yo
‘
nalishiga aylanmoqda. Ushbu ishda global moliyaviy inqirozlar
sabablari va oqibatlari, moliyaviy barqarorlikni ta
’
minlashda xalqaro tajriba hamda
O
‘
zbekiston bank tizimida qo
‘
llanishi mumkin bo
‘
lgan ilg
‘
or yondashuvlar kompleks tahlil
qilinadi. Moliyaviy globalizatsiya ko
‘
p jihatdan
“
cross-border financial flows
”
sifatida
ta
’
riflanadi, ya
’
ni milliy moliyaviy tizimlarning xalqaro moliyaviy bozorlar bilan
integratsiyalanishi jarayonidir
3
. Bu jarayon kapital oqimlari liberalizatsiyasi, erkin investitsiya
shartlarining bir xillashuvi va normativ-muomalaviy muvofiqlashuvni talab etadi
4
.
Moliyaviy
globalizatsiya bosqichida milliy politsiyalar makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash uchun
makroprudensial vositalarga tayanishga majbur bo‘ladi. Bunday sharoitda moliyaviy trilemma
(suverenlik
–
market integratsiya
–barqarorlik) muammosi yuzaga keladi, ya’ni uch elementdan
faqat ikkitasi tanlanishi mumkin
—
bu esa o‘z navbatida siyosiy va iqtisodiy qarorlarni
murakkablashtiradi
5
.
Moliyaviy oxirgi o‘n
-yilliklarda
—
ayniqsa 2000-
yildan so‘ng —
global
kapital oqimlari keskin o‘sdi. Biroq, rivojlanayotgan mamlakatlarda bu holat makroiqtisodiy
tebranishlar (inflyatsiya, valyuta kursi o‘zgaruvchanligi) va xatarlarga olib kelgan
6
.
Shuningdek, oshirilgan moliyaviy integratsiya rivojlangan bozorlar bilan bog
‘liqlikni
1
https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects
2
https://cbu.uz/oz/press_center/reports/
3
For citation: Olunuga A., (2022) Financial globalization, economic growth and sustainable development in emerging
economy. Economic Profile, Vol. 17, 2(24), p. 8-17. DOI: https://doi. org/10.52244/ep.2022.24.02
4
https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap39c.pdf
5
https://www.financialresearch.gov/public-appearances/2017/11/02/globalization-and-financial-stability/
6
https://www.imf.org/external/np/res/docs/2007/0607.pdf
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 19
kuchaytirib, krizislarning transchegaraviy uzatilish xavfini ham oshirdi.
7
So‘nggi o‘n yillikda
yuzaga kelgan global moliyaviy shoklar
—
1997
–
1998-yillar Osiyo inqirozi, 2008
–
2009-
yillardagi global moliyaviy inqiroz (Great Recession), COVID-19 pandemiyasi va 2022
–
2023-
yillardagi inflyatsion shok
—
tizimli makroiqtisodiy destabilizatsiyani mustahkamladi.
Masalan, 2008
–
2009-
yillarda jahon YAIM o‘sishi 2008
-
yilgi 2,1 % dan 2009
-
yilda −1,3 % ga
tushdi.
8
Bu keskin pasayish global bozorlardagi likvidlikta qisqa muddatli sukunat (sudden
stop) va moliyaviy instrumentlar bozoridagi bo‘m
-
bo‘shlik (market freeze) natijasida yuzaga
keldi. Qo‘shimchasiga, Qo‘shma Shtatlar bo‘yicha tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2007
-yil oxiridan
2009-
yilning o‘rtalarigacha bo‘lgan davrda haqiqiy YAIM 4,3 % ga kamaygan, ish bilan bandlik
darajasi ikki barobar pasaygan
—
5 % dan 10 % gacha.
9
Ushbu o‘zgarishlar “too big to fail”
paradigmasi asosida markaziy banklar faol monetar aralashuvlarga, jumladan foiz stavkalarini
rekord minim
umga tushirish va likvidlikni in’eksiya qilishga majbur bo‘lgan.
Jahon va O‘zbekiston tajribasining taqqoslanishi.
