EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 67
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
ANALYSIS OF THE AVERAGE CLIMATE IN THE REGIONS
OF UZBEKISTAN FOR DESIGNING SPECIAL CLOTHING
SUITABLE FOR THE CLIMATE
Sultonova Feruza Umaraliyevna
Toshbelov Adil Abdullayevich
Termez State University
Е-mаil: sultоnоvaferuza586@gmail.cоm
https://doi.org/10.5281/zenodo.16990844
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 23
rd
August 2025
Accepted: 28
th
August 2025
Online: 29
th
August 2025
The conditions for oil and gas production in Uzbekistan are
different from others. The weather conditions in which oil
workers of Uzbekistan work, working conditions, and their
negative impact on the human div are analyzed from the
point of view of developing special clothing for oil workers.
KEYWORDS
Climate,
requirements,
radiation,
material,
humidity,
testing,
solar
radiation,
specialists,
activities, oil workers, special
clothing, factor, protection.
АНАЛИЗ СРЕДНИХ КЛИМАТИЧЕСКИХ УСЛОВИЙ В РЕГИОНАХ
УЗБЕКИСТАНА ДЛЯ ПРОЕКТИРОВАНИЯ СПЕЦИАЛЬНОЙ ОДЕЖДЫ,
СООТВЕТСТВУЮЩЕЙ ЭТИМ КЛИМАТИЧЕСКИМ УСЛОВИЯМ
Султонова Феруза Умаралиевна
Тошбелов
O
диль Абдуллаевич
Термезский государственный университет
Е-mаil: sultоnоvaferuza586@gmail.cоm
https://doi.org/10.5281/zenodo.16990844
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 23
rd
August 2025
Accepted: 28
th
August 2025
Online: 29
th
August 2025
Условия добычи нефти и газа в Узбекистане
отличаются от других. Анализируются погодные
условия, в которых работают нефтяники Узбекистана,
условия труда и их негативное воздействие на организм
человека с точки зрения разработки специальной
одежды для нефтяников.
KEYWORDS
Климат,
требования,
радиация,
материал,
влажность, испытания,
солнечная
радиация,
специалисты,
деятельность,
нефтяники, специальная
одежда, фактор, защита.
O‘ZBEKISTON IQLIMI
GA MOS MAXSUS KIYIM LOYIHALASH UCHUN
HUDUDLARIDAGI O‘RTACHA IQLIM TAHLILI
Sult
о
n
о
va Feruza Umaraliyevna
Tоshbеlоv Оdil Аbdullаyеvich
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 68
Termiz davlat universiteti
Е-mаil: sultоnоvaferuza586@gmail.cоm
https://doi.org/10.5281/zenodo.16990844
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 23
rd
August 2025
Accepted: 28
th
August 2025
Online: 29
th
August 2025
O‘zbekistonda neft va gaz qazib olish sharoiti boshqalardan
farq qiladi. O‘zbekiston neftchilari ishlaydigan ob-havo
sharoitlari, mehnat sharoitlari, uning inson organizmiga
salbiy ta’siri neftchilar maxsus kiyimini ishlab chiqish nuqtai
nazaridan tahlil etilgan.
KEYWORDS
Iqlim, talablar, nurlanish,
material, namlik, sinov,
quyosh
radiatsiyasi,
mutahasislar,
faoliyat,
neftchilar, maxsus kiyim,
omil, himoya.
O‘zbekiston Dengiz va okeanlardan uzoqda joylashgan "Quyosh kamari" deb nomlangan
Osiyoning o‘rta va janubiy qismida joylashgan, issiq iqlimli mamlakatlar guruhiga kiradi.
