Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 66
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
SOME ISSUES OF THE DEVELOPMENT OF COMPETENCE
AND COMMUNICATIVE COMPETENCE
Risnazarova Aysanem Risnazarovna
Аssistаnt tеаchеr
Nukus stаtе pеdаgogicаl institutе named after Ajiniyaz
https://doi.org/10.5281/zenodo.14555148
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
December 2024
Accepted: 24
th
December 2024
Online: 25
th
December 2024
This article provides an interpretation of the scientific
and theoretical foundations of the development of
communicative competence of students.
KEYWORDS
Communicative
competence,
communicative
properties,
personal
qualities,
speech
activity, discursive competence,
communicative
competence,
critical thinking.
KOMPETENSIYA VA KOMMUNIKATIV KOMPETENTSIYASINI
RIVOJLANTIRISHNING BAZI MASALALARI
Risnazarova Aysanem Risnazarovna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14555148
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
December 2024
Accepted: 24
th
December 2024
Online: 25
th
December 2024
Ushbu
maqolada
oliy
ta'lim
talabalarining
kommunikativ kompetentsiyasini rivojlantirishning
ilmiy nazariy asoislari talqin etilgan.
KEYWORDS
Kommunikativ kompetentsiya,
kommunikativ
hususiyatlar,
shaxsiy fazilatlar, nutq faoliyati,
diskursiv
kompetentsiya,
muloqat kompetentsiya, tanqidiy
fikrlash.
Respublikamizda soʻnggi yillarda oliy ta’limning sifatini oshirish, boʻlajak filolog-
talabalarning kasbiy-pedagogik tayyorgarligini, oʻquv-tarbiya faoliyatini takomillashtirish,
oʻqitishning samaradorligini oshirish usullarini kuchaytirish, ta’limning har bir bosqichidagi
maqsadni aniq belgilash, bilimlarni imkon darajasida toʻliq egallashning mexanizmlarini
ishlab chiqishning asoslari tatbiq etilmoqda.
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 67
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
Biz uchun eng muhimi, talaba ularda avtomatizm, ijod jarayonini ta'minlovchi shaxsiy
texnologiyalar elementlari va takrorlanuvchi elementlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Natijada ―mamlakat taraqqiyoti uchun yangi tashabbuskor va g'oyalar bilan maydonga
chiqib, ularni amalga oshirishga qodir bo'lgan, intellektuall va ma'naviy salohiyati yuksak
yangi avlod kadrlarni tayyorlash [1]kabi ustuvor vazifani amalga oshirish imkoniyati
yaratiladi.
Respublikamizda kompetensiya va kommunikativ kompetensiyani darslarda qoʻllash
U.Begimqulov, A.Musurmanova, M.Irisqulov, K.Riskulova, U.Jumanazarov, G.Asilova,
M.Gulyamova, M.Mirzayeva kabilar tomonidan ilmiy asoslangan.
Biz tadqiqotimizda dastavval kommunikatsiya va kommunikativ kompetensiya
tushunchasining mazmuniga e'tibor qaratadigan bo'lsak, mazkur tushunchaning mohiyatini
ochib berishda ko'plab yondashuvlar mavjud. Xususan, E.I.Litnevskayaning ta'kidlashicha,
kommunikativ kompetensiyaga nisbatan quyidagi ta'rifini ilgari suradi: “nutq faoliyatining
barcha turlarini og'zaki va yozma nutq madaniyat elementlarini, ma'lum bir yoshda
muloqotning hayotiy sohalari va vaziyatlarida tildan foydalanishning asosiy ko'nikma va
malakalarini o'zlashtirish”dir.
Tegishli tadqiqotlarni o'rganish va tahlil etish natijalarining ko'rsatishicha, bo'lajak
pedagogda shakllanadigan kasbiy-pedagogik kompetentlikni pedagogika oliy ta'lim misolida
qaralsa, u holda uning quyidagi uchta tabiiy asoslari mavjudligi aniqlandi:
a) muayyan maqsad, mazmun, tegishli obekt va pedagog mehnati vositalari haqidagi
maxsus bilimlar majmuasini o'zlashtirish;
b) pedagogik faoliyatning tayyorgarlik, bajaruvchanlik va yakuniy bosqichlarida maxsus
ko'nikmalarga ega bo'lish;
v) pedagogik faoliyatni amalga oshirish va kutila- yotgan natijalarga erishishga imkon
beradigan shaxs- ning o'ziga xos xususiyatlari va tavsifini egallash.
1.