O‘zbekiston, global bozorlar bilan
nisbatan integratsiya darajasining pastligiga qaramay, tashqi savdo va narxlar o‘zgarishlari
orqali makroi
qtisodiy tebranishlardan ta’sir ko‘radi. Masalan, Osiyo taraqqiyot banki 2009
-
yilda O‘zbekiston YAIM o‘sishini taxminan 7 % deb baholagan,
10
IMF ma’lumotlariga ko‘ra bu
ko‘rsatkich 9 ,5 % ni tashkil qilgan.
11
Bu yuqori o‘sish, asosan, eksport hajmining barqa
rorligiga
va ichki iqtisodiyotning talabga asoslangan tuzilishiga asoslangan. 2020-yilda pandemiya
sharoitida O‘zbekistonning YAIM o‘sishi sezilarli darajada pasayib, SEOS (sanoat, energetika va
xizmat) sektori qisman tormozlandi
—
sanoat ishlab chiqarishi
0,7 %, xizmat sektori 2,6 % ga
qisqarishi kuzatildi (rasmiy statistik ma’lumotlarga asoslanadi). Ammo Markaziy bankning
inflyasiyani nazorat qilishga qaratilgan monetar choralar
—
asosiy stavkani 14 % darajasida
ushlab turish
—
makro barqarorlikni saqlashga xizmat qilgan. Bu holat global miqyosda
kengaytirilgan pul-kredit siyosati (quantitative easing) orqali iqtisodiy faollikni himoya qilgan
mamlakatlardan (AQSh, Yevropa) farqli sifatida O‘zbekistonda fiskal barqarorlik va
makroprudensial siyosat asosiy h
imoya mexanizmlari bo‘lganini ko‘rsatadi
Global va milliy ko‘rsatkichlar
12
Jadval 1
Jadval tahlili:
Bu matritsa O
‘
zbekistonning global inqiroz yillarida ham ijobiy YAIM o
‘
sishini
saqlaganini ko
‘
rsatadi, lekin bu holat ichki iqtisodiyotning struktural va fiskal kuchidan
dalolatdir.
ADB va IMF ma’lumotlarining farqligi esa statistika metodologiyasi va hukumat
ma’lumotlarining interpretatsiyasidagi farqlarga ishora qiladi.
7
https://en.wikipedia.org/wiki/Financial_integration
8
https://www.investopedia.com/articles/investing/011116/3-financial-crises-21st-century.asp
9
https://www.federalreservehistory.org/essays/great-recession-and-its-aftermath
10
https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Uzbekistan
11
https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2008/235/article-A001-en.xml
12
https://www.investopedia.com/articles/investing/011116/3-financial-crises-21st-century.asp
https://en.wikipedia.org/wiki/Economy_of_Uzbekistan
Yil
Jahon YAIM o‘sishi
(%)
O‘zbekiston YAIM o‘sishi (%)
2008
2,1
9,5 % (IMF), ≈7 % (ADB)
2009
−
1,3
—
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 20
Global va O‘zbekiston YAIM o‘sish sur’atlari (2008–
2020)
13
Diagramma 1
Diagrammada global tizimda 2009-yil dekadali pasayish
—
YAIM o‘sishining −1,3% ga
tushishi
—
aks etgan bo‘lsa, O‘zbekiston iqtisodiy o‘sish sur’atini barqaror ushlab qolganini
ko‘rish mumkin. Bu gapning ilmiy tahlildagi izohi —
ichki talabning kuchli bo‘lishi, davlat
investitsiyalarining mustahkamlovchi roli, va moliyaviy sektorning global noaniqliklarga
nisbatan suvsizligidir.
Global moliyaviy krizislarning makroiqtisodiy oqibatlari chuqur nazariy, statistik va
tajriba asosida tahlil etildi. Ayniqsa 2008
–
2009 inqirozi global YAIM o
‘sishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatsa, O‘zbekiston bu davrda ijobiy o‘sishni saqlash bilan barqarorlik mexanizmini
ko‘rsatdi. Bu farq, asosan, milliy iqtisodiyotning ichki talaba asosiga tayangan tuzilishi va
markaziy bankning makroprudensial hamda fiskal choralariga tayanish orqali izohlanadi.