O‘zbekiston davlati, quruq va keskin kontinental iqlim bilan ajralib turadi. Iqlim sharoitini
tavsiflovchi eng muhim meteorologik omillar quyoshning to‘g‘ridan-to‘g‘ri intensiv nurlanishi
va yilning ko‘p qismida quyoshning uzoq davomligidir. Neft va gaz qazib olish ishlari aynan
O‘zbekistonni cho‘l hududlarida amalga oshiriladi. Cho‘l zonasining salbiy omillariga
quyidagilar kiradi:
-ish joyida ko‘tarilgan haroratning mavjudligi.
-havoning harorat darajasini oshganligi.(quyosh radiatsiyasi)
-changli moddalar mavjudligi.(quruq havo, bo‘ron, shamollar)
-patogen mikroorganizmlar (viruslar) va makroorganizmlar (ilonlar, chayonlar, qon
so‘ruvchi hasharotlar) mavjudligi.
Buxoro viloyatining gidrometrologiya tashkiloti 2020 yil kesimida 1yillik iqlim
ma’lumotlarga asoslanib
Respublikamizda kuyoshning yalpi radiatsiyasi yil davomida shimolda 4800 mdj/m2 dan
janubda 6500 mdj/m2 gacha o‘zgaradi. Uning o‘zgarishi mavsumiy bo‘lib, qish oylarida
surunkali bulutli kunlar bo‘lgani tufayli, quyosh nur sochishi imkoniyat darajasida deyarli ikki
barobar kam bo‘ladi; shimolda kunning yorug‘ qismi 8 soatni, janubda 9,5 soatni tashkil etadi.
Yozda kunning uzunligi shimolda 15-16,5 soatni tashkil etadi. Bunda quyoshning nur sochishi
10-13 soatgacha davom etadi. Respublika xududidagi mavjud iqlimning muhim omili — yer
yuzasiga kelayotgan va ayniqsa, yoz oylarida kuchayadigan quyosh radiatsiyasi. Kelayotgan
radiatsiyaning ko‘p qismi tuproqning yuza qatlamida yutilib, uning harorati ba’zan +70°S ga
yetadi. Besh oy ichida havo harorati 350 S dan ko‘tarilib, kunduzi 40-450S va undan yuqori
bo‘lganida, ayniqsa qiyin sharoitlarda yozgi burg‘ulash ishlari olib boriladi. Yozda neftchilar
tana harorati bilan bog‘liq bo‘lgan shikoyatlar bilan murojaat qilishadi (bosh og‘rig‘i, holsizlik,
chanqoqlik, charchoq, tanadagi terlash). Ishchining tana haroratining ko‘tarilishi, ba’zida 37,5-
37,80S gacha, yurak urish tezligi oshishi kuzatiladi. Shunday qilib, ushbu mintaqadagi o‘rtacha
quyosh nurlanishining may oyida -17,7; iyun oyida -19.4; iyulda-19,4; avgustda-18,1 kkal/sm2.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 69
Quyosh nurlanishining davomiyligi o‘rtacha 10 soatni tashkil etadi va yozda (iyun) kuniga 14
soatga yetadi.
Neftchilar uchun funksional ko‘rsatgichlarga ega bo‘gan maxsus kiyim ishlab chiqish
murakkab jarayonlardan biri hisblanadi. Maxsus kiyim ishlab chiqishda kiyim uchun
qo‘llaniladigan materialni to‘g‘ri tanlash neftchilar kiyimiga qo‘yiladigan korsatgichlarning bir
munchasiga javob berishi mumkin. Neftchilar kiyimi uchun matoning turli bosim va
qarshiliklarga bardoshliligi, zamonaviy moda yo‘nalishiga javob berishi, quyosh nurlarida
rangini o‘zgarishsiz aqlab qolishi, ishlash sharoitiga mos kela olishi, namlik o‘tkazmasligi va
yengil bo‘lishi lozim. Maxsus kiyim uchun matoning to‘g‘ri tanlanishi neftchilar og‘ir sharoitdagi
ish jarayonini yengillashtirishga yordam beruvchi ko‘rsatgichlardan biri hisoblanadi.
