HUVAYDO G‘AZALLARIDA BADIIY SAN’ATLARNING OʻRNI

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

7_

июня

–

2025

325

2181-3187

HUVAYDO G‘AZALLARIDA BADIIY SAN’ATLARNING OʻRNI

Xomidova Zeboxon G‘ayratjon qizi

Farg‘ona davlat universiteti 1

-kurs magistranti

Zeboxomidova230@gmail.com

Annotatsiya

Xojanazar Huvaydo Qo'qon adabiy muhitining yetuk namoyandasi va

sohibdevon shoirdir. Uning lirik merosi devon holida nashr qilingan. Bu maqolada

shoirning "Kuyub ishq o‘tida, ey do‘stlar, bag‘ri kabob o‘ttum" deb boshlanuvchi

g'azali tahlilga tortilgan. Unda ijodkorning g'oyaviy yo'nalishi, badiiy mahorati, ilohiy

ishq tasvirining o'ziga xosligi tahlil qilingan. G'azal tahlilida tashbeh, tajnis, mubolag'a,

nido, tazod san'atlarining mohirona qo'llanganligi asoslab berilgan.

Kalit so’zlar:

adabiy muhit, devon, Huvaydo, g’azal, tashbeh, tajnis, mubolag’a,

nido, tazod, mustazod, musaddas, muxammas, tasavvuf.

Аннотация

Ходжаназар Хувайдо –

зрелый представитель коканской

литературной

среды и мастер

-

поэт. Его лирическое наследие было опубликовано как деван. В

данной статье анализируется газель поэта, которая начинается словами «Куюб

ишк отда, эй друзья, багри кабаб оттум». В ней анализируются идейное

направление творца, художественное мастерство, уникальность образа

божественной любви. При анализе газелей умело используется искусство ташбе,

таджниса, преувеличения, восклицания, тазада.

Ключевые слова:

литературная среда, деван, Хувайдо, газель, аллюзия,

таджнис, преувеличение, восклицание, тазад, мустазад, мусадды, мухаммас,

мистика.

Abstract

Khojanazar Huvaido is a mature representative of the Kokan literary

environment and a master poet. His lyrical legacy was published as a devan. In this

article, the poet's ghazal, which begins with the words "Kuyub ishq otda, ey friends,

bagri kabab ottum" is analyzed. In it, the creator's ideological direction, artistic skills,

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

7_

июня

–

2025

326

2181-3187

and the uniqueness of the image of divine love are analyzed. In the analysis of ghazals,

the art of tashbeh, tajnis, exaggeration, exclamation, tazad is used skillfully.

Key words:

literary environment, devan, Huwaydo, ghazal, allusion, tajnis,

exaggeration, exclamation, tazad, mustazad, musaddas, mukhammas, mysticism.

Millatimiz ta'rixiga nazar tashlar ekanmiz, ming yillar davomida xalqimiz qon

qoniga singib ketgan Islom dinining qadriyatlari, ahkomlari o'z o'zidan adabiyotimizga

ham o'z ta'sirini ko'rsatgan. Qarib ming yillar davomida xalqimiz muqaddas kitobimiz

bo'lmish Qur'oni karim va hadisi sharifga tayangan holda yashab kelganlar. E'tiborli

jihati shundaki, ko'p xollarda yetuk din ulamolari bir vaqtning o'zida shoir, faylasuf,

mutafakkir, hatto, ba'zi xollarda qomusiy olim kishilar bo'lishgan, yetuk shoirlar esa

dinni puxta bilgan, yoshligidan Quroni karimni yod olgan murattab qori bo'lgan, shariat

ahkomlarini o'zlashtirgan kishilar bo'lishgan. Bunday ulug siymolarga Abu Nasr

Farobiy, Al- Xorazmiy Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi ulug' mutafakkirlarni

misol qilib keltirishimiz mumkin. Asrlar davomida din va adabiyot birlashib, dinning

yetuk falsafasi bilan adabiyotning nodir so'z sanati vujudga keldi. Natijada islom

diyorida ko'plab mutasavvuf shoirlar yetishib chiqdilar. Xo’janazar G’oyibnazar o’g’li

Huvaydo ham anashunday shoirlardan biri bo'lgan.

1

Huvaydo she’rlarida axloq

-

odob, ma’naviyat, ma’rifat va tarbiya masalalari

alohida o‘rin tutadi: shoir halollik, poklik, rostgo‘ylik, taqvodorlik, birovning haqiga

xiyonat qilmaslik, yetim-

yesir, kambag‘al

-

miskinlarga shafqatli bo‘lish, xayru

saxovatli bo‘

lish kabi eng oli- janob insoniy fazilatlarni targib qildi va tarannum etdi.

