ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
319
2181-3187
ANTIVIRUSLAR VA ULARNING TURLARI. KOMPYUTER
VIRUSLARI
Mamatmurotov Rufatbek Sherzod o’g’li,
Termiz davlat pedagogika
instituti o’qituvchisi,
Saidmurodova Malika
Termiz davlat pedagogika instituti talabasi,
Shog’dorova Barno
Termiz davlat pedagogika instituti talabasi,
Izoh:
kompyuter viruslari
–
bu zararli dasturlar bo‘lib, ular kompyuterga
yashirincha kirib, turli xil zarar yetkazadi. masalan, fayllarni buzadi, o‘chiradi,
kompyuterni sekinlashtiradi yoki maxfiy ma’lumotlarni o‘g‘irlaydi. bu viruslar
ko‘pincha internet, fleshka, elektron pochta yoki noma’lum dasturlar orqali tarqaladi.
shuning uchun kompyuterni himoya qilish juda muhim. antivirus dasturlari aynan shu
vazifani bajaradi. ular viruslarni aniqlaydi, zararsizlantiradi yoki karantinga oladi.
ba’zi antiviruslar doimiy ravishda kompyuterni nazorat qilib turadi, ba’zilari esa faqat
foydalanuvchi tekshiruv o‘tkazganda ishga tushadi. Hozirgi kunda ko‘plab ishonchli
antivirus dasturlari mavjud. masalan: kaspersky, avast, eset nod32, bitdefender va
boshqalar. antivirus dasturini doim yangilab turish va ehtiyotkorlik bilan internetdan
foydalanish kompyuter xavfsizligini ta’minlaydi.
Kalit so'zlar
:kompyuter xavfsizligi, kompyuter viruslari, zararli dasturlar,
antivirus dasturlari, fayl virusi, troyan dasturi, makros virusi, boot-sektor virusi,
spyware, adware, antivirus turlari, virusdan himoyalanish, antivirus yangilanishi, real
vaqt himoyasi, antivirus skaneri, kaspersky, eset nod32, avast, bitdefender, internet
xavfsizligi, kompyuter himoyasi, shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi, karantin funksiyasi,
zararli fayllarni aniqlash.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
320
2181-3187
Annotation:
Computer viruses are malicious programs that secretly enter a
computer and cause various types of damage. For example, they can corrupt or delete
files, slow down the computer, or steal confidential information. These viruses often
spread through the internet, USB drives, email, or unknown software. Therefore,
protecting the computer is very important. Antivirus programs perform exactly this
function. They detect viruses, neutralize them, or quarantine them. Some antivirus
programs continuously monitor the computer, while others only run scans when the
user initiates them. Nowadays, many reliable antivirus programs exist, such as
Kaspersky, Avast, ESET NOD32, Bitdefender, and others. Regularly updating the
antivirus software and using the internet cautiously ensures computer security.
Keywords:
computer security, computer viruses, malicious programs, antivirus
programs, file virus, trojan virus, macro virus, boot-sector virus, spyware, adware,
types of antivirus, virus protection, antivirus updates, real-time protection, antivirus
scanner, Kaspersky, ESET NOD32, Avast, Bitdefender, internet security, computer
protection, personal data security, quarantine function, detecting malicious files.
Аннотация
:компьютерные вирусы —
это вредоносные программы,
которые тайно проникают в компьютер и наносят различные виды ущерба.
