ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
408
2181-3187
ZAMONAVIY O‘ZBEK ADABIYOTIDA EPISTOLYAR SHAKLNING
BADIY FUNKSIYASI
ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ФУНКЦИЯ ЭПИСТОЛЯРНОЙ ФОРМЫ В
СОВРЕМЕННОЙ УЗБЕКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
THE ARTISTIC FUNCTION OF THE EPISTOLARY FORM IN MODERN
UZBEK LITERATURE
Jo‘
rayeva Risolat Bekmurod qizi
FarDU 1-kurs magistranti
Annotatsiy
Mazkur maqolada zamonaviy o‘zbek adabiyotida epistolyar shaklning badiiy
funksiyalari, uning psixologik, estetik va uslubiy imkoniyatlari tahlil qilinadi. Turli
adiblarning asarlaridan misollar keltirilib, epistolyar shakl orqali obrazlar ruhiy
olamini yor
itish, syujetni dinamik rivojlantirish kabi jihatlar ko‘rsatib beriladi.
Аннотация
В данной статье анализируются художественные функции эпистолярной
формы в современной узбекской литературе, её психологические, эстетические
и стилистические возможности. На примерах из произведений различных
писателей демонстрируются такие аспекты, как раскрытие духовного мира
образов посредством эпистолярной формы и динамическое развитие сюжета.
Abstract
This article analyzes the artistic functions of the epistolary form in contemporary
Uzbek literature, examining its psychological, aesthetic, and stylistic potential.
Examples from works of various authors are presented to illustrate aspects such as
illuminating characters' inner worlds through the epistolary form and dynamically
developing the plot.
Kalit so
‘
zlar
:
epistolyar shakl , zamonaviy adabiyot, badiiy funksiyalar , ichki
monolog, maktub, obraz psixologiyasi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
409
2181-3187
Ключевые слова:
эпистолярная форма, современная литература,
художественные функции, внутренний монолог, письмо, психология образа.
Keywords:
epistolary form, contemporary literature, artistic functions, internal
monologue, letter, character psychology.
Epistolyar shakl adabiyotda qadimiy usullardan biri bo
‘lib, maktub, kundalik,
xotira shaklidagi yozuvlar orqali syujetni rivojlantirishda ishlatiladi. Bu shakl
insonning ichki kechinmalarini to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri, samimiy tarzda yetkazishda
muhim
vosita hisoblanadi [1:47]
. G‘arb adabiyotida bu shakl “epistolary novel”
sifatida
rivojlangan bo
‘lsa, Sharq adabiyotida, jumladan, o‘zbek adabiyotida
ham o
‘ziga xos
tarzda shakllangan. Zamonaviy o
‘zbek adiblarining ijodida
epistolyar shakl orqali
ijtimoiy, ma’
naviy va shaxsiy muammolarni ko
‘rsatish
ancha kuchaydi.
Epistolyar shakl namunalarining ildizlari antik davrlarga borib taqaladi. Maktub
masofadan muloqot qilishning yagona shakli bo
‘lgani uchun
, buni yozishga jiddiy
qaralgan [2:89-90]. .Ular ritorika qoidalariaga rioya qilinga holda bitilgan. Shu bois
Epikur, Seseron, Seneka kabilarning maktublari epistolyar asarning nodir
namunalariga aylangan.
O‘rta as
rlarga kelib Fotiy, Avgustin, Lyuter kabi diniy arboblar maktubning
didaktik imkoniyatlaridan keng foydalanib o‘z qavmlariga turli masalalarni
tushuntirganlar [3:117].
Epistolyar asarning o‘zbek mumtoz adabiyotidagi na
munasi
sifatida A.Navoiyning “Munshaot” asarini keltirish mumkin. Adabiyot
taraqqiyotining
keyingi davrlarida shaxslararo bevosita yozishmalar ham ahamiyatini yo
‘qotmagani
holda, adabiy asarlarni maktub shaklida yozish
keng ommalashdi. Masalan., “Fors
xatlari” (Monteske), “Yuliya yoki yangi
Eloiza ” ( J.J.Russo), “Y osh Verterning
iztiroblari
” (Gyote), “Kambag‘al
kishilar” (F
.M.Dostoyevskiy) kabi qator asarlar
maktub shaklidadan samarali foydalanilgan.
O‘zbek adabiyotida ham bunday asarlar talaygina: “Sevgilim,
sevgilim”
(O‘.Umarbekov), “Cho‘l havosi” (O‘.
