ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
395
2181-3187
KORXONA FAOLIYATINI BOSHQARISHDA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARINING O‘RNI
Ilmiy rahbar:
Yulchiyev Erkinjon Yusupovich
Andijon davlat texnika instituti
“
Buxgalteriya hisobi va menejment
”
kafedrasi katta o‘qituvchisi
Adaxamov Diyorbe
k To‘lqinjo
n
o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti
“
Menejment
”
yo‘nalishi 4
-kurs talabasi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada korxona faoliyatini boshqarishda axborot
texnologiyalarining tutgan o‘rni, ularning turlari, joriy etish mexanizmlari hamda
samaradorlikni oshirishdagi hissasi tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston
sharoitidagi amaliyot, muammolar va istiqbol tendensiyalari ham yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
axborot, axborot texnologiyalari, raqobat, raqamlashtirish,
transformatsiya, texnik vositalar, dasturiy vositalar, kiberxavfsizlik.
Kirish.
Dunyo mamlakatlarida raqobat kurashi tobora keskinlashib borayotgan
bugungi sharoitda davlat va jamiyat boshqaruvi sohasiga zamonaviy axborot-
kommunikatsiya tizimlarini joriy etish mamlakatimizda olib borilayotgan ijtimoiy-
iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy isl
ohotlar va o‘zgarishlarni samarali amalga oshirishning
muhim sharti hisoblanadi. Shu bilan birga, davlat organlari va tashkilotlarida axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish, axborot xavfsizligini ta’minlash
tizimini takomillashtirish bo‘yicha chora
-
tadbirlar ko‘rilayotganiga qaramasdan
“
Elektron hukumat
”
tizimining joriy etilishi va samarali faoliyat ko‘rsatishiga, axborot
sohasidagi tahdidlarga qarshi kurashishga to‘sqinlik qiluvchi qator muammolar saqlanib
qolmoqda. Jumladan:
•
axborotlashtirish sub’yektlari tomonidan qonun hujjatlari, normativ hujjatlar va
davlat standartlarining ijro etilishi ustidan nazorat va tekshirishning amaldagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
396
2181-3187
mexanizmi zamonaviy talablarga mos
emasligi ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatining
pasayishiga olib kelmoqda;
•
axborot xavfsizligi sohasidagi davlat siyosatini amalga oshirishga mas’ul yagona
vakolatli organning mavjud emasligi mazkur yo‘nalishda amalga oshirilayotgan
ishlarning samarasizligiga sabab bo‘lmoqda;
•
davlat organlari va tashkilotlari tomonidan joriy etilayotgan apparat vositalari va
dasturiy mahsulotlarni ekspertiza va sertifikatsiyadan o‘tkazish tizimidagi kamchiliklar
ularning
“
Elektron hukumat
”
tizimiga jadal integratsiyalashuvini susaytirmoqda;
•
telekommunikatsiya, axborot va kiberxavfsizlik sohasidagi nazorat tizimi,
muhim axborot infratuzilmasining mukammal emasligi davlat axborot tizimlari
ob’yektlari, raqamli iqtisodiyot va shaxsiy ma’lumotlarning zaiflashuviga olib
kelmoqda;
•
buzg‘unchi kuchlarning zamonaviy axborot
-kommunikatsiya texnologiyalari va
Internet tarmog‘idan faol foydalanishi aholi, ayniqsa, o‘sib kelayotgan avlodning
dunyoqarashi va ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda;
•
axborot va kiberxavfsizlikni ta’minlash sohasidagi ilg‘or xorijiy tajribani
o‘rganish va joriy qilish bo‘yicha tizimli ishlarning mavjud emasligi milliy axborot
makonini himoya qilishning zamonaviy usullarini joriy qilish imkonini bermayapti[1].
Yuqoridagi fikr va mulohazalardan ko‘rinib turibdiki, hozirgi bozor
munosabatlarining murakkab davrida mulk shaklidan qat’iy barcha xo‘jalik yurituvchi
sube’yektlar
faoliyatining
barqaror
o‘suvchanligini
ta’minlashda
axborot
texnologiyalarning o‘rni beqiyosdir.