например, они могут повредить или удалить файлы, замедлить работу
компьютера или украсть конфиденциальную информацию. эти вирусы часто
распространяются через интернет, usb
-
накопители, электронную почту или
неизвестное программное обеспечение. поэтому защита компьютера очень
важна. антивирусные программы выполняют именно эту функцию. они
обнаруживают вирусы, нейтрализуют их или помещают заражённые файлы в
карантин. некоторые антивирусы постоянно контролируют компьютер, а другие
запускаются для проверки только по инициативе пользователя. в настоящее
время существует много надёжных антивирусных программ, таких как kaspersky,
avast, ese
t nod32, bitdefender и другие. регулярное обновление антивируса и
осторожное использование интернета обеспечивают безопасность компьютера.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
321
2181-3187
ключевые слова:
компьютерная безопасность, компьютерные вирусы,
вредоносные программы, антивирусные программы, файловый вирус, троянский
вирус, макровирус, вирус загрузочного сектора, шпионское ПО, рекламное ПО,
виды антивирусов, защита от вирусов, обновление антивируса, защита в
реальном времени, антивирусный сканер, kaspersky, eset nod32, avast, bitdefender,
интернет
-
безопасность, защита компьютера, безопасность персональных
данных, функция карантина, обнаружение вредоносных файлов
Kirish
Axborotning muhimlik darajasi qadim zamonlardan ma’lum. Shuning uchun ham
qadimda axborotni himoyalash uchun turli xil usullar qo‘llanilgan. Ulardan biri –
sirli
yozuvdir. Undagi xabarni xabar yuborilgan manzil egasidan boshqa shaxs o‘qiy
olmagan. Asrlar d
avomida bu san’at –
sirli yozuv jamiyatning yuqori tabaqalari,
davlatning elchixona rezidentsiyalari va razvedka missiyalaridan tashqariga
chiqmagan. Faqat bir necha o‘n yil oldin hamma narsa tubdan o‘zgardi, ya’ni axborot
o‘z qiymatiga ega bo‘ldi va keng
tarqaladigan mahsulotga aylandi. Uni endilikda ishlab
chiqaradilar, saqlaydilar, uzatishadi, sotadilar va sotib oladilar. Bulardan tashqari uni
o’g’irlaydilar, buzib talqin etadilar va soxtalashtiradilar. Shunday qilib, axborotni
himoyalash zaruriyati tug‘iladi. Axborotni qayta ishlash sanoatining paydo bo‘lishi
axborotni himoyalash sanoatining paydo bo‘lishiga olib keladi. Xavfsizlikning asosiy
yo‘nalishlari. Axborot xavfsizligi. Axborot xavfsizligining dolzarblashib borishi,
axborotning strategik resursga aylanib borishi bilan izohlash mumkin. Zamonaviy
davlat infratuzilmasini telekommunikatsiya va axborot tarmoqlari hamda turli xildagi
axborot tizimlari tashkil etib, axborot texnologiyalari va texnik vositalar jamiyatning
turli jabhalarida keng qo’llanilmoqda (iqtisod, fan, ta’lim, xarbiy ish, turli
texnologiyalarni boshqarish va x.k.) Iqtisodiy xavfsizlik. Milliy iqtisodda axborotlarni
yaratish, tarqatish, qayta ishlash va foydalanish jarayoni hamda vositalarini qamrab
olgan Yangi tarmoq vujudga keldi. «Milliy axborot resursi» tushunchasi Yangi
iqtisodiy kategoriya bo’lib xizmat qilmoqda. Davlatning axborot resurslariga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
322
2181-3187
keltirilayotgan zarar axborot xavfsizligiga xam ta’sir ko’rsatmoqda. Mamlakatimizda
axborotlashgan jamiyatni shakllantirish va uning asosida jahon yagona axborot
maydoniga kirib borish natijasida milliy iqtisodimizga turli xildagi zararlar keltirish
xavfi
paydo bo’lmoqda. Mudofaa xavfsizligi. Mudofaa sohasida xavfsizlikning asosiy
ob’ektlaridan bo’lib, mamlakatning mudofaa potentsialining axborot tarkibi va axborot
resurslari hisoblanmoqda. Hozirgi kunda barcha zamonaviy qurollar va harbiy
texnikalar juda ham kompyuterlashtirilib yuborildi. Shuning uchun ham ularga axborot
qurollarini qo‘llash ehtimoli katta. Ijtimoiy xavfsizlik. Zamonaviy axborot
-
kommunikatsiyalar texnologiyalarining milliy iqtisod barcha tarmoqlarida keng
qo’llanishi inson psixologiyasi va
jamoa ongiga «yashirin» ta’sir ko’rsatish
vositalarining samaradorligini yuksaltirib yubordi.
Hozirgi zamonda axborot texnologiyalari hayotimizning barcha sohalariga
chuqur kirib bordi. Kompyuter va internet biz uchun ish faoliyatidan tortib, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, hatto kundalik muloqotlarimizgacha juda muhim vositalarga aylandi.
Biroq, shu bi
lan birga raqamli dunyoda yangi tahdidlar ham paydo bo‘lmoqda.
Kompyuter viruslari va zararli dasturlar global muammo sifatida yuzaga kelib,
foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari, tashkilotlarning faoliyati xavf ostida
qolmoqda.
