ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
270
2181-3187
KOMMUNIKATIV KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISH
MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISHNING PEDAGOGIK SHART
SHAROITLARI
Tashniyazova Shoira Xolmuradovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
ANNOTASIYA.
Maqolada kommunikativ kompetentlik tushunchasining
pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilish masalasiga e’tibor qaratilgan. Ayniqsa,
kommunikativ kompetentlik tushunchasiga nisbatan olimlar tomonidan berilgan
ta’riflar, yondashuvlar mazmun mohiyatlari o'qit
uvchining kasbiy kompetentlik
sifatlari keltilgan. Shuningdek, kommunikativ kompetentlikning yondashuvlari,
mezonlari tahlil materiallar asosida bayon qilingan.
Kalit so’zlar:
kompetentlik, kommunikativ, kommunikativ kompetentlik,
kommunikativ bilim, kommunikativ qobiliyat, kommunikativ ko'nikma, muloqot
malakalari, ijtimoiy idrok, shaxslararo munosabatlar, kasbiy kompetentlik sifatlar.
АННОТАЦИЯ.
Статья посвящена анализу понятия коммуникативной
компетентности с педагогической точки зрения. В частности, представлены
определения,
подходы,
содержание
и
качества
профессиональной
компетентности
педагога,
данные
учеными
относительно
понятия
коммуникативной компетентности. Также на основе аналитических материалов
описываются подходы и критерии коммуникативной компетентности.
Ключевые слова:
компетентность, коммуникативный, коммуникативная
компетентность, коммуникативные знания, коммуникативная способность,
коммуникативные навыки, коммуникативные умения, социальное познание,
межличностные отношения, профессиональные компетентностные качества.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
271
2181-3187
ABSTRACT.
The article is devoted to the analysis of the concept of
communicative competence from a pedagogical point of view. In particular,
definitions, approaches, content and qualities of professional competence of a teacher,
given by scientists regarding the concept of communicative competence, are presented.
Also, based on analytical materials, approaches and criteria of communicative
competence are described.
Keywords:
competence, communicative, communicative competence,
communicative knowledge, communicative ability, communicative skills,
communicative abilities, social cognition, interpersonal relations, professional
competence qualities.
Bugungi kunda fan va texnika rivoji ta’lim va uning natijalariga qo'yiladigan
talablami tubdan o'zgartirishni talab etmoqda. Shunga asosan, yangi avlod
standartlarini yaratish pedagoglarning oldiga muhim vazifa qilib qo'yilmoqda. Hozirgi
vaqtgacha yaratilg
an davlat ta’lim standartlari tizimli
-faoliyatli yondashuvga
asoslangan, ya'ni ta'lim maskanlarining maqsadini bilim, ko'nikma va malakalarni
o'zlashtirish tarzida aniqlashtirishdan iborat edi.
Shu bois yangi
davlat ta’lim standartlarini o’z
-
o’zini rivojlantirishga
qaratilgankompetent-faoliyatli yondashuvga asoslanishdan kelib chiqqan holda
belgilash
talab etilmoqda. Chunki oliy ta’
limda tashkil etilayotgan o'quv-tarbiya
jarayonining mohiyati tinglovchilarning ehtiyojlari va qobiliyatlarini rivojlantirish
emas, balki bilimlarni axborot-verbal tarzda yetkazish, ko'nikma va malakalarni
shakllantirishdan iborat bo'lib qolmoqda. Bunday reproduktiv tarzda o'zlashtirilgan
ma’
lumotlar tinglovchining amaliy faoliyat tajribasini rivojlantirishga yetarlicha
imkon bermaydi. Oqibatda, talabalar juda ko'p axborotni behuda jamg'arilishi,
ta'limning samarasi past ekani va uning real voqelikka mos kelmasligi kabi tafovutlar
ko'zga tashlanmoqda. Aniqrog'i, o'quvchi real hayotdan uzoqlashib qolgandek, uning
oldiga faqat ilgaridan to'plangan axborotlarnigina o'zlashtirish maqsadi qo'yilgandek
tuyuladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
272
2181-3187
Yuqoridagi dolzarb muammolarni bartaraf etish maqsadida, ta'lim jarayonlarini
turli yangicha yondashuvlar asosida tashkil qilish maqsadga muvofiq sanaladi.