Xalqaro bank amaliyotlari asosida tizimli barqarorlikni ta’minlash mexanizmlari.
Moliyaviy globallashuv sharoitida bank tizimining tizimli barqarorligi (financial system
resilience) nafaqat mikroprudensial nazorat choralariga, balki
makroprudensial siyosat
,
kapital va likvidlik buferlari
, va
xalqaro risklarni diversifikatsiya qilish
mexanizmlariga
tayanadi. Jahon moliyaviy inqirozlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy shoklarning tez
tarqalishi (systemic contagion) faqat milliy chegaralar bilan cheklanmaydi va transchegaraviy
kapital oqimlari orqali kuchayadi.
14
2008-
yilgi global moliyaviy inqirozdan so‘ng,
Bazel III
prudensial normalari kapital yetarliligini oshirish va likvidlikni mustahkamlashga qaratilgan
qator qat
’iy talablarni joriy etdi. Jumladan:
13
https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/makroiqtisodiyot
https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-
, https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=UZ
14
https://www.bis.org/publ/othp28.pdf
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 21
-
CET1 (Common Equity Tier 1) kapital koeffitsiyenti
—
minimal 4,5 bo‘lishi shart,
iqtisodiy siklning qizib ketishi davrida kontrsiklik kapital buferi 2,5 gacha oshiriladi.
15
-
LCR (Liquidity Coverage Ratio)
—
banklar 30 kunlik majburiyatlarini qoplash uchun
yetarli miqdorda yuqori likvid aktivlarga ega bo‘lishi kerak.
CET1 Kapital yetarliligi ko‘rsatkichlari (2018–
2022)
Diagramma-2
Diagramma tahlili:
CET1 ko‘rsatkichlari
bo‘yicha Yevropa Ittifoqi banklari 2018–
2022-
yillarda 14
–15% oralig‘ida bo‘lib, Bazel III minimal talabidan ancha yuqori. O‘zbekiston bank
sektorida ham bu ko‘rsatkich barqaror oshib, 2018
-yildagi 12,5% dan 2022-yilda 14,3% ga
yetdi.
16
Bu milliy bank tizim
ining kapital bazasini mustahkamlash bo‘yicha olib borilgan siyosat
natijasi ekanini ko‘rsatadi. Yevropa Markaziy banki (ECB) va AQSh Federal rezervi muntazam
o‘tkazadigan stress
-testlar banklarning kapital va likvidlik yetarliligini ekstremal stsenariylar
sharoitida baholashga xizmat qiladi. Masalan, ECB 2023-yilgi stress-
test natijalariga ko‘ra, eng
og‘ir iqtisodiy pasayish stsenariysida ham banklar kapital koeffitsiyentini 10,4 darajada saqlab
qolgan (ECB, 2023).
17
LCR
xalqaro bank amaliyotida qisqa muddatli likvidlik riskini kamaytirishning asosiy
vositasi hisoblanadi.
LCR Likvidlik qoplash koeffitsiyenti (2018
–
2022)
18
Diagramma 3.
15
https://www.bis.org/bcbs/publ/d424.pdf
16
https://cbu.uz/oz/press_center/reports
17
https://www.bankingsupervision.europa.eu/press/pr/date/2023/html/ssm.pr230728~5e2d03d908.en.html
18
https://cbu.uz/oz/press_center/reports
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 22
Diagramma tahlili:
Yevropa Ittifoqi banklari LCR darajasi 140
–150% oralig‘ida bo‘lib,
minimal 100% talabdan ancha yuqori. O‘
zbekistonda esa 2018-yildagi 120% darajadan 2022-
yilda 132% ga oshgan. Bu o‘sish milliy bank tizimida yuqori likvid aktivlar ulushining ortganini
va likvidlikni boshqarish siyosatining takomillashganini bildiradi. CET1 va LCR kabi prudensial
ko‘rsatkichlar
ning muntazam oshishi bank tizimining tizimli barqarorligini mustahkamlashga
xizmat qiladi. Yevropa Ittifoqi tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yuqori kapital buferlari va likvidlik
zaxiralari moliyaviy shoklarni yumshatadi. O‘zbekiston bank sektorida bu standa
rtlarning
bosqichma-bosqich joriy qilinishi milliy moliya tizimining global moliyaviy integratsiya
sharoitida xavflarga bardoshliligini oshiradi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank sektori chuqur transformatsion jarayonlarni boshdan
kechirmoqda. Bu islohotlarning asosiy maqsadi
—
moliyaviy globallashuv sharoitida bank
tizimining
tizimli barqarorligini
(systemic resilience) oshirish va
xalqaro prudensial
me’yorlarni
milliy sharoitga moslashtirishdir.