Maxsus kiyim uchun materialning rangi muhim ahamiyatga ega ko‘rsatgichlardandir.
Neftchilar kiyimini loyilahalashda rangning kiyimda to‘g‘ri tanlanishi kiyimga estetik did berib
turadi. Asosan to‘q ranglar tanlanib kiyimning koketka, cho‘ntak qopqoqlarga, yengning biror
qismiga, yoqaga, shim cho‘ntaklariga, shim yon tomonlarining ma’lum joylariga och ranglardan
ishlatiladi.
2.6 jadval.
Buxoro viloyatining cho‘l hududlaridagi 12 oyning o‘rtacha iqlim tahlili
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 70
2.3-
sxema. Neftchilar uchun maxsus kiyimlarga qo‘yilladigan talablar
Bugungi kunda to‘qimachilik va yengil sanoat bilan bog‘liqdunyoda maxsus materiallar va
ulardan tayyorlangan mahsulotlar ishlab chiqarishyuqori sur’atlarda rivojlanmoqda. Mahsulot
umumiy qiymati sanoat mahsulotining 80% ni tashkil etadi. Juda katta miqdorda ishlab
chiqarishga qaramasdan, yaxshilangan himoya xususiyatlariga ega bo‘lgan to‘qimachilik
materiallari (masalan issiqlik qarshiligi
Rossiyada iste’molchilarning ko‘pchiligi uchun maqbul narx juda yuqori, chunki kichik
hajmda ham katta miqdordagi ish kiyimlari ishlab chiqariladiva o‘rta korxonalar, bepul
beriladigan namunaviy tarmoq normalariga muvofiqmaxsus kiyim-kechak, maxsus poyabzal
vositalari xodimlarishaxsiy himoya neft sanoati xodimlariga beriladi. Neft va gaz kompleksining
tashkilotlarida kiyim-kechak, maxsus poyabzal va boshqalarni berish normalari mavjud.Ish
bilan band bo‘lgan xodimlarga shaxsiy himoya vositalarizararli va (yoki) xavfli mehnat
sharoitlari, shuningdek ishlarda,maxsus harorat sharoitida ishlash funksiyalari amalga
oshiriladi. Ishchilar 1 yilichida 2 himoya kiyimlarini taqdim etadi.Lekin hatto bir sanoat
doirasida turli mutaxassisliklar talab qilinadi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 71
2.2-
rasm. Materiallarga qo‘yiladigan asosiy talablar
Sinov materiallarining tahlilini TTESI «SANTEX.UZ» labaratoriyasida o‘tkazildi. Bu
tahlillar shuni ko‘rsatdiki diagonal to‘qilgan (To‘q ko‘k) Sinov materiali 80%paxta, 20% laykra,
yuza zichligi 238.5, havo o‘tkazuvchanligi 9.71, uzilish kuchi tandada 926-arqoqda esa 714,
kirishishitanda 1.5, arqoq 1.0 g‘ijimlanmaslik 58.1 rangni ushlab qolishi quruqda 4 namligida 3
gigroskopikligi 3.11,diagonal 2-1(Ko‘kimtirkulrang) sinov materiali 80% paxta, 20%
laykra,yuza zichligi 240.3, havo o‘tkazuvchanligi 9.14, 914-arqoqda esa 628,kirishishi tanda
1.5 arqoqda 1.0, g‘ijimlanmaslik 59.6, rangni ushlab qolishi quruqda 4, namligida 3, diagonal 1-
1(elektr rang) sinov materiali 70% paxta, 30% laykra,yuza zichligi 230.3, havo o‘tkazuvchanligi
10.79, uzish kuchi tandada 893, arqoqda esa 631, kirishishi tanda 1.5 arqoqda 0.5,
g‘ijimlanmaslik 64.4, rangni ushlab qolishi quruqda 4, namligida 4, diagonal 3-1(kulrang) sinov
materiali 80% paxta, 20% laykra, yuza zichligi 232.1, havo o‘tkazuvchanligi 10.55, uzish kuchi