Muxtaram prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev “Yoshlarimiz mustaqil fikrlaydigan,
yuksak intellektual va ma'naviy salohiyatga ega bo'lib, dunyo miqiyosida o'z
tengdoshlariga hech qaysi sohada bo'sh kelmaydigan insonlar bo'lib kamol topishi,
baxtli bo'lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini
safarbar etamiz”, degan fikrlari ham musta
qil O'zbekistonimiz yoshlarini erkin
fikrlashni tarkib toptirishga qaratilayotgani ham e'tibordan holi emas. Shunday ekan
biz o'qituvchilar hozirgi yangi davr talabi asosida darslarni tashkzamonaviy
yondashuvlar asosida tashkil qilishimiz oldimizdagi yuksak vazifalardan biridir. Ushbu
muammoli vaziyatdan chiqishning yagona yo'li - oliy ta'limda yangicha, ya'ni
kompetent yondashuvni joriy etishdir. Kompetent yondashuv talabadan bilim va
ko'nikmalarni alohida-alohida emas, balki yaxlitlikda egallashni talab etadi. Mazkur
talab bilan bog'liqlikda, o'z navbatida, o'qitish metodlarini tanlash tizimi ham
o'zgarishga uchraydi. O'qitish metodlarini tanlash va amaliyotda qo'llash ta'lim
jarayonida qo'yiladigan talablarga muvofiq keladigan kompetensiya va funksiyalarni
takomillashtirishni talab etadi. Ushbu muammoli vaziyatdan chiqishning yagona yo'li
- oily ta'limda yangicha, ya'ni kompetent yondashuvni joriy etishdir. Kompetent
yondashuv tinglovchidan bilim va ko'nikmalarni alohida-alohida emas, balki
yaxlitlikda egallashni talab etadi. Mazkur talab bilan bog'liqlikda, o'z navbatida,
o'qitish metodlarini tanlash tizimi ham o'zgarishga uchraydi. O'qitish metodlarini
tanlash va amaliyotda qo'llash ta'lim jarayonida qo'yiladigan talablarga muvofiq
keladigan kompetensiya va funksiyalarni takomillashtirishni talab etadi. Kompetent
yondashuv oliy ta'limni modernizatsiyalash nuqtayi nazaridan yangi pedagogik voqelik
hisoblanadi. Mazkur yondashuv doirasida amaliy faoliyat tajribasi, kompetensiya va
kompetentlikni didaktik birliklar sifatida ko'rib chiqish hamda ta'limning an'anaviy uch
elementi (triada)
–
“bilim
- ko'nikma
–
malaka”ni oltita birlik (sekstet) –
“bilim
-
ko'nikma -malaka - amaliy faoliyat tajribasi - kompetensiya
–
kompetentlik” tarzida
tahlil qilish talab etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
273
2181-3187
Dastlab “kompetensiya” tushunchasining mohiyatini aniqlashtirib olish zarur.
Kompetensiya (lotincha so'z bo'lib, erishaman, to'g'ri kelaman ma'nolarini bildiradi) -
sub'yektning maqsadni qo'yish hamda unga erishish uchun tashqi va ichki zaxiralarni
samarali amalga oshirishga tayyorgarligi, boshqacha qilib aytganda, bu subyektning
muayyan faoliyat obyekti bilan bog'liq muammolarni muvaffaqiyatli hal etishga doir
shaxsiy qobiliyatidir. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, “kompetensiya” tushunchasiga
berilgan aksariyat ta'riflar kasbiy ta'lim, kasbiy faoliyat bilan bog'liqlikda bayon
etilgan. Biroq umumiy o'rta ta'lim bilan bog'liqlikda mazkur tushuncha innovatsiya
tavsifiga ega bo'lganligi sababli, uning mohiyatini aniqlashtirishga alohida ehtiyoj
mavjud.