Kapital yetarliligi va likvidlikni mustahkamlash
-
2020-yilda
n boshlab Markaziy bank Bazel III standartlari bo‘yicha
kapital yetarliligi
(CET1, Tier 1, Total Capital Ratio) va
likvidlik ko‘rsatkichlari
(LCR, NSFR) bo‘yicha
talablarni bosqichma-bosqich joriy etmoqda (CBU, 2023).
-
2022-
yil yakuniga kelib, O‘zbekiston tijorat banklarining CET1 ko‘rsatkichlari o‘rtacha
14,3
, LCR darajasi esa
132
bo‘lib, Bazel III minimal talablaridan yuqori darajada
saqlanmoqda. Bu kapital amortizatsiya imkoniyatlarini kengaytiradi va likvidlik
zarbalarini yumshatadi.
Davlat ulushini qisqartirish va xususiylashtirish.
2020-yildan boshlab qabul qilingan
“Bank tizimini isloh qilish strategiyasi”ga ko‘ra, 2030
-
yilgacha davlat ulushi yuqori bo‘lgan
tijorat banklarining aksariyati xususiylashtirilishi belgilangan.
19
2022-
yilda “Ipoteka bank”,
“Asaka bank” va “O‘zsanoatqurilishbank” aksiyalarining bir qismi xususiy investorlar va
19
2020 — 2025-yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni https://lex.uz/uz/docs/-4811025
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 23
xalqaro moliya institutlariga sotildi. Bu choralar bank sektorida raqobatni oshirish va
boshqaruv samaradorligini kuchaytirishga xizmat qilmoqda.
Raqamli bank xizmatlari va fintech integratsiyasi.
2019
–
2023-yillar davomida mobil
bank ilovalari, onlayn hisob ochish, masofaviy identifikatsiya va QR-
kodli to‘lov tizimlari keng
joriy etildi. Fintech kompaniyalarning bank tizimiga integratsiyasi, Xitoy va Janubiy Koreya
tajribasiga o‘xshash tarzda, xizmatlarning diversifikatsiyasini va moliyaviy inklyuziyani
oshirdi.
Moliyaviy inklyuziya va xalqaro integratsiya.
-
Jahon bankining “Global Findex 2021” hisobotiga ko‘ra, O‘zbekistonda kattalar or
asida
bank hisobiga ega bo‘lganlar ulushi 2017
-yildagi 37 dan 2021-yilda 56 ga oshdi.
20
-
Xalqaro to‘lov tizimlari (Visa, Mastercard, UnionPay) va SWIFT xizmatlarining kengayishi,
shuningdek xalqaro reyting agentliklari bilan hamkorlik (Moody’s, Fitch) bankla
rning
kredit reytinglarini oshirishga yordam berdi.
O‘zbekistonning bank islohotlari uch asosiy yo‘nalishda jahon tajribasiga moslashmoqda:
1.
Prudensial regulyatsiya
—
Bazel III talablarining bosqichma-bosqich joriy etilishi
kapital va likvidlik buferlarini oshirib, tizimiy barqarorlikni kuchaytiradi.
2.
Tashkiliy transformatsiya
—
davlat ulushining qisqarishi bozor intizomini kuchaytiradi
va kredit resurslarini samarali taqsimlashga yordam beradi.
3.
Raqamli innovatsiyalar
—
fintech integratsiyasi va masofaviy xizmatlar banklarning
xizmat ko‘rsatish sifatini oshirib, moliyaviy inklyuziyani kengaytiradi.
O‘zbekiston bank tizimi barqarorligini mustahkamlashda ilg‘or tajribalarni
qo‘llash istiqbollari.