Axborot texnologiyalari
—
bu ma’lumotlarni
muntazam, sistemali tarzda
to‘plash,
ularga ishlov berish, saqlash, uzatish va foydalanishga qaratilgan texnik va dasturiy
vositalar majmuasidir.
Bugungi kunga kelib, axborot texnologiyalari korxonalarda avtomatlashtirish,
raqamli transformatsiya va biznes jarayonlarni optimallashtirishda asosiy omilga
aylandi. Axborot tenologiyalari turlari qatoriga boshqaruv axborot tizimlari, mijozlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
397
2181-3187
bilan munosabatni boshqarish (CRM), ta’minot zanjirini boshqarish (SCM), korxona
resurslarini rejalashtirish (ERP) kabi tizimlar kiradi [2].
Korxonalarda axborot texnologiyalarini joriy etishning as
osiy yo‘nalishlari
quyidagilardan iborat:
-
korxonalarda ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish;
-
mijozlar bazasini oqilona boshqarish va foydalanuvchi tajribasini yaxshilash;
-
moliyaviy hisobotlar, tahlillarni avtomatlashtirish va raqamlashtirish;
-
korxonalarda ishchi-xodimlar faoliyatini nazorat qilish va baholash;
-
sistemali, muntazam iqtisodiy tahlil va prognozlar asosida qarorlar qabul qilish.
Yuqoridagi
ta’kidlab o‘tilgan muammolarni mazkur yo‘nalishlar
orqali ijobiy xal
etilishi ta’minlansa,
korxonalarda samaradorlik, shaffoflik va tezkorlikka erishiladi [3].
Moliya sohasida axborot texnologiyalari vositalari orqali byudjetlashtirish,
xarajatlarni tahlil qilish va moliyaviy tavakkalchilikni boshqarish imkoniyatlari
yaratiladi. Marketing tizimida esa raqamli platforma va CRM tizimlari orqali xaridor
va mijozlar ehtiyojlari tahlil qilinib, maqsadli reklama va sotuvlar tashkil etiladi.
Logistikada GPS-
nazorat, ombor tizimlari va tahlil platformalari orqali ta’minot zanjiri
samaradorligi oshiriladi. Kadrlar boshqaruvida HRM tizimlari zarur xodimlarni
tanlash, kadrlar salohiyatini
baholash va rag‘batlantirish
tizimlarini avtomatlashtiradi
[4].
Mulk shaklidan qat’iy nazar barcha xo‘jalik yurituvchi sub’yektlar faoliyatiga
axborot texnologiyalarni joriy etish jarayonida quyidagi muammolarga duch kelinadi:
-
infratuzilmaning yetarli emasligi;
-
malaka
, tajriba va ko‘nikmalarning
yetishmasligi;
-
axborot xavfsizligi muammolari;
-
lisenziyalangan rasmiy
dasturiy ta’minot
ning tanqisligi;
-
qarshilik, xato, kamchilik,
o‘zgarishlarga
tizimning tayyor emasligi, ya’ni ularni
ijobiy xal etishda tezkor boshqaruv qarorlarining qabul qilinmasligi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
398
2181-3187
Bu muammolarni bartaraf etish uchun davlat tomonidan ko‘mak, kadrlar
tayyorlash, informasion texnologiyalar infratuzilmasini rivojlantirish va ichki
islohotlarni sistemali amalga oshirilishini talab etadi [5].
O‘zbekistonda oxirgi yillarda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha keng
ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. “O‘zbekiston –
2030
”
strategiyasida raqamli
transformatsiyaga alohida e’tibor qaratilib, davlat va xususiy sektorda axborot
tizimlarini joriy etishga katta investisiyalar kiritilmoqda. Xususan,
“
Raqamli
O‘zbekiston –
2030
”
dasturi doirasida elektron hukumat, elektron tijorat va raqamli
xizmatlar keng joriy etilmoqda [6].