Kompetensiya -
lotincha “Competentia” so'z bo'lib, o'zbek tilidagi lug'aviy
ma'nosi “inson yaxshi biladigan”, “tajribaga ega bo'lgan” kabi ma'nolarni bildiradi.
Kompetentlik - biron bir ishni samarali qila olish qobiliyati, ishni bajarishda talablarni
qondira olish qobiliyati, aniq ishchi funksiyalarni bajarishda talablarni qondira olish
qobiliyati. Kasbiy kompetentlik - mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni amalga
oshirish uchun zarur bo'lgan bilim, ko'nikma va malakalarning egallanishi va ularni
amalda yuqori darajada qo'llay olinishidir.
L.M.Mitina pedagogik kompetentlik - deganda predmet haqidagi bilimlar,
o'qitish metodikasi va didaktikasi, pedagogik muloqot ko'nikma va malakasi,
shuningdek o'z-o'zini rivojlantirish, o'z-o'zini takomillashtirish, o'zo'zini amalga
oshirish usullari va vositalarining uyg'un birlashishini tushungan. U pedagogik
kompetentlik tuzilmasida quyidagi uchta tashkil etuvchini ajratgan: faoliyatli,
kommunikativ va shaxsiy. L.M.Mitina tomonidan taklif etilgan pedagogic
kompetentlikni tuzilmalashtirishdan kelib chiqqan holda, biz, bo'lajak mutaxassislar
uchun egallanish darajasi pedagogik kompetentlikning rivojlanish darajasini
aniqlaydigan quyidagi kompetensiyalar majmuasi yetarli va zarur deb hisoblaymiz: -
faoliyatli yoki maxsus kompetensiya (bilim, ko'nikma, malaka va pedagogic faoliyatni
amalga oshirishning individual usullari); - shaxsiy yoki kasbiy kompetensiya (kasbiy
o'z-o'zini takomillashtirish va o'z- o'zini amalga oshirishga oid bilim, ko'nikma va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
274
2181-3187
malakalar); - kommunikativ kompetensiya (pedagogik faoliyatni ijodiy amalga
oshirishga oid bilim, ko'nikma va malaka) Professionallik va kompetentlik
tushunchalari umumiy xususiyatlarga ega.
Shuni ta'kidlash kerakki, har doim ham belgilangan talablar va standartlarga
to'liq mos keladigan odamlar chinakam professionaler bo'lavermaydi, sabab, ba'zilari
bilimlarni amalda qanday qo'llashni bilishmaydi, demak, bunday pedagogik faoliyat
samarasiz bo'lib qolaveradi. Kasbiy pedagogik kompetensiyalarni alohida turlarga
ajratish maqsadga muvoqdir: -maxsus pedagogik kompetensiya; - pedagogik faoliyatni
zarur darajada amalga oshirish uchun yetarli ma'lumotga ega bo'lish. Bundan tashqari,
pedagogning o'z kasbiy darajasini munosib baholay olishi va mutaxassis sifatida o'z
rivojlanishini belgilash qobiliyati ushbu turga bog'liq; - ijtimoiy pedagogik
kompetensiya; - ijtimoiy vakolat darajasi pedagogning hamkasblari bilan
munosabatlarni samarali qurishi, birgalikdagi harakatlarni rejalashtirish qobiliyatini
belgilaydi. Samarali aloqa ko'nikmalari, pedagogik madaniyat va ish natijalari uchun
javobgarlik; - bularning barchasi ijtimoiy pedagogik kompetensiya tushunchasiga
kiritilgan; - shaxsiy pedagogik kompetensiya; - bu pedagogik ishni oqilona tashkil etish
qobiliyati bo'lib, vaqtni boshqarish, shaxsiy o'sishga intilish uning asosiy tarkibiy
qismlaridir. Shaxsiy pedagogik kompetensiyaning yuqori darajasi ega bo'lgan ishchilar
charchashga kamroq moyil, vaqt bosimida ishlashga qodir.
