Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 75
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
WORDS IN THE MEANING OF THE WORDS IN THE WORKS
OF BERDAK
Umarova Umitai
Senior teacher
Innovative Institute of Nukus
https://doi.org/10.5281/zenodo.14557891
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
December 2024
Accepted: 25
th
December 2024
Online: 26
th
December 2024
The article examines the specific features of Berdak's
work from a lexical point of view. The article also
analyzes administrative words in the poet's poems.
KEYWORDS
Berdaq,
lyrics,
poems,
vocabulary, Turkic languages,
Karakalpak language.
СЛОВА В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ БЕРДАКА СО ЗНАЧЕНИЕМ СЛОВА
Умарова Умитай
Стажёр преподаватель
Нукусский инновационный институт
https://doi.org/10.5281/zenodo.14557891
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
December 2024
Accepted: 25
th
December 2024
Online: 26
th
December 2024
В статье рассматриваются уникальные аспекты
творчества Бердака с лексической точки зрения. В
статье
также
анализируются
административные слова в стихотворениях
поэта.
KEYWORDS
Бердак, тексты песен, стихи,
лексика, тюркские языки,
каракалпакский язык.
БЕРДАҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ЛАЎАЗЫМ МӘНИСИНДЕГИ СӨЗЛЕР
Умарова Үмитай
Стажёр оқытыўшы
Нукус инновацион институты
https://doi.org/10.5281/zenodo.14557891
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
December 2024
Accepted: 25
th
December 2024
Online: 26
th
December 2024
Мақолада
Бердақ
ижодининг
ўзига
хос
жиҳатилари лексик нуқтайи назардан кўриб
чиқилади. Шунингдек, мақолада шойир шерларида
админстратив сўзлар таҳлил қилинади.
KEYWORDS
Бердақ,
лирика,
поэма,
лексика,
туркий
тиллар,
қорақалпоқ тили.
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 76
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
Бердақ шайыр дөретпелеринде халықтың күн-көриси, жасаў шараятлары, үстем
класс ўәкиллериниң елди басқарыўдағы адам айтып болмаслық қысыўметлерин
қосықлары ҳәм көлемли поэмаларында көркем тил менен шебер сүўретленген.
Мәселен, Жаңа дәўирге дейинги ел басқарыўшыларды, яғный ең жоқарғы ҳәкимшилик
атағы әсиресе, Россияда елди басқарыўшы монарх-патша деп аталып, усы атақ
қарақалпақлар арасында патша, шаҳ түринде қолланылғанын шайырдың мынандай
қосық қатарларынан көремиз:
Бул дүнья дүнья болғалы,
Патша әдил болған емес.
Шайырлар қәлем алғалы,
Хатқа туўры салған емес. ( Болған емес )
Ямаса:
Бардық тақсыр ҳаялларға,
Күлки болдық биз оларға,
Шаҳымыз қапа боларға,
Ҳеш дәрек жоқ деген екен ( Ақмақ патша )
сыяқлы қатарлардан көриўге болады.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлигинде [2] «хан» сөзине төмендегише
анықлама берилген: 1. Өткен заманларда мәмлекет басында турып елди, халықты
басқарған адам; 2. Айырым еллерде, халықларда баладан-балаға, нәсилден-нәсилге
киятырған дворянлық дәрежедеги адам; 3. Бир истиң маманы яки бир топар
адамлардың жасы үлкени, басшысы; 4. Қурғын, бай. (ҚТТС, IV том, 453-бет)
Бул атама шайыр шығармаларында да гезлеседи:
Айтып барың ханымызға
Ҳазар бермең жанымызға
Сүйинши соратып жоқ қызға
Сынап едик,-деген екен. ( Ақмақ патша )
Аталған сөз өзбек, қазақ ҳәм т.б. түркий тиллеринде де қолланылып, ол
тийкарынан феодальлық дәўирдеги гейпара түркий ҳәм монғол халықларында болған
ел басқарыўшылардың лаўазымы болған. [3]
Изертлеўши М.Қурбанова: «Шоҳ, хон, олампаноҳ лексемаларын бириктириўши
улыўма белги-олардың дизиминде белгили бир аймақты (мәмлекет, ўәлаят, қала)
басқараўшы «уллы лаўазым ийеси» сыяқлы семалардың бар екенлиги» – дейди. [4]
Айырым ислам мәмлекетлериндеги ханның яки патшаның ең жақын ақылгөйи,
жәрдемшисин, сондай-ақ шығыс мәмлекетлеринде министрди ўәзир деп атаған. (ҚТТС,
IV том, 422-бет)
Аталған сөз Бердақ дөретпелеринде де ушырасады:
Бул кетистен Зәриў кетти,
Ўәзирдиң қасына жетти,
Келгенлигин баян етти,
Олар ҳәм қуўанған екен. ( Ақмақ патша )
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 77
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
Ерте дәўирде ҳүкимдар, бийлик етиўши, яғный елдеги мәмлекетлик бийликти
атқарыўшылар менен басқарыўшыларды лаўазымына қарап ҳүкимдар деп атаған.