Hoshimov). Xat-ijtimoiy-siyosiy hayotda ham,
shaxsiy hayotd
a ham g‘oyatda muhim hodisadir
. Hukmdorlar
o ‘rtasidagi siyosiy yoki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
410
2181-3187
diplomatik maktublar butun-butun xalqlar, davlatlar hayotida muayyan rol o
‘ynagan.
San
’at va madaniyat vakillari o‘rtasidagi
maktublarda muhim ilmiy, ma’naviy
-
ma’rifiy
masalalar o
‘rtada tashlangan va
hal etilgan. S
haxsiy maktublar esa, odamlar o‘rtasidagi
do
‘stlik, mehr
-oqibat, sadoqat in
’ikosidir. Hayotda uchraydigan mana shu xat
turlarining barchasi badiiy adabiyotga olib kirilgan. Professor N.Rahmonov
yozishicha, miloddan oldingi III asrda Markaziy Osiyoda hukmdorlik qilgan Botir
Tangriqul ning Xitoy malikasiga yozgan maktublari va malikaning Botir tangriqulga
yozgan maktublari ma
’lum.
D.Urnov qarashlariga ko
‘ra, epistolyar badiiy adabiyot
hayotiy maktublar asosida shakllangan, bunda xabar mazmuni-hikoyaga, maktub
yozuvchilaradabiy
qahramonlarga
aylangan,
xat
adabiy
shartlilikka
muvofiqlashtirilgan shakllangan, bunda xabar mazmuni-hikoyaga, maktub
yozuvchilar-adabiy
qahramonlarga
aylangan,
xat
adabiy
shartlilikka
muvofiqlashtirilgan. Jahon
adabiyotida bo ‘lgani kabi, o‘zbek mumtoz va zamonaviy
adabiyotida ham maktublarni muayyan janrdagi asarlar tarkibiga kiritish usuli ham bor
. Bu, avvalo, xal
q og‘zaki ijodi dostonlarida qo‘llangan. ”Alpomish” dostonida
Barchinning yozgan xati syujetidagi hal qiluvchi momentlardan biridir.
Zamonaviy o‘zbek nasrida epistolyar usul dastlab Abdulla Qodiriyning “O‘tkan
kunlar” romanida muvaffaqiyat bilan qo ‘llandi. Adib kerakli o‘rinlarda
maktublarning
matnini to‘liq keltirgan. Romanda maktub syujetning muhim
momentlarida hal
qiluvchi komponent o‘laroq maydonga chiqadi
. Syujet rivojining asosiy
harakatlantiruvchi epizodlari bo ‘lgan Otabek va
Mirzakarimqutidorning omon qolishi,
Otabek va Kumush munosabatlaridagi murakkabliklar bevosita maktub bilan
bog‘langan. Abdulla Qodiriy bu borada
xalq og‘z
aki ijodi, o
‘zbek mumtoz adabiyoti
va jahon nasri an
’analaridan
ta
’
sirlangani,
shubhasiz. O‘zbek zamonaviy nasrida faqat
maktubga
asoslangan epistolyar janr na ’munalari ham yaratildi. Bu sirada Maqsud
Qoriyevning “Oydin kechalar”, Abduqahhor Ibrohimovning “Uyqu kelmas
kechalar”,
O‘lmas Umarbekovning “Qizimga maktublar”,
Xurshid
Do‘stmuhammad “Hijronim
mingdir mening”, Benazir Muhammadning
“Yobondan gulxonaga maktublar”
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
411
2181-3187
asarlrini sanab o‘tish mumkin. O‘lmas
Umarbekov asarini istisno qilganda, sanab
o‘tiladigan barchasi o‘zbek
nomachiligi va jahon adabiyotida bo ‘lgani kabi ishqiy maktub yoki
yozishmalardan
iborat. Milliy adabiyotimizdagi ilk maktub-roman 2001-yilda nashr etilgan
Abduqahhor Ibrohimovning “Uyqu kelmas kechalar” asaridir.