O'qituvchining kasbiy kompetentlik sifatlari:
1. O'quvchilarda motivatsiyani shakllantirish
2. Ta'lim jarayonini rejalashtirish, baholash, qayta aloqani o'rnata olish
3. Axborot kommunikatsiya texnologiyalarini bilish
4. O'z ustida ishlash
5. Pedagogika va psixologiyaga oid bilimlarga ega bo'lish
6. O'z fanini mukammal bilish
7. Ta'lim muhitiga yangilik kiritishi
Mutaxassisning ijtimoiy-perseptiv kompetentligi xususiyatlarining tuzilishi: -
boshqa kishilarni idrok qilish, tushunish va baholashning aniqliligi; - ijtimoiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
275
2181-3187
sub'yektlar bilan tizimli munosabat o'rnata olish qobiliyatining mavjudligi; - idrok
qilinayotgan shax sning xulq-atvori va xususiyatlarini fikran adekvat tarzda
modellashtira olish; - shaxslararo baholash jarayonida turli mezonlardan foydalana
olish va boshqalar. Bo'lajak mutaxassislarda kasbiy kompetentlikni shakllantirish
uchun avvalo kuzatuvchanlik xususiyatining rivojlanishiga, ya'ni perseptiv, kognitiv,
refleksiv,empativ, motivatsion va prognostik jihatlarining taraqqiy etishiga e'tibor
qaratish lozim.
Kompetentlikni baholash mezonlari Kompetentlikning tarkibiy qismlari
Kompetentlikni baholash mezonlari
1. Tayyorgarlik Maxsus xususiyatlar, axborotni qabul qilish va qayta ishlash
xususiyatlari, o'rganish qobiliyati, tipologik xususiyatlar va boshqalar
2. Bilim Kompetentlik, stereotiplar, bilim, kompetentlik bilan bog'liq bo'lgan
o'rganishning ustunligi haqidagi tasavvurning mavjudligi
3. Tajriba Kompetentlikka yaqin yoki aynan unga mos keladigan masala va
topshiriqlarni bajarish
4. Munosabat Kompetentlikni amalga oshirish yoki faoliyat kompetentligi bilan
bog'liq holda o'ziga va boshqalarga nisbatan munosabatlarning shakllanishi
5. Muntazamlilik Kompetentlikka bog'liq amallarga «turtki»larni nazorat qilish
qobiliyati,matonat, qat'iyat, sabrlilik, kompetentlikni amalga oshirish bilan bog'liq
maqsadga erishishdagi to'siqlarni zabt etishga tayyorgarlik Kompetentlikni namoyish
qilishga tayyorgarlik darajasini quyidagi mezonlar bo'yicha aniqlash mumkin: o'z-
o'zini rivojlantirish va o'zini namoyon etish g'oyasi, kasbiy yo'l tanlash, turmush qurish,
farzandli bo'lishga nisbatan qaror qabul qila olishga tayyorgarlik, o'z hayotiga javob
berishga tayyorlik, hayot yo'lini mustaqil tanlash, kasb sohasida ko'nikishlar hosil
qilishga tayyorlik va boshqalar.
Xulosa qilib aytish lozimki shaxsga ta'lim va tarbiya berishda nafaqat ta'lim
oluvchiga ta'limning yo'naltirilishi, balki o'qituvchining pedagogik faoliyatga
psixologik tayyorligi muhimdir. Bunday hollarda o'qituvchining kasbiy kompetentlik
darajasiga alohida e'tibor qaratishni talab etadi. Ta'lim tizimida kompetentli yondoshuv
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
276
2181-3187
ta'lim islohatlarining konseptual asoslari sifatida qabul qilinishi, ta'lim tizimiga
kompetentli yondoshuvning joriy etilishi ta'lim maqsadi, mazmuni, o'qitish shakli,
o'qitish usullari, pedagogik va axborot texnologiyalari, nazorat usullarini hamda ta'lim
beruvchi va ta'lim oluvchi rolida jiddiy o'zgarishlarni amalga oshirishni talab etadi.