O‘zbekiston bank tizimining global moliyavi
y integratsiya sharoitida
tizimli barqarorligini oshirish istiqbollari xalqaro prudensial standartlarni to‘liq
implementatsiya qilish, makroprudensial siyosat vositalarini takomillashtirish, mintaqaviy
moliyaviy xavfsizlik tarmoqlariga integratsiya jarayonlarini jadallashtirish va innovatsion
moliyaviy mexanizmlarni keng joriy etish bilan bevosita bog‘liqdir. Jahon moliyaviy amaliyoti
shuni ko‘rsatadiki, moliya tizimining bardoshliligi faqat kapital va likvidlik ko‘rsatkichlari bilan
emas, balki tizimli risklarni prognozlash, ularni diversifikatsiya qilish va stress stsenariylariga
tayyorlik darajasi bilan belgilanadi. Makroprudensial siyosatning kengaytirilgan
instrumentlari, xususan qarz yuklamasini cheklovchi Debt-to-Income (DTI) va aktiv bahosini
barqarorlashtiruvchi Loan-to-Value (LTV) koeffitsiyentlari, kredit portfeli riskini sektorlar
kesimida diversifikatsiya qilish hamda kontrsiklik kapital buferlarini shakllantirish orqali
iqtisodiy siklning haddan tashqari kengayish bosqichlarida moliya tizimida aktiv pufaklari
(asset bubbles) paydo bo‘lishining oldi olinadi. Bu yondashuv kredit bozoridagi tizimli xavflarni
kamaytirish va banklar balansini zarbalarga nisbatan chidamli qilish imkonini beradi. Tizimiy
barqarorlikni ta’minlashning muhim omillaridan ya
na biri
—
mintaqaviy va global moliyaviy
xavfsizlik tarmoqlariga qo‘shilishdir. ASEAN+3 davlatlari tajribasiga asoslangan Chiang Mai
Initiative Multilateralisation (CMIM) mexanizmi qisqa muddatli likvidlik zarbalariga javob
berish imkoniyatini oshirishda s
amarali vosita sifatida qaraladi. O‘zbekistonning bunday
tarmoqlarga integratsiyasi Markaziy bankning xalqaro svop kelishuvlari orqali valyuta
likvidligini tezkor safarbar qilish salohiyatini oshiradi, bu esa global moliyaviy shoklar
20
https://www.worldbank.org/en/publication/globalfindex/report
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 24
sharoitida milliy moli
ya tizimi uchun qo‘shimcha himoya qatlamini yaratadi. Barqaror
rivojlanish konsepsiyasi asosida ESG (Environmental, Social, Governance) mezonlarini bank
kredit siyosatiga integratsiya qilish va yashil moliya instrumentlarini kengaytirish, xususan
“green bonds” emissiyasi orqali kapital bozorlarida barqaror moliyaviy resurslarni jalb etish,
uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishni qo‘llab
-quvvatlaydi. Bu yondashuv qayta tiklanuvchi energiya,
energiya samaradorligi va ekologik toza infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish orqali
moliyaviy oqimlarning ijtimoiy va ekologik samaradorligini oshiradi. Raqamli transformatsiya
davrida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash uchun kiberxavfsizlik tizimlarini kuchaytirish
strategik ahamiyat kasb etadi. ISO/IEC 27001 va NIST Cybersecurity Framework kabi xalqaro
standartlarga asoslangan axborot xavfsizligi boshqaruv tizimlarini joriy etish, sun’iy intellekt
va katta ma’lumotlar tahlili (big data analytics) orqali real vaqt rejimida firibgarlik
monitoringini amalga oshirish, bank infratuzilmasining kiberhujumlar va texnologik
uzilishlarga bardoshliligini sezilarli darajada oshiradi. Bundan tashqari, xalqaro reyting
agentliklari
—
Moody’s, Fitch va S&P —
bilan tizimli hamkorlikni kengaytirish, moliyaviy
hisobotlarning shaffofligini osh
irish va IFRS 9 standartlarini to‘liq joriy etish O‘zbekiston bank
tizimining kredit reytinglarini yuqori darajada saqlab turishga xizmat qiladi. Bu esa xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlarini kengaytiradi hamda mamlakatning xalqaro moliya
bozorlarida ishonchli hamkor sifatidagi imidjini mustahkamlaydi.