Ushbu epistolyar roman
sof ishqiy mazmunda bitilgan. Iqbol Mirzo qalamiga
mansub “Bonu” ijtimoiy
-
psixologik romani milliy adabiyotshunoslikda bu boradagi ikkinchi tajribadir. Roman
strukturasi o
‘ziga xos: u bosh qahramon
tomonidan noma’lum yozuvchiga telegram
ijtimoiy tarmog‘i orqali muayyan
ijtimoiy-tarixiy davrga oid, milliy-maishiy hayotga
oid juda ko‘p haqiqatlarni
qalamga olgan. Jahon adabiyotida yaratilgan aksariyat
epistolyar romanlardan farqli ravishda o
‘zbek adib
i voqealarga umuman aralshmaydi,
syujet zanjirini tashkil qilgan voqealar Bonu tarafidan hikoya qilinadi. Mumtoz
adabiyotdagi nomalarda ham, jahon adabiyotidagi epistolyar asarlarda ham ko
‘pincha
ishqiy motiv ustuvorligi ko‘zga tashlanadi “Bonu” da sevgimuhabbat bilan bog‘liq
voqealar keng o‘rin tutsada, umumiy mazmun
g‘oyasiga ko‘r
a uni ijtimoiy roman
deyish to‘g‘ri bo‘ladi
. Iqbol Mirzo milliy tariximizning murakkab bir davrini katta
mahorat bilan epistolyar janrda badiiy gavdalandirdi [:28]..
Epistolyar shakl ko
‘plab z
amonaviy yozuvchilar tomonidan o
‘ziga xos badiiy
Epistolyar shakl zamonaviy o
‘zbek adabiyotida quyidagi badiiy funksiyalarni
bajaradi:
-
Ichki dunyoni ochish: Qahramon o‘z ichki dunyosini maktub yoki kundalik
orqali ifodalaydi, bu esa obrazning ruhiy portretini boyitadi.
-
Dialog va monolog uyg‘unligi: Epistolyar shaklda suhbatdosh yo‘qligi sababli
monologik uslub asosiy o
‘rinni egallaydi, biroq u dialogik tus olgan bo‘ladi.
-
Vaqt va makonni kengaytirish: Qahramon o
‘z xotiralarini yoki kelajakdagi
orzularini maktub orqali bayon etadi, bu esa vaqt oralig‘ini kengaytiradi.
-
Syujetni dinamiklashtirish: Maktub yoki kundaliklar orqali syujet burilishlar
oladi, yangi voqealar kiritiladi.
-
Estetik samimiylik: B
u shakl o‘quvchi bilan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri muloqot hissini
uyg‘otadi, natijada asar ta’siri oshadi
[5:75].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
412
2181-3187
O‘zbek adabiyotshunosligida epistolyar shaklga oid alohida izlanishlar
yetarlicha ko
‘p emas. Ammo
ayrim tadqiqotlarda (Q. Karimov
, G. G‘ulomova,
D.
Jo
‘rayev) bu shaklning funksional imkoniyatlari haqida fikrlar yuritilgan.
Ayniqsa, G‘.
G‘ulomovaning “O‘zbek nasridagi zamonaviy shakl va janrlar”
asarida epistolyar
shaklning psixologik realizm bilan bog‘liqligi ta ’kidlanadi.
Epistolyar shakl
zamonaviy o
‘zbek adabiyotida badiiy
-estetik imkoniyatlari boy uslubiy vosita sifatida
faol qo‘llanilmoqda. Bu shakl or
qali yozuvchi nafaqat syujetni boyitadi , balki inson
ruhiyatini nozik va chuqur yoritishga erishadi.
Adiblar ushbu shakl yordamida jamiyatdagi muammolarni, shaxsiy
kechinmalarni va universal g‘
oyalarni ifodalaydi. Kelajakda ushbu shaklga oid ilmiy
izlanishlarni chuqurlashtirish zarurati dolzarb bo
‘lib bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
(ИСПОЛЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА/REFERENCES)
1. Karimov Q. “Adabiy jarayon va zamonaviy adabiyot”. –
T oshkent: Fan, 2012. B.47.
2. G‘ulomova G. “O‘zbek nasridagi zamonaviy shakl va janrlar ”. –
T oshkent:
Akademnashr, 2016. B. 89-90.
3. Erkin A
’zam. “Saylanma”. –
T oshkent: Y angi asr avlodi, 2020. B. 117.
4. Muhammad Ali.
“Qora kitob”. –
T oshkent: Cho
‘lpon nashriyoti, 2019.
B. 28.
5. Davron Xurs
hid. “Qadim kunlar sadosi”. –
Toshkent: G‘afur G‘ulom
nashriyoti,
2015. B. 75.