Ilmiy-metodik adabiyotlarda ayni masalalar bo'yicha mutaxassis olimlar xilma-xil
mulohazalar bildirgan. Masalan A.A.Dergach va N.V.Kuzminalar shaxsning muhim sifatlarini
maxsus bilimlar, qobiliyatlar va ko'nikmalarni o'zlashtirish, shu bilan birga kasbiy ish faoliyat
uchun zarur bo'lgan samaradorlikka erishish uchun kerakli bo'lgan shaxsning psixologik
hususiyatlari sifatida ta'riflaydi; bunday sifatlarga intellektual, irodaviy (o'z-o'zini boshqarish
qobiliyati), tashkiliy (faoliyat mexanizmi) kabi shaxsiy xislatlarni kiritadi [2]. I.D.Pexlitskiy
o'qitishning individual uslublari va komponentlari haqida so'z yuritib, quyidagilarni
ta'kidlaydi: ―Kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun nafaqat shaxsning alohida muhim
sifatlarining aniqlik darajasi, balki ularning o'zaro bog'liqligi muhim, uning natijasida
pedagogda kommunikativlik va tashkilotchilik kabi shaxsiy xislatlar, ta'lim berish usullarining
komponentlari shakllanadi [3]. Ushbu mulohazalarni biz ham ma'qullaymiz, lekin ularni
bo'lajak ingliz tili o'qituvchisining lingvistik va pedagogik kompetentligi taqdim etilsa, muallif
ta'kidlagan o'qitishning individual usulini ishlab chiqmasdan bir qator pedagogik
muammolarni hal etishga ehtiyoj seziladi, albatta. Biz bu boradagi mulohazalarimizni
mualliflik yondashuvi asosida qisqacha bayon qilishga harakat qilamiz.
2.
Bo'lajak o'qituvchilarda ma'naviy komilikka filologik tafakkurlash va fikrlashni
shakllantirishda mazkur yo'nalishning o'quv rejasidagi umumkasbiy va mutaxassislik
fanlarning o'rni alohida ahamiyat kasb etadi. Bu o'rinda filologik tafakkurlash va fikrlashning
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 68
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
o'ziga xos xususiyati shundan iboratki, u nafaqat filologik qobiliyatni rivojlantirishga, balki,
umumpedagogik qobiliyatni,
3.
Inson ongini va uning shaxsini butunlay rivojlantirishga imkon beradi. Filologik
tafakkurlash va fikrlash pedagog nutqiga xos bo'lgan barcha sifatlarni, masalan, og'zaki nutq
qoidalariga qat'iyan rioya qilishlik, ya'ni lingvistik kompetentsiyalarda orfoepik va fonetik
me'yorlarga bo'ysunish, muayyan lisoniy taxlilda mantiqiylik, umumlashtirishga qobilyatlilik,
so'zamollik (nutqda leksik boyligining ko'p bo'lishligi va boshqalar)ni o'zida
mujassamlashtiradi. Shuning ham umumkasbiy fanlar yordamida bunday sifatlarning
hammasini bo'lajak filolog o'qituvchilarida bosqichma-bosqich shakllantirilsagina ko'zlangan
marraga erishiladi, asosiy maqsad muayyan darajada bajariladi, aniqrog'i, bu borada
talabalarning lingvistik kompetentsiyasi shakllantiriladi.
“Kommunikativ kompetentsiya” tushunchasiga mualliflik yondashuvi asosida
quyidagicha ta'rif berildi: kommunikativ kompetentsiya – bu oʻzida samarali muloqotga
kirishish va oʻzaro bir-birini tushunishga imkon beruvchi bilim, koʻnikma, malaka hamda
shaxsiy sifatlar majmui [4].
Talabalarda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishning ahamiyati juda katta,
chunki bu ularning hayotining barcha sohalarida muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo'lgan
ko'nikmalarni shakllantirishga yordam beradi.
Kommunikativ kompetensiya nima?
Kommunikativ kompetensiya - bu turli vaziyatlarda samarali va moslashuvchan tarzda
muloqot qilish qobiliyatidir. Bu quyidagi ko'nikmalarni o'z ichiga oladi: Tinglash va tushunish:
boshqalarning fikrlarini tinglash va ularni to'g'ri tushunish qobiliyati.
- Gapirish: o'z fikrlarini aniq va tushunarli tarzda ifoda etish qobiliyati.
- Yozuv: o'z fikrlarini yozma shaklda aniq va tushunarli tarzda ifoda etish qobiliyati.
- O'qish: turli xil matnlarni o'qish va tushunish qobiliyati.
- Tanqidiy fikrlash: ma'lumotlarni tahlil qilish va o'z fikrlarini shakllantirish qobiliyati.
- Muloqot madaniyati: muloqot qilishda axloqiy qoidalarga rioya qilish va boshqalarga
hurmat bilan munosabatda bo'lish qobiliyati.
Talabalarda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishning ahamiyati:
- Ta'limda muvaffaqiyat: Talabalar o'zlarining fikrlarini aniq va tushunarli tarzda ifoda
etish, boshqalarning fikrlarini tinglash va tushunish qobiliyatiga ega bo'lganda, ular o'qishda
muvaffaqiyatli bo'ladilar. Ular o'qituvchilar bilan samarali muloqot qilishlari, guruh ishlarida
faol ishtirok etishlari va o'zlarining bilimlarini samarali tarzda namoyish etishlari mumkin.
Ish topishda muvaffaqiyat: Ish beruvchilar kommunikativ ko'nikmalarga ega bo'lgan
talabalarni afzal ko'rishadi. Chunki ular o'zlarining fikrlarini aniq va tushunarli tarzda ifoda
etishlari, jamoada ishlash qobiliyatiga ega bo'lishlari va mijozlar bilan samarali muloqot
qilishlari mumkin.