O‘zbekiston bank tizimi barqarorligini oshirish strategiyalarining ta’sir darajasi
21
Diagramma 4.
Diagramma tahlili:
Diagrammada keltirilganidek, tizimli barqarorlikka eng yuqori ta’sir
makroprudensial vositalarni joriy etish orqali kuzatiladi (90 %), undan keyingi o‘rinda raqamli
xavfsizlik (88 %) va moliyaviy xavfsizlik tarmoqlari (85 %) turadi. ESG va yashil moliya siyosati
(80 %) ham uzoq muddatli istiqbolda moliya tizimining barqarorligini sezilarli darajada
21
https://www.esrb.europa.eu/pub/pdf/wp/esrb.wp76.en.pdf
https://www.federalreserve.gov/econresdata/ifdp/2015/files/ifdp1136.pdf
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 25
mustahkamlaydi, xalqaro reyting va IFRS standartlarini to‘liq tatbiq etish esa (82 %) investor
ishonchini oshiradi. Mazkur strategik yo‘nalishlar uyg‘unligi O‘z
bekiston bank tizimining global
moliyaviy shoklarga bardoshliligini oshiradi, iqtisodiyotning moliyaviy vositachilik sifatini
yaxshilaydi va xalqaro kapital bozorlarida raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Shu tariqa, ilg‘or
xalqaro tajribalarni milliy modelga moslashtirish va ularni izchil amalga oshirish mamlakatning
uzoq muddatli moliyaviy barqarorlik konsepsiyasini shakllantirishning tayanch omili bo‘lib
xizmat qiladi.
Xulosa va tavsiyalar.
O‘zbekiston bank tizimining global moliyaviy integratsiya
jarayoni
da tizimli barqarorligini ta’minlash istiqbollari xalqaro prudensial me’yorlarni to‘liq
implementatsiya qilish, makroprudensial instrumentlar majmuasini takomillashtirish va
zamonaviy moliyaviy innovatsiyalarni keng joriy etish bilan bevosita bog‘liqdir. T
adqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, 2008–
2009-yillardagi global moliyaviy inqiroz davrida milliy
iqtisodiyot ichki talab va past moliyaviy ochiqlik darajasi hisobiga yuqori o‘sish sur’atlarini
saqlab qolishga muvaffaq bo‘lgan, biroq 2020
-yil pandemiyasi sharoitida real sektor va
xizmatlar bozoridagi salbiy dinamikalar iqtisodiy faollikning keskin pasayishiga olib kelgan. Bu
holat moliyaviy shoklar va real sektor shoklarining iqtisodiyotga ta’sir mexanizmlari farqliligini
tasdiqlaydi va tizimli risklarni
boshqarishda kompleks yondashuv zarurligini ko‘rsatadi.
Moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash uchun Bazel III talablariga mos ravishda CET1 kapital
yetarliligi va LCR likvidlik ko‘rsatkichlarini minimal me’yorlardan yuqori darajada ushlab
turish, kredit bozorida haddan tashqari kengayishning oldini olish uchun kontrsiklik kapital
buferlari va kredit riskini cheklovchi prudensial normalarni kuchaytirish dolzarb ahamiyat
kasb etadi (BIS, 2022). Shu bilan birga, mintaqaviy va global moliyaviy xavfsizlik tarmoqlariga
integratsiya
—
jumladan, ASEAN+3 CMIM modeli, xalqaro svop kelishuvlari va IMFning
Precautionary and Liquidity Line (PLL) instrumentlari
—
tashqi likvidlik zarbalariga tezkor
javob berish salohiyatini oshiradi. Barqaror rivojlanish konsepsiyasi doirasida bank sektorida
ESG (Environmental, Social, Governance) mezonlarini kredit siyosatiga integratsiya qilish,
yashil obligatsiyalar emissiyasini kengaytirish va qayta tiklanuvchi energiya loyihalarini
moliyalashtirish kapital bozorlarida barqaror moliyaviy resurslarni jalb etish imkonini beradi
(OECD, 2020). Raqamli transformatsiya jarayonida esa kiberxavfsizlik infratuzilmasini
mustahkamlash, ISO/IEC 27001 va NIST Cybersecurity Framework kabi xalqaro standartlarga
asoslangan himoya tizimlarini joriy etis
h, shuningdek sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar
tahlilidan foydalanib real vaqt rejimida firibgarlik monitoringini amalga oshirish moliyaviy
operatsiyalarning xavfsizligini ta’minlaydi.