Nopoklik, maishiy buzuqlik, kazzoblik, firibgarlik, o‘g‘rilik, birovning haqiga xiyonat

qilishi, tilyoglamalik, riyokorlik, laganbardorlik, ayniqsa, kibru havo, mutakab- birlik,

zinokorlik singari jirkanch illatlarni qattiq qoraladi. Huvaydo inson hayotidagi ijobiy

va salbiy xu-

susiyatlar haqida yozar ekan, ularning oqibatini ko‘rsa

-

tish uchun Qur’on

va hadislardan dalillar keltiradi.

2

1

Xolmurodov.I. OTASHNAFAS SHOIR HUVAYDO HAYOT YO'LIGA BIR NAZAR maqolasi. "Экономика и социум"

№12(91)

-1 2021

2

Qodirqul Ruzmatzoda. Huvaydo Devoniga so’z boshidan.Toshkent.

-2007.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

7_

июня

–

2025

327

2181-3187

Huvaydo mumtoz she'riyat ustasi sifatida namoyon bo'ldi. Huvaydo g'azaliyoti,

asosan, oshiqona, orifona g'azallardan tashkil topgan. Oshiqona g'azallarda ishqi komil

yo'lida insoniy kamolat sari sabot bilan intiluvchi oshiq kechinmalari va qiyofasi

ta'sirchan tasvirlangan. Orifona g'azallarda esa Huvaydo donishmand faylasuf siymo

sifatida gavdalanadi. Uning didaktik qarashlari asrlar osha o'lmas mavzularga aylanib

qolmoqda. Huvaydoning ijodiy faoliyati g'oyaviy-badiiy jihatdan nihoyatda keng

qamrovli va umumbashariyligi bilan ham ajralib turadi: uning asarlaridan osiy va

gumroh ham, orif va oshiqlar ham, fozil va komil insonlar ham, turli maqom va

saviyadagi shoh-u gadolar ham bahra olishi va o'zlarini qiynagan muammolarga javob

olishlari, o'z ichki olamini kuzatishlari mumkin edi. Uning ijodida hayot va o'lim

masalalari, insoniy hayotning ma'nosi, o'zlikni anglash masalalari yetakchi o'rin

egallaydi. Bu esa shoirning o'ziga xos yo'li, uslubi borligini, teran va falsafiy fikrlash

doirasining kengligini ko'rsatadi.

3

Bu maqolada Huvaydoning "Kuyub ishq o‘tida, ey do‘stlar, bag‘ri kabob

o‘ttum" deb boshlanuvchi g'azalini tahlilini ko'rib o'tamiz. G’azalni tahlil qilishdan

avval ba’zi so’zlarning ma’nosi bilan tanishib o’tsak. Giribon

-

yoqa, darig‘o

- attang,

shitob - shoshilmoq, barq - yashin, chaqmoq, turob

–

tuproq.

4

Birinchi misra bilan

tanishamiz:

Kuyub ishq o‘tida, ey do‘stlar, bag‘ri kabob o‘ttum,

Ko‘zum qoni bilo guldek giribonim bo‘yab o‘ttum.

5

Bu baytda shoir do’stlariga murojaat qilib, ishq sababli bag’ri kabob bo’lganini

takidlaydi. Bu yerda bag’rni kabobga o’xshatish orqali qanchali azob, iztirob

chekayotganini ifodalaydi. Lekin, bilamizki kabob qancha yaxshi pishirilsa u yanada

mazali bo’ladi, ishq ham shunday, oshiq qancha azob cheksa yoriga bo’lgan muhabbati

yanada kuchli bo’ladi. Baytda nido, tajnis she’riy san’atidan foydalangan. Nido boshqa

sheʼriy sanʼatlardan bevosita inson qalbidagi his va hayajonlarni ochiq va kuchli

3

Zaripova. D. HUVAYDO IJODIDA ADABIY TA'SIR maqolasi. SCIENTIFIC REPORTS OF BUKHARA STATE UNIVERSITY

2023/11 (105)

4

Huvaydo.Devon.Yangi asr avlodi.Toshkent.2007

5

Huvaydo.Devon.Yangi asr avlodi.Toshkent.2007

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

7_

июня

–

2025

328

2181-3187

tasvirlab bera olish imkoniyati bilan ajralib turadi. Insonning ichki tuygʻulari poʻrtana

misoli junbushga kelganida lirik qahramon olamdagi har qanday narsa-hodisalarga,

tabiatdagi istalgan narsaga, oʻzining qalbiga, suhbatdoshiga murojaat etishi mumkin.

Shoir ham anashu tuyg’ularini “ey do’stlar” orqali ifodalagan. Bag’ir, ko’z, giribon

so’zlari esa tajnis san’atini vujudga keltirgan.