Kompyuter viruslari
—
bu maxfiy va zararli dasturlar bo‘lib, ular tizimga kirib,
kompyuterning ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ma’lumotlarni buzadi, o‘chiradi yoki
o‘g‘irlaydi. Ularning tarqalishi ko‘pincha internet, tashqi xotira vositalari (fleshka,
DVD), elektron pochta xabarlari orqali sodir bo‘ladi. Viruslar kompyuterni ishdan
chiqarishi, ma’lumotlar yo‘qolishi yoki maxfiylik buzilishi kabi jiddiy oqibatlarga olib
keladi.Shu bois, kompyuterlarni viruslardan himoyalash, ularning zararli ta’siridan
saqlanish uchun antivirus dasturlariga ehtiyoj tug‘iladi. Antiviruslar zararli dasturlarni
aniqlash, bloklash va yo‘q qilish uchun mo‘ljallangan dasturiy ta’minotdir. Ularning
yordamida foydalanuvchilar o‘z tizimlarini xavfsiz saqlashi mumkin.
Asosiy qism
Kompyuter viruslari haqida umumiy ma’lumot:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
323
2181-3187
Kompyuter viruslari
—
bu zararli dasturlar bo‘lib, ular kompyuterga yashirincha
kirib, tizim resurslariga zarar yetkazadi. Viruslar o‘zini ko‘paytirish xususiyatiga ega
bo‘lib, boshqa fayllarga yoki qurilmalarga o‘tadi. Ularning asosiy maqsadi —
foydalanuv
chining kompyuteri ishlashini buzish, ma’lumotlarni o‘g‘irlash yoki
o‘chirish, tizimni sekinlashtirishdir. Viruslar turli shakllarda bo‘lishi mumkin: fayl
viruslari, boot-sektor viruslari, makros viruslari, troyanlar, chervlar, spyware va
boshqalar.
Viruslarning tarqalish usullari ham turlicha bo‘lib, eng keng tarqalganlari
internetdan yuklab olinadigan noma’lum dasturlar, elektron pochta orqali
yuborilgan zararli fayllar, fleshka va boshqa tashqi xotira vositalaridir. Shu sababli,
kompyuter foydalanuvchilari ehtiyotkor bo‘lishlari kerak.
Kompyuter viruslarining turlari:
➢
Fayl viruslari
—
bu viruslar dastur fayllariga birikib, ularni ishga
tushirish paytida faollashadi. Ular fayllarni buzishi yoki o‘zgartirishi mumkin.
➢
Boot-sektor viruslari
—
kompyuterning yuklanish sektorini (boot sector)
zararlaydi, natijada tizim ishga tushmasligi mumkin.
➢
Makros viruslari
—
Microsoft Office kabi dasturlarda ishlaydigan
makros funksiyalari orqali tarqaladi va hujjatlarga zarar yetkazadi.
➢
Troyan dasturlari
—
foydalanuvchini aldash uchun foydali dastur
sifatida ko‘rsatiladi, ammo aslida zararli kodlarni o‘z ichiga oladi.
➢
Cherv (worm) viruslari
—
tarmoqlar orqali o‘z
-
o‘zini ko‘paytirib, tez
tarqaladi va tarmoq resurslarini band qiladi.
➢
Spyware va Adware
—
foydalanuvchining ma’lumotlarini yig‘ish,
maxfiylikni buzish yoki reklama dasturlarini ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan.
Antivirus dasturlari va ularning turlari:
Antivirus dasturlari zararli dasturlarni aniqlash, ularni karantinga olish yoki
tizimdan tozalash vazifasini bajaradi. Ularning asosiy turlari quyidagilardir:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
324
2181-3187
➢
Real vaqt antiviruslari
: doimiy ravishda kompyuterni nazorat qilib,
yangi zararli dasturlar paydo bo‘lishi bilan ularni bloklaydi.
➢
Skaner antiviruslari
: foydalanuvchi talabiga binoan fayllarni va tizimni
tekshiradi.
➢
Onlayn antiviruslar
: internet orqali ishlaydi va viruslarni aniqlaydi.
➢
Oflayn antiviruslar
: internetga ulanmasdan ishlaydigan antiviruslar.
➢
Kompleks xavfsizlik paketlari
: antivirusdan tashqari, firewall, spam-filtr
va boshqa xavfsizlik vositalarini o‘z ichiga oladi.