Dunyoning rivojlangan mamlakatlari, xususan, Yaponiya, Janubiy Koreya va
Germaniya korxonalarida axborot texnologiyalar
keng qo‘llanili
shi hisobiga barqaror
o‘suvchi faoliyat ta’minlangan, dunyo bozorida
raqobatbardoshlik darajasi ortib
borgan
. O‘zbekistondagi yirik sanoat korxonalarida (masalan, “O‘zavtosanoat”
,
“
Uzbekneftegaz
”
) axborot tizimlaridan foydalanish tajribalari shunday yutuqlarni
ko‘rsatmoqda. Bu tajribalarni keng targ‘ib qilish va mahalliy korxonalarga
moslashtirish muhim ahamiyatga ega.
Yaqin kelajakda korxona boshqaruvida quyidagi axborot texnologiyalari
tendensiyalari muhim
o‘rin
tutadi:
•
ijtimoiy media va Big Data tahlili;
•
bulutli hisoblash texnologiyalari (Cloud computing);
•
s
un’iy intellekt (AI) va mashinali o‘rganish;
•
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari;
•
kiberxavfsizlikni kuchaytirish.
Ta’kidlab o‘tilgan bu
tendensiyalar
tez o‘zgaruvchi bozor sharoitlariga
oson
moslashuvchanlikni ta’minlab,
raqobatbardoshlikni yanada oshirib, boshqaruv
samaradorligini keskin yaxshilashga olib keladi [7].
Axborot texnologiyalari korxona faoliyati samaradorligi va raqobatbardoshligini
oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tahlillarimi natijalari
shuni ko‘rsatadiki, axborot
texnologiyalari yo‘nalishida qo‘llanilayotgan innovasion yechimlar korxonalarda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
399
2181-3187
tezkor boshqaruv, avtomatlashtirish va mijozlar bilan samarali munosabatlar
o‘rnatishga zamin yaratadi.
Quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
•
IT-infratuzilmani kengaytirish;
•
Mutaxassislar tayyorlash va qayta o‘qitish;
•
Lisenziyalangan dasturiy ta’minotdan foydalanish;
•
Kichik va o‘rta biznesga raqamli texnologiyalar joriy etishda imtiyozlar berish.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, axborot texnologiyalarining korxona faoliyatini
boshqarishdagi o
‘
rni zamon talablariga javob beruvchi muhim elementlardan biridir.
Ular ma'lumotlarni tez va samarali tahlil qilish, jarayonlarni avtomatlashtirish,
mijozlarga xizmat ko
‘
rsatishni yaxshilash, raqamli marketingni rivojlantirish va
resurslarni boshqarishni optimallashtirish imkonini beradi. Bunday texnologiyalar
yordamida korxonalar o
‘
z raqobatbardoshligini oshirib, bozor tendensiyalariga
moslashishda yanada muvaffaqiyatli bo
‘
lishadi. Innovatsiyalarni qo
‘
llab-quvvatlash
orqali axborot texnologiyalari yangi g
‘
oyalarni amalga oshirishda ham muhim rol
o
‘
ynaydi. Natijada, axborot texnologiyalarining joriy etilishi korxonalar uchun nafaqat
samaradorlikni oshiradi, balki ularning strategik rivojlanishida ham asosiy omil bo
‘
lib
xizmat qiladi. Shunday qilib, zamonaviy biznes muhitida muvaffaqiyatli faoliyat
yuritish uchun axborot texnologiyalarini to
‘
g
‘
ri va samarali qo
‘
llash zaruriyati yanada
oshmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarining joriy etilishini
nazorat qilish, ularni himoya qilish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 21.11.2018 yildagi PQ-4024-
son qarori, Lex.uz.
2.
Nazarov Q.X. “Axborot tizimlari va texnologiyalari”. –
T.: Iqtisodiyot,
2022.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
400
2181-3187
3.
Abdullayeva G.T. “Raqamli iqtisodiyot va korxona boshqaruvi”. –
Toshkent, 2021.
4.
Laudon K., Laudon J. “Management Information Systems”, Pearson, 2020.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori, PQ–
4699-son, 2023 yil.
6.
“
Raqamli
O‘zbekiston –
2030” dasturi. www.digital.gov.uz.
7.
Brynjolfsson E., McAfee A. “The Second Machine Age”. –
Norton &
Company, 2016.