O'qituvchining kasbiy kompetentligini tarkib toptirish uchun pedagogik oliy ta'limda
tub o'zgarishlarni amalga oshirish kerak. Oliy ta'lim Davlat ta'lim standarti, o'quv
dasturi va darsliklarni takomillashtirish yo'nalishida muayyan ishlar olib borilayotgan
bir paytda, mavjud an'anaviy mazmundan voz kechish qiyin kechsa-da, ta'lim
mazmunini yanada aniqlashtirish lozim bo'ladi
REFERENCES:
1. Семина Е.А. (2010). Компетентностная модель выпускника
педагогического вуза
-
будущего учителя математики. Альманах современной
науки и образования.
-
№ 5 (36).
-
С. 133
-135.
2. Muslimov N.A., Urazova M.B., Eshpulatov Sh.N. (2013). Kasb ta'limi
o'qituvchilarining kasbiy kompetentligini shakllantirish texnologiyasi. - T.: Fan va
texnologiya nashriyoti.
3. Muslimov N.A. Pedagogik faoliyatga tizimli yondashuv muammolari // Kasb-
hunar ta'limi. - 2004. -
№ 3.
- B.24.
4. Митина Л.М. (2004). Психология труда и профессионального развития
учителя.
-
М.: Академия.
-
320 с.
5.
Анорбоева С. А. Формирование переводческой компетентности (на
примере: бакалавриат и магистратура) //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences.
–
2023.
–
Т. 3. –
№.
2.
–
С
. 337-348.
6.
АНОРБОЕВА С. Формирование профессиональной компетентности
переводчика //Journal of Research and Innovation. –
2023.
–
Т. 1. –
№. 6. –
С. 35
-39.
7.
ANORBOYEVA, S
. (2023). “
SHADOWING
”
METODI ORQALI
ISPAN TILI MASHG
‘
ULOTLARIDA TALABALARDA TARJIMONLIK
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
277
2181-3187
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH . Journal of Research and Innovation,
1(11), 3
–
6. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jorai/article/view/807
8.
Анорбоева
С
.
А
.
СИСТ
E
МА
П
O
ДГОТ
O
ВКИ
П
E
РЕВ
O
ДЧИК
O
В
B
B
УЗА
X
УЗБЕКИСТАНА
И
COB
РЕМЕННАЯ
М
O
Д
E
ЛЬ
ПР
O
ФЕССИ
O
НАЛЬН
O
Й
К
O
МПЕТЕНЦИИ
ПЕРЕВ
O
ДЧИКА
//Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
4.
–
С. 11
-22.
9.
АНОРБОЕВА, С., & ШОДИКУЛОВА, Ш. (2023). К ПРОБЛЕМЕ
РЕАЛИЗАЦИИ
КОМПЕТЕНТНОСТНОГО
ПОДХОДА
В
ВЫСШЕМ
ОБРАЗОВАНИИ.
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(3), 22
–
26.
Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/111
10.
АНОРБОЕВА,
С.
(2023).
ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ
КОМПЕТЕНТНОСТЬ ПЕРЕВОДЧИКА (НА ПРИМЕРЕ: БАКАЛАВРИАТ И
МАГИСТРАТУРА).
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(1), 120
–
127. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/524
11.
Aborboyeva S. ON THE CONCEPT OF TRANSLATION
COMPETENCE AS A MULTISPECTIVE THEORETICAL CONCEPT //European
Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol.
–
2020.
–
Т. 8. –
№.
8.
12.
Solikha, A. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES.
ПЕДАГОГИК
ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР,
2(3),
9–
12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
13.
ANORBOYEVA, S. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. Journal of
Pedagogical and Psychological Studies, 2(3), 9
–
12. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/1263