(ҚТТС, IV том, 480-бет)
Ондай шахслар төмендегише сүўретленген:
Ҳүкимдары муртын таўлап,
Сум нәпсиниң кеўлин аўлап,
Ылақ маңырап, қозы шуўлап,
Журты ўайран болған екен. ( Ақмақ патша )
Жаңа дәўирге дейинги Хийўа ханлығында «Инағу бек» деп аталған ҳәкимшилик
лаўазымы да болған. (ҚТТС, II том, 271-бет). Шайырдың «Болған емес» қосығында бул
лаўазым төмендегише сөз етиледи:
Инағу бектиң баллары,
Бәрине жетти қоллары,
Қыйсық болса да жоллары,
Ҳеш ўақ ҳарып талған емес. ( Болған емес )
Ал, қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлигинде «Аға бий» сөзине мынандай
түсиник берилген: 1. Ҳәмел, бийлик; 2. Ойынның түри. Отырыспаларда көпшиликтиң
ишинен биреўин аға сайлайды, ойын оның басшылығында алып барылады, сол адам
не айтса, сөзсиз орынланыўы тийис. Халықтың үрп-әдет, дәстүринен қалған «ағабий»
ойыны ойналады. (ҚТТС, I том, 25-бет)
Бул сөз Бердақ шығармаларында да гезлеседи:
Ийшанларда мириўбет жоқ,
Ағабийде әдалат жоқ,
Байда қайыр сахаўат жоқ,
Бир инсапқа кирген емес. ( Болған емес )
Сондай-ақ, шайыр дөретпелеринде «Аға бек» атамасы да гезлеседи. Ол
тийкарынан: 1. Басқарыўшы, шөлкемлестириўши, басшылық етиўши киси; 2.
Меншикли ат, исим (ҚТТС, I том, 25-бет) мәнилерин аңлатады. Шайыр:
Ағабеглер сыртым пүтин,
Ишим жанып болды түтин,
Асырып залымлар исин,
Ҳеш бир реҳим қылған емес, ( Болған емес )
- деп келтиреди.
Шебер қәлем ийеси жасаған дәўирде «Қусбеги» атамасы да қолланылған. Ол: 1.
Хан заманындағы ханның хызметин ислейтуғын ҳәмелдардың лақабы, хызмет аты; 2.
Қусларды қолға үйретиўши, тәрбиялаўшы, қараўшыны аңлатқан. (ҚТТС, III том, 197-
бет)
Шайыр дөретпелеринде бул сөз төмендегише тәрийпленген:
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 78
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
Ашыўы келди, атланды,
Қусбеги, метер тоқталды,
Қылышын алып оқталды,
Қәҳәрленди Айдос баба.
Ис жаманға енди кетер,
Бул киси айтқанын етер,
Тәўбе қылып қусбеги метер,
«Қойдық»,-деди Айдос баба. ( Айдос баба )
Бурынғы Хийўа ханлығында «жасаўыл басы» деп аталатуғын әскерий ҳәмел аты
да қолланылған:
Жасаўыл басы ҳәм келди,
Араллы қалпақ жәм болды. (Бердақ, ҚТТС, II, 184-бет)
Буған қосымша Хийўа ханы заманында ҳәкимлердиң буйрығын орынлаўшы
адамды «жасаўыл» деп атаған:
Ханнан келген жасаўыллар,
Елден сайлап қыз алғанлар,
Әззиге зорлық қылғанлар,
Бул атаўға келген екен…
Шыдамы бермей сонша күшке,
Еңбеклери кетип ешке,
Маңлайша қулады ишке,
Жасаўыллар кирген екен. ( Ақмақ патша )
XVIII-XIX әсирлердеги Хийўа ханлығында «жәллад» сөзи: 1. Өлим жазасы
ҳаққында берилген ҳүкимди орынлаўшы адам; 2. Патшаның, ханның жеке
қорғаўшысы; 3. Мийримсиз адам, қанхор, зулым мәнилерин аңлатқан. ( ҚТТС, II том,
190-бет )
Шайыр:
Аярлық енди не қалды,
Кеўли тағы дәртке толды,
Және бир топ жәллад келди,
Патшасы жиберген екен,-деп келтиреди. (Ақмақ патша )
Өткен заманлардағы Хийўа ханлығындағы ҳәмелдарлар арасында «метер»
лаўазымы да болған. Аталған хызметтеги адам тийкарынан ханның ғәзийнесине жуўап
берген. (ҚТТС, III том, 299-бет)
Бундай адамлар шайыр дөретпелеринде төмендегише сүўретленген:
Әўелинде тил алмады,
Сөзине қулақ салмады,
Метердиң жаны қалмады,
Шабар болды Айдос баба. (Айдос баба)
Бийлик сүрди жети пушты,
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 79
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
Ким қылыпдур бундай исти,
Метердиң зәрреси ушты,
Айбат етти Ерназар бий. (Ерназар бий)
Солай етип, Бердақ шайыр өз заманындағы социальлық теңсизликлерди жүзеге
келтириўши жоқарғы класс ўәкиллери, олардың лаўазымлары ҳәм атқарған
хызметлерин әдебий тилимиздеги көркемлеў қураллары арқалы әдил түрде баҳалап,
тарийхымызға мийрас етип қалдырған.
References:
1.
Ибрагимова О. «Бобурнома»даги унвон ва мансаб номлари. «Ўзбек тили ва
адабиёти» журнали. 2008, №4, 106-бет.
2.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги (4 томлық). I том 1982; II том 1987; III
том 1988; IV том 1992.
3.
Қазақ тiлiнiң түсiндiрме сөздiгi. X том, Алма-Ата, 1986.
4.
Қурбанова М. «Соҳибқирон» дастонида тарихий сўзларнинг ўрни. «Ўзбек тили ва
адабиёти» журнали. 2008, №4, 69-бет.
5.
Бердақ. Сайланды шығармалары. Нөкис, 1997.