Qalandar bo‘ldumu kezdim bu dunyo mulkini yaksar,

Bu dardimni davosini yurub eldin so‘rob o‘ttum.[1.162]

Inson qachon qalandar holiga tushishi mumkin? Lirik qahramon edi

qalandarlikka o’tti, bu dunyoni mulkini yolg’iz aylanib o’tmoqda va shu holida uning

qalbiga azob berayotgan dard, ishq dardiga, atrofidagi barchadan davo so’rab

boraverdi. Bu baytda “dard” va “davo” so’zlari orqali tazod she’riy san’atini vujudga

kelgan.

Hama ayturki, ey nodon, bu dardingni davosi yo‘q,

Ilojim topmadim, yig‘lab, yuzumni tirmalob o‘ttum. [1.62]

Oshiq qalandar holida el aro kezib o’tarkan, ko’rgan insonlaridan dardiga davo

istab turgan bir paytda, el ahli uning dardiga davo yo’qligini aytishadi, bundan hasratga

tushgan oshiq, endi dardan yig’lab, yuzlarini timdalashga o’tti. Lekin bu timdalash

qalbidagi timdalanishlar oldida hech narsa emas edi.

Darig‘o, sad darig‘o, ko‘rmadim osoyishi umrim,

Samandi g‘amga mindim, barqdek aylab shitob o‘ttum. [1.162]

Endi lirik qahramonning holati azob chekishdan isyon qilshga o’tadi. 1

-misrada

“darig‘o”( attang) so’zini ikki marta qaytarish orqali, afsusni yuqoriligini

ko’rsatmoqda, bunda nafaqat ishq dardi umri ham osoyishta tinch o’tmaganidan isyon

qilmoqda lirik qahramon. Saman oti uchar otligi bilan barchamizga ayon, lekin bu

uchar otga g’am ila minsa, insonni g’ami balki unutilar, yoki unutishga harakat qiladi.

Buni misra so’ngidagi yashindek o’tib ketishni takidlash orqali ham anglashimiz

mumkin.

San, ey miskin Huvaydo, ushbu umrungni g‘animat bil,

Yumub ko‘z ochqucha qolmay, bo‘lib oxir turob o‘ttum.[1.162]

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

7_

июня

–

2025

329

2181-3187

G’azali so’ngida lirik qahramon isyon qilishdan to’xtab, itoat qilishni boshlaydi

va o’ziga murojaat qiladi, o’zini miskindek tasvirlab, umrini behuda sarflamaslikni, uni

qadriga yetishni, ko’z ochib yumguncha bu umr tugashini, borari oddiy tuproq

bo’lishi

ni takidlaydi.

Hulosa qilib aytganda Huvaydo turli janrlarda qalam tebratar ekan, har bir janrda

o'zining badiiy mahoratini namoyon eta olgan. She'riy shakllarning yangi

imkoniyatlarini kashf qilishga intilgan.

Uning g'azallari, mustazodlari, musaddas-u muxammaslari o'quvchida zavq-

shavq uyg'otadi, oliy insoniy fazilatlarni shakllantirish uchun xizmat qiladi. Shu bois

olima Suyuma G'aniyeva: "Shoir ishqi majoziy hayotda ham, ishqi haqiqiy hayotda

ham ajib ehtiros bilan, najib dardmandlik bilan qalam tebratadi. Shoir she'riyatida

didaktik ohanglar ham yetakchi o'rin tutadi. Lekin ular quruq shunchaki pand-u

nasihatlar emas, ularning asosida g'amdan, nochorlikdan yaralgan donolikni uqamiz.

Shoirning qator g'azallarida isyonkorona ruh shu qadar yolqinliki, beixtiyor otash

haroratini his etamiz. Tasavvufiy g'azallarda esa e'tiqodda ustuvorlik, iymonda poklik

tarannum qilinadi, ruhiyatni Haq sari izchil yo'naltirishga da'vat etiladi"

6

- deb yozgan

edi.

Foydalanilga adabiyotlar

1. Huvaydo.Devon.Yangi asr avlodi.Toshkent.2007

2. Xolmurodov.I. OTASHNAFAS SHOIR HUVAYDO HAYOT YO'LIGA BIR

NAZAR maqolasi. "Экономика и социум" №12(91)

-1 2021

3.

Хувайдо,. Кўнгил дарди. Тошкент: MERIYUS

. 2009.

4. Qodirqul Ruzmatzoda. Xojamnazar Huvaydoning tasavvufiy qarashlari.Zilol

buloq.Toshkent. 2019

5.Zaripova.D. HUVAYDO IJODIDA ADABIY TA’SIR maqolasi.

SCIENTIFIC REPORTS OF BUKHARA STATE UNIVERSITY 2023/11(105)

6

Хувайдо,Кўнгил дарди. Тошкент: MERIYUS.

2009.