Antiviruslarning vazifalari va ahamiyati: Antivirus dasturlari viruslarni aniqlash,
ularni tizimdan olib tashlash, karantinga olish va yangi viruslarga qarshi himoya qilish
uchun mo‘ljallangan. Zamonaviy antiviruslar viruslar bazasini doimiy yangilab
borad
i, shuningdek, noma’lum zararli dasturlarni xatti
-harakatlari asosida aniqlash
imkoniyatiga ega.Antiviruslar yordamida kompyuter foydalanuvchilari o‘z tizimlarini
himoya qilib, muhim ma’lumotlarni yo‘qotishdan, shaxsiy ma’lumotlarning
o‘g‘irlanishidan va t
izim ish faoliyatining buzilishidan saqlanishlari mumkin.
➢
Viruslardan himoyalanish bo‘yicha tavsiyalar:
➢
Antivirus dasturini doimiy ravishda yangilab borish.
➢
Noma’lum manbalardan fayl va dasturlarni yuklab
olmaslik.
➢
Internet va elektron pochtadan keladigan noma’lum fayllarga
ehtiyotkorlik bilan yondashish.
➢
Tashqi xotira vositalarini tekshirish.
➢
Ishonchsiz saytlar va dasturlardan foydalanmaslik.
Taklif va Tavsiyalar
1.
Ishonchli antivirus dasturlaridan foydalanish
-Kompyuteringizni
viruslardan himoya qilish uchun ishonchli va keng tarqalgan antivirus dasturlarini
o‘rnatish muhimdir. Kasperskiy, Avast, ESET Nod32, Bitdefender kabi antiviruslar
muntazam yangilanishi va samarali himoya ta’minlashi bilan mashhurdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
325
2181-3187
2.
Antivirusni doimiy yangilab boorish
-Viruslar va zararli dasturlar tez
o‘zgarib, yangilanadi. Shu sababli antivirus dasturining viruslar bazasini doimiy
yangilab borish zarur, bu yangi tahdidlarga qarshi himoyani kuchaytiradi.
3.
Internet xavfsizligi qoidalariga rioya qilish
-
Noma’lum manbalardan
fayl yoki dastur yuklab olmang, elektron pochta orqali kelgan shubhali xabarlardagi
havolalarni bosmang. Bu virus va zararli dasturlar tarqalishini oldini oladi.
4.
Tashqi qurilmalarni tekshirish
-Fleshka, tashqi qattiq disk kabi
qurilmalarni kompyuterga ulashdan oldin antivirus orqali skanerlash tavsiya etiladi,
chunki ular virus tarqatuvchi manba bo‘lishi mumkin.
5.
Ma’lumotlarni zaxiralash (backup)
-
Muhim fayllar va ma’lumotlarni
muntazam ravishda zaxiralash
—
viruslar, ayniqsa shifrlovchi viruslardan
(ransomware) himoyalanishda muhim choradir.
6.
Kompyuter va dasturlarni yangilab boorish
-Operatsion tizim va
dasturlarni yangilab borish xavfsizlik zaifliklarini bartaraf etadi va viruslarning kirib
kelish imkoniyatini kamaytiradi.
7.
Xavfsizlik haqida xabardorlikni oshirish
-Foydalanuvchilarni viruslar
va ularning tarqalishi, himoya vositalari haqida muntazam ravishda ma’lumot
berish, o‘qitish ularning ehtiyotkorligini oshiradi.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Abramson, M. (2019).
Introduction to Computer Security
. Pearson
Education.
2.
Skoudis, E., & Zeltser, L. (2011).
Malware: Fighting Malicious Code
.
Prentice Hall.
3.
Kaspersky Lab. (2023).
Kaspersky Security Bulletin 2023
.
4.
ESET. (2023).
ESET Threat Report
5.
Avast. (2023).
Avast Security Reports
6.
Bitdefender.
(2023).
Bitdefender
Annual
Threat
Report
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
326
2181-3187
7.
Tanenbaum, A. S., & Bos, H. (2015).
Modern Operating Systems
.
Pearson.
8.
Microsoft.
(2023).
Security
Intelligence
Reports
.
https://www.microsoft.com/security
9.
Wikipedia contributors. (2024).
Computer virus
. Wikipedia.
https://en.wikipedia.org/wiki/Computer_virus
10.
O‘zbekiston
Respublikasi
Axborot
texnologiyalari
va
kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi. (2022).
Axborot xavfsizligi haqida
qo‘llanma
.