Shaxsiy hayotda muvaffaqiyat: Kommunikativ ko'nikmalar talabalarga o'zlarining
shaxsiy hayotlarida muvaffaqiyatli bo'lishga yordam beradi. Ular o'zlarining fikrlarini aniq va
tushunarli tarzda ifoda etishlari, boshqalar bilan o'zaro munosabatlarni rivojlantirishda
muvaffaqiyatli bo'lishlari va o'zlarining ehtiyojlarini samarali tarzda ifoda etishlari mumkin.
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 69
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
Jamiyatda faol ishtirok etish: Kommunikativ ko'nikmalar talabalarga jamiyatda faol
ishtirok etishga yordam beradi. Ular o'zlarining fikrlarini ifoda etishlari, muammolarni hal
qilishda ishtirok etishlari va jamiyatning rivojlanishiga hissa qo'shishlari mumkin.
Talabalarda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirish usullari:
Muloqotga asoslangan o'qitish: Talabalarga turli xil muloqot vaziyatlarida o'zlarini sinab
ko'rish imkoniyatini berish.
Guruh ishlari: Talabalarni guruh ishlariga jalb qilish, ularga bir-birlari bilan muloqot
qilish va birgalikda ishlaydigan vaziyatlarni yaratish.
Debatlar: Talabalarni debatlarga jalb qilish, ularga o'zlarining fikrlarini himoya qilish va
boshqalarning fikrlariga javob berish imkoniyatini berish.
Taqdimotlar: Talabalarga o'zlarining fikrlarini taqdimotlar orqali ifoda etish
imkoniyatini berish.
Yozuv mashqlari: Talabalarga turli xil yozuv mashqlari orqali o'zlarining fikrlarini aniq
va tushunarli tarzda yozma shaklda ifoda etish qobiliyatini rivojlantirish.
O'qish va tushunish mashqlari: Talabalarga turli xil matnlarni o'qish va tushunish
mashqlari orqali o'qish qobiliyatini rivojlantirish.[5]
Xulasa. Shu tariqa, kommunikativ qobiliyat talabalarning filologiya ta’limida til, bilim va
madaniyatlararo qobiliyatini oshirish, ularni akademik, kasb-hunar va shaxsiy
muvaffaqiyatlar uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalar bilan boyitish. Filologiya ta’limi
talabalarining kommunikativ qobiliyatini rivojlantirish ularni akademik va kasb-hunar
yutuqlariga tayyorlashda asosiy vazifa hisoblanadi. Bu vakolatga nafaqat lingvistik mahorat,
balki turli kommunikativ kontekstlarda samarali ishtirok etish, madaniy, ijtimoiy va
pragmatiklikni muvofiqlashtirish qobiliyati ham kiritilgan. Ta’lim bilimlarini amaliy qo‘llab-
quvvatlash bilan integratsiyalash bilan talabalar hamkorlikning turli sharoitlarida tinglash,
muloqot qilish, o‘qish va xatda o‘z qobiliyatini yaxshilashlari mumkin.
Kommunikativ
kompetensiya
talabalarning
hayotining
barcha
sohalarida
muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarni shakllantirishga yordam beradi.
Shuning uchun talabalarda kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishga e'tibor berish juda
muhimdir.Xulosa sifatida talabalarida kommunikativ kompetentsiyani rivojlantirish ularni
akademik va kasbiy muvaffaqiyatlarga tayyorlashning asosiy maqsadi hisoblanadi. Nazariy
bilimlarni amaliy qo'llanmalar bilan birlashtirish orqali talabalar turli xil aloqa sozlamalarida
tinglash, gapirish, o'qish va yozish qobiliyatlarini oshirishlari mumkin.
References:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг ―Мамлакатимиз таълим-тарбия
тизимини янада такомиллаштириш, илм-фан салоҳияти ривожини жадаллаштиришга
оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисда‖ги Фармони.
2.
Дергач
А.А.,
Кузмина
Н.В.
Акмеология:
пути
достижения
вершин
профессионализма. // Российская академия управления.
3.
Пехлицкий И.Д. Компоненты индивидуального стиля преподавания. – Пермь:
1990
4.
Лутфетдинова Раъно Хуснитдиновна. продуктив ўқиш воситасида бошланғич
синф ўқувчиларида коммуникатив компетенцияни шакллантириш. педагогика
Innovative Academy Research Support Center
IF =
8.165
Volume 4, Issue 12, December 2024 ISSN 2181-2888
Page 70
EURASIAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES,
PHILOSOPHY AND CULTURE
фанлари бўйича фалсафа доктори (phd) диссертацияси автореферати. наманган –
2022.11-б
5.
A.Axmadaliyeva. X. A.Abduxayotovna. ingliz tili darslarida oquvchilarning kommunikativ
kompetensiyasini takomillashtirish (akademik litseylar misolida). pedagogika fanlari bo’yicha
falsafa doktori (phd) dissertatsiyasi avtoreferat. farg„ona – 2023, 13-b