tandada 889, arqoqda esa701, kirishishi tanda 1.0 arqoqda 1.0, g‘ijimlanmaslik 61.3, rangni
ushlab qolishi quruqda 4, namligida 4.diagonal 2-1(ko‘k )sinov materiali 70% paxta, 30%
laykra, yuza zichligi 198.8, havo o‘tkazuvchanligi 13.32, uzish kuchi tandada 863 diagonal 2-
1(to‘k kulrang)sinov materiali 70% paxta, 30% laykra, yuza zichligi 198.8, havo
o‘tkazuvchanligi 13.32, uzish kuchi tandada 869- arqokda 701. diagonal to‘qilgan (qizil) sinov
materiali 60%paxta, 40% laykra, yuza zichligi 196.0, havo o‘tkazuvchanligi 23.34, uzilish kuchi
tandada 796-arqoqda esa 613, kirishishi tanda 1.5, arqoq 1.0 g‘ijimlanmaslik 489 rangni ushlab
qolishi quruqda 4 namligida 3 gigroskopikligi 3.11 diagonal to‘qilgan2-1 (qora) sinov materiali
70%paxta, 30% laykra, yuza zichligi 242.3, havo o‘tkazuvchanligi 14.71, uzilish kuchi tandada
708-arqoqda esa 596, kirishishi tanda 1.0, arqoq 1.0 g‘ijimlanmaslik 59.2 rangni ushlab qolishi
quruqda 4 namligida 3 gigroskopikligi 4.79. Bu tahlillarni o‘tkazib kerakli natijalarni oldik va
GOST 29223-91 standartiga tog‘ri keluvchi materiallarni olindi.
2.7-jadval
Sinov materiallarining fizik-mexanik xossalari
Material xususiyatlari
fizikmexanik
Giginek
U
zul
ish kuchi
Is
h
ka
la
n
is
h
ga
ch
id
aml
ili
gi
K
iri
sh
ish
i
G
ij
im
lanis
hu
vchan
li
gi
Y
uza zi
chl
igi
X
ai
o
ntkazuvch
anl
igi
R
ang sakl
ab
koli
shl
igi
G
ig
ro
sko
p
lig
i
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 72
O‘zbekiston quruqlik va kontinental iqlimi bilan keskin ajralib turadi. Shunga asosan
gazlamaning himoya, ekspluatatsion, gigienik va xizmat vazifalarining boshqa xossalari
bo‘yicha talablar keskin o‘sdi. Bu yerdan mehnat ob’ektini ekspluatatsiya qilishning muayyan
sharoitlari uchun ulardan maxsus kiyimlarini o‘zaro tutashib ta’sir qilishdan himoyalashga
ehtiyoj kelib chiqadi. Olib borilgan izlanishlar natijasida neft va gaz sohasi ishchilarining
maxsus kiyimlarini gazlamasini qayta o‘rganib chiqish zarurati borligi aniqlandi. So‘nggi
yillarda sohaga joriy etilgan ilg‘or texnologiyalar va innovatsiyalar tufayli maxsus kiyimning
himoya, ekspluatatsion, gigienik xossalari bo‘yicha talablar keskin o‘sganligini ta’kidlash lozim
Xulosa:
Mehnat kodeksiga muvofiq, sanoat xavfsizligi xizmati ishlashi kerak. Uning
vazifalari insonning sog‘liqqa zarar etkazmasdan ishlash huquqiga rioya qilinishini aniq
nazorat qilishni o‘z ichiga oladi. Buning uchun maxsus shaxsiy ximoya vositalari bilan
ta’minlanadi. Ular orasida maxsus bosh kiyim, ko‘zoynak, niqob, qo‘lqop va boshqalar
mavjud.Ular ishchilarni ishlab chiqarish jarayonida va turli xil ishlarda zararli omillar ta’siridan
himoya qiladi. Ish kiyimlari va xavfsizlik poyabzallarini kiyish, albatta, ishlab chiqarish
rejasining ish topshiriqlarini bajarishda muhim omil hisoblanadi.
