ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
351
2181-3187
IBORALARNING TILDAGI AHAMIYATI
Turg‘unboyeva Ozoda Alisher
qizi
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU
O‘zbek tili va adabiyoti ta’limi yo‘nalishi
3-kurs talabasi
Turgunboyevaozoda@gmail.com
+998900124292
Annotatsiya
Mazkur maqolada
iboralarning tildagi o‘rni, ularning kommunikativ,
emotsional va estetik vazifalari haqida ilmiy-nazariy tahlil berilgan. Frazeologik
birliklarning milliy tafakkur va madaniyatni ifodalashdagi roli yoritiladi, shuningdek,
ularning so‘z boyligini oshirish, nutqni ta’sirchan va obrazli qilishdagi ahamiyati ochib
beriladi. Maqolada iboralarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning nutqdagi faoliyati va
tarjima jarayonidagi o‘rni haqida ham fikr yuritiladi.
Kalit soʻzlar: Iboralar, frazeologizm, til birligi, milliy tafakkur, emotsional
ifoda, badiiy nutq, madaniy boylik.
Til jamiyat hayotining ajralmas bo‘lagi sifatida insoniyat tafakkuri, ruhiy
olami va madaniyatining asosiy ko‘zgusidir. Tilni tashkil etuvchi birliklar —
fonema,
morfema, so‘z, ibora va gaplar har biri alohida funksiyaga ega bo‘lib, ularning
uyg‘unligi orqali to‘laqonli muloqot yuzaga keladi. Ana shunday til birliklaridan biri
—
iboralar, ya’ni frazeologik birikmalar, tilda o‘ziga xos semantik va stilistik yuklama
orttirgan bo‘laklardir. Tilning boyligi va go'zalligi nafaqat so'zlarning ko'pligi, balki
ularning ma'no teranligi va uslubiy xilma-xilligi bilan ham belgilanadi. Bu xilma-
xillikning muhim qismini iboralar tashkil etadi. Iboralar, so'z birikmalarining o'ziga
xos shakli bo'lib, ular so'zlarning lug'aviy ma'nosidan ko'ra boshqa, ko'chma ma'noni
ifodalaydi. Ular tilga jon kiritadi, uni boyitadi, hissiyot va tasvirlarni chuqurroq
ifodalashga yordam beradi. Iboralar tilning yashirin xazinalari desak mubolag'a
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
352
2181-3187
bo'lmaydi. Ular tilning obrazlilik darajasini oshiradi, ifodani yanada ta'sirchan va esda
qolarli qiladi. Misol uchun, "ko'ziga cho'p solmoq" iborasi shunchaki "xalaqit bermoq"
degan ma'noni anglatmay, balki bu harakatning naqadar ta'sirchan va nojo'ya ekanligini
kuchliroq ifodalaydi. Mashhur tilshunos V.V.Vinogradov iboralarni "tilning barqaror
va obrazli birliklari" deb ta'riflagan. Uning fikricha, iboralar tilning umumiy tizimida
o'ziga xos funksiyalarni bajaradi, ular tilning ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi va uni
yanada dinamik qiladi. Iboralar har bir millatning o'ziga xos tafakkur tarzini,
dunyoqarashini, madaniyatini aks ettiradi. Ular asrlar davomida xalq og'zaki ijodi,
adabiyot va kundalik muloqot jarayonida shakllanib, avloddan avlodga o'tib keladi.
Shuning uchun ham iboralar milliy tilning o'ziga xosligini belgilovchi muhim
omillardan biridir. Iboralar nafaqat stilistik, balki lingvistik jihatdan ham chuqur
ahamiyatga ega. Ular so'zlar orasidagi mantiqiy bog'liqlikni mustahkamlaydi, tilning
ichki tuzilishini boyitadi. Tilshunos olim A.M.Peskovskiy iboralar tilning "tayyor
fikrlar majmuasi" ekanligini ta'kidlab, ularning inson tafakkurida muhim o'rin tutishini
ko'rsatgan. Ular tilning ifoda qobiliyatini oshiribgina qolmay, balki kognitiv
jarayonlarni ham tezlashtiradi, chunki ular murakkab g'oyalarni qisqa va aniq shaklda
ifodalash imkonini beradi. Oʻzbek frazeologiyasining asoschisi Sh. Rahmatullayev
hisoblanib, u birinchilardan boʻlib oʻzbek tilshunosligiga "frazeologiya" va "turgʻun
birikmalar" tushunchalari, ularni tahlil qilishning asosiy qonuniyatlarini olib kirgan.