Moliyaviy shaffoflik va xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga, xususan IFRS 9
talablariga to‘liq moslashish bank tizimining investitsion jozibadorligini oshiradi, kredit
reytinglarini yaxshilaydi va xorijiy kapital oqimlari uchun qulay sharoit yaratadi. Ushbu
yondashuvlar uyg‘unligi O‘zbekiston bank tizimining tizimli
barqarorligini oshirish, global
moliyaviy shoklarga bardoshliligini kuchaytirish va xalqaro moliya bozorlarida
raqobatbardoshligini ta’minlash imkonini beradi.
References:
1.
Bank for International Settlements (BIS).
Basel III: Finalising post-crisis reforms
. Basel
Committee on Banking Supervision, 2017. URL:
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 26
2.
https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/makroiqtisodiyot
3.
Sudjono, S. (2024). The Effect of Financial Globalization on Economic Instability: The Case
of the Global Financial Crisis. The effect of financial globalization on economic instability: the
case of the global financial crisis, 1(1), 1-21.
4.
Kaftan, V., Kandalov, W., Molodtsov, I., Sherstobitova, A., & Strielkowski, W. (2023). Socio-
economic stability and sustainable development in the post-COVID era: Lessons for the
business and economic leaders. Sustainability, 15(4), 2876.
5.
Harischandra, P. K. G. Strengthening financial stability indicators in the midst of rapid
financial innovation: updates and assessments for sri lanka. Strengthening financial stability
indicators in the midst of rapid financial innovation: updates and assessments, 195.
6.
Bank for International Settlements (BIS).
Macroprudential frameworks, implementation
and relationship with other policies
. 2018. URL: https://www.bis.org/publ/othp28.pdf
7.
Bank for International Settlements (BIS).
Quarterly Review, December 2022
. 2022. URL:
https://www.bis.org/publ/qtrpdf/r_qt2212.pdf
8.
International Monetary Fund (IMF).
Macroprudential Policy
. IMF Working Paper No.
20/XX,
2020.
URL:
https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2020/06/19/Macroprudential-Policy-
30221
9.
International Monetary Fund (IMF).
World Economic Outlook: Recovery During a
Pandemic
.
October
2021.
URL:
https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2021/10/12/world-economic-outlook-
october-2021
10.
International Monetary Fund (IMF).
Cybersecurity Risk to Financial Stability
. 2023. URL:
https://www.imf.org/en/Topics/fintech/cybersecurity
11.
ASEAN+3 Macroeconomic Research Office (AMRO).
Chiang Mai Initiative
Multilateralisation (CMIM)
. 2022. URL: https://amro-asia.org/
12.
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD).
Green Finance and
Investment
. 2020. URL: https://www.oecd.org/environment/green-finance-and-investment/
13.
World
Bank.
Global
Economic
Prospects
.
January
2021.
URL:
https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects
14.
World Bank.
Global Findex Database 2021: Financial Inclusion, Digital Payments, and
Resilience in the Age of COVID-19
. 2021. URL: https://globalfindex.worldbank.org/
15.
European Central Bank (ECB).
ECB Banking Supervision 2023 stress test shows euro area
banking sector resilient under an adverse scenario
. 28 July 2023. URL:
https://www.bankingsupervision.europa.eu/home/html/index.en.html
16.
Central Bank of the Republic of Uzbekistan (CBU).
Annual Banking Sector Review 2022
.
2023. URL: https://cbu.uz/oz/press_center/reports/
17.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni
https://lex.uz/uz/docs/-4811025
18.
https://www.esrb.europa.eu/pub/pdf/wp/esrb.wp76.en.pdf
19.
https://www.federalreserve.gov/econresdata/ifdp/2015/files/ifdp1136.pdf