References:
1.
Хорошко С.И. Нефти северных регионов. Справочник. Новополоцк: Полоцкий
государственный университет, 2014. 126 с.
2.
ГОСТ Р 12.4.290-2013. Система стандартов безопасности труда (ССБТ). Одежда
специальная для защиты работающих от воздействия нефти, нефтепродуктов.
Технические требования. М.: Стандартинформ, 2014. 16 с.
3.
Orynbassarov Y.K, Serikbayeva AD., Odabayeva S.K. High-performance liquid
chromatography for the determination of clozapine in urine // Bulletin of the Kazakh National
Medical University. 2014. №5. P. 148-151.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 8, August 2025 ISSN 2181-2020
Page 73
4.
Газовый хроматограф Agilent 7820А: Оборудование для лабораторий и наукоёмких
технологий. URL:
5.
Sultаnоvа F. Rаqаmli tехnоlоgiyаlаrni аsоsidа tikuvсhilik kоrхоnаlаrini lоyihаlаsh vа
bоshqаrish strukturаsi. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры.
2024, 4(5), 10–15.
6.
Sultаnоvа F. Tоshbеkоv О. Bо`lаjаk muhаndislаrgа rаqаmli tеxnоlоgiyаlаr аsnоsidа
о`qitish tizimlаri. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 2024.
4(5), 16–21.
7.
Тошбеков О., Мустанова З. Анализ основныx физико-меxаническиx xарактеристик
шерсти в нашей республике. Евразийский журнал академических исследований,2024.
4(4), 152–158.
8.
Урозов, М. К., Тошбеков, О. А., Рахимова, К., & Бобомуродов, Э. (2022). Жун толаси
диаметри
ва
нотекислиги
аниқлаш.
Евразийский
журнал
академических
исследований
,
2
(13), 789-791.
9.
Урозов М.К., Тошбеков О.А., Рахимова К. Жунни қалинлигини синовдан ўтказиш
усуллари. Еurаsiаn Jоurnаl Оf Асаdеmiс Rеsеаrсh. 2022. Vоl 2, № 13. Р. 784–788; [01.00.00,
№5
1
].
10.
Тошбеков О., & Мустонова З. Олинган нотўқима матонинг ишқаланишга
чидамлилигини ва шовқинни ютишга юқори мослашувчанлик хоссаларини аниқлаш.
Евразийский журнал академических исследований, 3(12 Раrt 2), 2023.217–221.
11.
Тошбеков О., Рахимқулова С. Дағал жун толалари асосида олинган (автомобил,
авиятсия, кемасозлик) саноати учун қўлланилган нотўқима мато тайёрлаш.
Евразийский журнал академических исследований, (2023). 3(12 Раrt 2), 211–216.
12.
Tоshbеkоv, О., Urаzоv, M., Еrmаtоv, S., & Khаmrаеvа, M. 2023). Еffiсiеnt аnd есоnоmiсаl
еnеrgy usе tесhnоlоgy in thе prосеssing оf dоmеstiс соаrsе wооl fibеr. In
Е3S Wеb оf
Соnfеrеnсеs
(Vоl. 461, p. 01068). ЕDP Sсiеnсеs.
13.
Sultоnоvа F.U. Rаqаmli tехnоlоgiyаlаr аsоsidа bо`lаjаk muhаndislаrning kаsbiy
kоmpеtеntligini rivоjlаntirish mеtоdikаsi. Ilm-fаn vа tехnоlоgiyаlаr. 2023 №2(1) 190-199 b.
14.
Тошбеков О. Болтаева И. Технологический принцип производства нешерстяных
тканей в акоци. Евразийский журнал академических исследований, (2024). 4(4), 118–
124.