Shuningdek, oʻzbek frazeologiyasining shakllanishi va rivojlanishi S. Kenesboyev, Y.
Pinxasov, G. Bakiyevga, B. Yoʻldoshev, A. Mamatov, Gʻ. Salomov nomlari bilan
chambarchas bogʻliq. O‘zbek tilshunosi G‘.Abdurahmonov frazeologizmlarni “tayyor
til birliklari, ya’ni tarkibiy qismlari o‘zgarmasdan qoladigan, ko‘chma ma’no
ifodalovchi birikmalar” sifatida talqin qilgan. Unga ko‘ra, iboralar muloqotda
emotsional, badiiy va kommunikativ
vazifalarni bajaradi. Shuningdek, O‘zbekiston
Fanlar akademiyasi akademigi N.Mahmudov frazeologizmlarning “til boyligini
to‘ldiruvchi, nutqni mazmunan chuqurlashtiruvchi vosita” sifatidagi rolini alohida
ta’kidlagan. U frazeologik birliklarni xalq tafakkur
i va hayot tarzining ifodasi sifatida
baholaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
353
2181-3187
Iboralar quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi:
1. Obrazlilik
—
nutqni jonlantiradi, badiiy tus beradi;
2. Emotsionallik
—
his-
tuyg‘ularni kuchliroq ifodalash imkonini yaratadi;
3. Qisqalilik va ta’sirchanlik —
fikrni lo‘nda va kuchli ifoda etadi;
4. Milliylik va tarixiylik
—
xalqning qadriyatlarini saqlab qoladi.
Misol uchun, “ko‘ngli tog‘dek ko‘tarildi”, “ko‘zi yoridi”, “qalbini ochdi”
kabi iboralar o‘zbek xalqining nozik tuyg‘ularini, ijobiy kechinmalarini obrazli tarzda
ifodalaydi. Iboralarning emotsionalligi, so'z birikmasi iboralarning his-tuyg'ularni
ifodalash darajasini, ularning tinglovchi yoki o'quvchida qanday hissiy reaksiyalar
uyg'otishini anglatadi. Boshqacha qilib aytganda, bu iboralar orqali qanday his-
tuyg'ular
—
xursandchilik, g'amginlik, hayrat, g'azab, sevgi, nafrat va hokazolar
yetkazilishi mumkinligini tushuntiradi. His-tuyg'ularni ifodalovchi, rang-barang,
obrazli so'zlarning ishlatilishi, masalan, "yig'lamoq" o'rniga "ko'z yosh to'kmoq",
"dilini xun qilmoq", "yuragi g'ijim bo'lmoq" kabi iboralar ko'proq emotsional yukka
ega.
Xulosa qilib aytganda, iboralar tilning emotsional ifoda vositasi
hisoblanib, tilning estetikasini boyituvchi muhim birlik hisoblanadi. Frazeologiyalar
nutqqa qadar tayyor turishi bilan ham ahamiyatlidir. Iboralar insonning ichki
dunyosini, hayotiy kechinm
alarini chuqur, ko‘chma, lekin aniq va ta’sirchan shaklda
ifoda etadi. Ular orqali til nafaqat axborot vositasi, balki yurakdan yurakka yo‘l
topuvchi emotsional ko‘prik vazifasini bajaradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Abdurahmonov G‘. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. –
Toshkent:
O‘zbekiston
Milliy Ensiklopediyasi, 2000.
–
432 b.
2. Mahmudov N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2005. –
448
b. 3. Yo‘ldoshev X.S. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –
Toshkent: Fan, 1980.
–
280 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
354
2181-3187
4. Saatova D. Frazeologik birliklarning semantik-tarixiy xususiyatlari //
Filologiya masalalari.
–
2019.
–
№2. –
B. 45
–
50.
5. Nurmonov A., Rajabov A. Til va tafakkur.
–
Toshkent: Akademnashr, 2014.
–
204 b.
6. Komilov N. Milliy tafakkur va madaniyat.
–
Toshkent: Sharq, 2002.
–
232 b.
7. Erkinov Z. Frazeologizmlarning tarjima muammolari // O‘zbek tili va
adabiyoti.
–
2021.
–
№3. –
B. 61
–65. 8. Shu. Rahmatullayev oʻzbek frazeologiyasining
ba'zi masalalari. Toshkent : O'qituvchi, 1966.
